Prezidentlar va ijtimoiy tarmoqlar

Posted January 18th, 2017 at 2:57 pm (UTC+0)
Leave a comment

AQSh prezidenti etib saylangan Donald Tramp

“Twitter ustasi”

20-yanvar kuni AQSh prezidenti sifatida qasamyod keltirishi kutilayotgan Donald Trampning boshqa prezidentlardan farqi – ijtimoiy tarmoqlardagi faolligi. Bu uning yagona farqi emas, albatta, biroq bugungi mavzuni aynan shunga bag’ishlamoqchiman.

Twitter tarmog’ida Tramp o’z firklarini keskin tarzda bildirishi va ba’zida erta tongda, soat uchda ham imlo xatolarga to’la tvitlar yozishi bilan tanilgan. @realDonaldTrump nomidagi sahifaning Twitterda 20 miliondan ziyod kuzatuvchisi bor.

AQSh rahbarlari orasida birinchi bo’lib Twitter tarmog’ida sahifa ochgan Prezident Barak Obama edi. U ijtimoiy tarmoqlardan eng katta mahorat bilan foydalanadigan prezident hisoblanadi. Biroq aynan Tramp uchun ushbu mikroblog omma bilan muloqot qilishdagi asosiy platformaga aylandi.

Yangi saylangan prezident Oq uyga ko’chib kirganidan keyin ham tvitlarini davom ettiradimi-yo’qmi, buni vaqt ko’rsatadi. Biroq ayrim taxminlarga ko’ra, Tramp matbuot anjumanlari o’rniga aynan ijtimoiy tarmoqlar orqali fikr bildirishda davom etishi mumkin.

Uning Twitterdagi faolligiga qaramay, Obamaga ergashgan odamlar soni hozircha unikidan ancha ko’proq – qariyb 81 million. Bu ma’noda Obamaga hech qaysi siyosatchi teng emas. (Dunyo miqyosida Obamadan keyin ikkinchi o’rinda – Hindiston Bosh vaziri Narendra Modi). Obamadan ham ko’proq tarafdorlarga ega shaxslar – pop musiqa yulduzlari Teylor Svift va Keti Perrilardir.

Twitterdan tashqari Obama shu paytgacha Facebook, Snapchat va Instagramdan faol foydalanib keldi. Mutaxassislar fikricha, u “ijtimoiy tarmoqlarda ustasi-farang” – xuddi o’z vaqtida Jon Kennedi televideniye ustasi bo’lganidek.

2012-yilda qayta prezident etib saylanganidan keyin Obama Twitterda “yana to’rt yil” deya yozdi. Bu tvitni yoqtirganlar soni qariyb 700 mingga yetdi, uni deyarli bir miilion odam qayta tarqatdi. Ikki yil davomida bu tvit Twitterdagi eng mashhur tvitlardan biri bo’lb qoldi.

Sobiq Sovet respublikalari rahbarlarichi?

Twitterda Rossiya prezidenti sahifasining rus va ingliz tillridagi variantlari bor. Rus tilidagisiga ergashadiganlarining soni 3,57 million odamga teng.  Ingliz tilidagi “President of Russia” sahifasini esa 480 ming.

Qirg’iziston rahbari Almazbek Atambayev ham Twitterda sahifa ochgan. @kyrgyzpresident sahifasiga 2744 odam ergashadi.

Gruziya rahbari tarafdorlari 8,5 mingga teng.

O’zbekistondachi?

Yaqinda O’zbekiston prezidenti etib saylangan Shavkat Mirziyoyevning Twitterdagi sahifasiga qariyb 4 ming odam ergashgan. Uning Facebookdagi sahifasini qariyb 82 ming odam yoqtirgan.

Mirziyoyev mintaqa rahbarlari orasida birinchi bo’lib virtual qabulxona ochgan.

Undan keyin O’zbekistonda qator boshqa davlat idoralari ham onlayn qabulxonalar ochdi va o’zbekistonliklar shikoyatlari va takliflarini ko’rib chiqa boshladi.

Uch oy davomida mamlakatni muvaqqat prezident sifatida boshqargan va 4-dekabr kuni rasman prezident etib saylangan Mirziyoyev virtual qabulxonalar ahamiyati va samarasini nazarda tutgan holda 2017-yilni xalq bilan muloqot yili deb e’lon qildi.

Undan oldingi prezident, marhum Islom Karimov uchun internet yot bir narsa edi. Uning internet va hatto komputerdan foydalana olmasligi haqida uning nevarasi kichik Islom Karimov Rossiya telekanaliga bergan intervyusida gapirgan edi.

Biroq Karimovning ikki qizi internetdan yaxshigina foydalanib kelgan. To’ng’ich qizi Gulnora Karimova 2014-yilda uy qamog’iga olinishiga qadar Twitterni afzal ko’rar edi. Kenjasi Lola Karimova-Tillayeva esa Facebook va Instagramda faol. U hatto otasining betobligi haqida ijtoimoiy tarmoqlar orqali ma’lum qilgan.

Dunyo o’zgarar, zamonaviy texnologiyalar rivojlanar ekan, internet asosiy muloqot vositasiga aylanmoqda. Markaziy Osiyo rahbarlari, xususan O’zbekiston siyosatchilari ham bu vositadan foydalanishni tushunyapti, chamasi.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

AQSh-Rossiya diplomatik o’yinida kim g’olib?

Posted December 31st, 2016 at 5:29 am (UTC+0)
Leave a comment

Tugayotgan yilning so’nggi kunlarida ikki davlat o’rtasidagi sovuq urush yana avj oldi. Payshanba kuni Vashington Rossiyaning 35 diplomatini “persona non grata” deb e’lon qildi va AQShni tark etishi uchun 72 soat muxlat berdi. Shuningdek, Obama ma’muriyati qaroriga ko’ra, AQSh hududidagi Rossiyaga qarashli ikki dam olish maskani yopildi. (Bu haqda batafsil ma’lumot mana bu yerda). Bu Rossiya AQShdagi prezident saylovlariga aralashgani, aniqrog’i hukumat idoralari nazoratida rossiyalik xakerlar Demokratlar partiyasiga tegishli hamda boshqa kompyuter serverlarini buzib kirgani, ma’lumotlarni o’g’irlab, tarqatgani va bu bilan saylovda Rossiya bilan aloqalarning tiklanishi tarafdori Donald Trampning g’alabasini kafolatlagani uchun jazodir.

Diplomatiya qonun-qoidalariga ko’ra, bir tarafning boshqasiga nisbatan bunday harakatidan keyin boshqa taraf ayni qadamni qo’yadi. Buni bilgan mutaxassislar Moskvadan ham amerikalik diplomatlarni mamlakatdan chiqarib yuborish kabi qarorni kutgan edi. Ammo bunday bo’lmadi. Avval Rossiya Tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov Moskva hamda Sankt-Peterburgdagi 35 nafar amerikalik diplomat mamlakatdan haydalajagini aytdi. Ammo ko’p o’tmay Prezident Vladimir Putin aslida bunday qilinmasligini bildirdi.

Rossiya matbuoti talqinicha, bu bilan Putin o’zini bag’rikeng insondek namoyish qildi, o’zini yosh bolaning janjaliga javoban shunchaki yelkasini qisib qo’ygan katta odamdek tutdi. Yana o’sha putinparast matbuot Obamaning zaifligini va qo’lidan boshqa narsa kelmasligini ta’kidladi.

G’arbda ham bu diplomatik o’yin Putin hisobiga tugadi, deya fikr bildirdi ayrimlar. Xo’sh, aslida-chi?

Albatta, aslida Vashington qadami qanday oqibatlarga olib kelishini vatq ko’rsatadi. Ammo uch haftadan keyin Oq uyni Trampga bo’shatib berishi kutilayotgan Barak Obama qadami ortida hissiyot emas, hisob-kitob borligiga shubha yo’q. Saylovdan keyin sal kam ikki oy o’tdi. Bu vaqt ichida Obama o’z  razvedkachilaridan xakerlik hujumlarini isbotlovchi dalillarni talab qilgani aniq. Bu haqda mana bu yerda batafsil o’qishingiz mumkin. AQSh prezidenti jiddiy dalillarsiz bunday diplomatik chora ko’rmasligi aniq. Qolaversa, Obama bu qadamni kelajakni o’ylab qo’yganiga ham shubha yo’q. U bunday “jazo” yordamida Putin bilan apoq-chapoq bo’lishga tayyor turgan Trampni qiyin ahvolga tushishini istagan bo’lishi mumkin.

Diplomatiyada, xuddi shaxmat o’yinidagi kabi, har bir qadam obdon o’ylanadi, “dushman” tarafning unga javobi variantlari qanday bo’lishi ham hisoblanadi, oqibatlar bashorat qilinadi. Obama Putindan ayni chorani kutgan bo’lsa ajab emas. Va bu ma’noda Putin undan-da ayyorroq yo’l tutdi. Obamaning yaqinda prezidentlikdan ketishini yaxshi tushungan Rossiya rahbari aloqalarni bundan buyon Tramp bilan quramiz, degandek bo’ldi.

Lekin buyuk strateg Napoleon Bonapart aytganidek, jangda mag’lubiyatga uchrash mumkin, muhimi – urushda g’alaba qozonish. Bugungi vaziyatni oladigan bo’lsak, bu diplomatik “jang”ni Putin 1, Obama esa 0 ochko bilan yakunladi. Biroq bu Putin “urush”da yutdi degani emas. Qolaversa, AQSh Rossiyadan hamon barcha ko’rsatkichlar bo’yicha ustunligicha qolmoqda.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Haqiqatdan keyingi davr

Posted December 13th, 2016 at 1:50 pm (UTC+0)
Leave a comment

This photograph taken in Paris Friday Dec. 2, 2016 shows stories from USA Daily News 24, a fake news site registered in Veles, Macedonia. An Associated Press analysis using web intelligence service Domain Tools shows that USA Daily News 24 is one of roughly 200 U.S.-oriented sites registered in Veles, which has emerged as the unlikely hub for the distribution of disinformation on Facebook. Both stories shown here are bogus. (AP Photo/Raphael Satter)

Internetda yangilik o’qiganingizda uning rost yoki yolg’onligini qayerdan bilasiz, aziz gapdoshim? U yoki bu voqea haqida ma’lumot ko’rsangiz, uning haqiqat ekanini aniqlash uchun qanday mezonlarni qo’llaysiz?

Hozirgi davrda buning deyarli imkoni qolmadi. Yolg’on gap va xabarlar, qisman rost yoki batamom uydirma ma’lumotlar shu qadar ko’pki, haqiqatning ahamiyati ham yo’qoldi.

Ana shunday xulosaga kelgan Oksford lug’ati tuzuvchilari 2016-yil so’ngida mashhur lug’atga “post-truth” so’zini kiritishga qaror qildi. Ingliz tilidagi bu so’z “haqiqatdan keyin” ma’nosini beradi.

Ushbu lug’atga har yili muomalada keng qo’llangan so’zlardan eng ommalashgan va mustaqil so’z sifatida alohida maqomga erishgan so’z kiritiladi. Bundan oldingi yillarda “emoji” va “selfi” kabi so’zlar ham Oksford lug’atidan o’rin olgan edi. Biroq aytganim “selfi” va “emoji”lar zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi oqibatida ommalashgan bo’lsa, “post-truth” siyosiy hayot bilan bog’liq.

Britaniyada Yevropa Ittifoqidan chiqish masalasi referendumga qo’yilishidan oldin va referendum davrida bu masala muhimligi ayon bo’ldi. AQShdagi prezidentlik uchun poyga paytida esa yanada dolzarblashdi.

Saylovdan oldin qaysi xabar rost, qaysisi yolg’on ekanini ajratishga ko’plar qiynaldi. “Klinton yolg’onchi, serverni atayin uyida saqlagan” der ekan, “300 mingdan ziyod elektron xatlari qani?” deya savol berdi Donald Trampni qo’llab-quvvatlagan ommaviy axborot vositalari. Muhokamaga boshqa mamlakatlar OAVlari ham qo’shildi:

“Klinton ahvoli og’ir, ammo haqiqat yashirilmoqda”, deya bong urdi Rossiya gazetalari. “Klinton kop’i bilan uch oy yashaydi”, dedi Tramp g’alabasini istagan Putin nazoratidagi veb sahifalar.

Makedoniyadagi bir guruh o’smirlar esa soxta xabar tarqatar ekan, reklama orqali kattagina pul ishlagani ma’lum bo’ldi. Soxta xabarlarni o’qigan odamlar oqibatda Tramp uchun ovoz bergani bu o’smirlar uchun kutilmagan voqea bo’ldi, chunki, ma’lumotlarga qaraganda, ular faqat pul haqida o’ylagan. Biroq bu misol soxta xabarni haqiqiysidan ajrata olmaydiganlar nihoyatda ko’pligini isbotlab berdi.

Ayrim siyosatchilar esa faktlar haqida gapirish o’rniga odamlar qo’rquvlari va xavotirlarini yanada kuchaytiradigan bayonotlar berar ekan, “muammolaringizni men hal qilaman” qabilida gapirdi, saylovchilarning hissiyotlarga berilishiga hissa qo’shdi. Bunday vaziyatda haqiqat ahamiyatsiz bo’lib qoldi. Haqiqatni emas, balki odamlar nimani eshitishni istasa, shuni gapirgan siyosatchilar ko’proq ovozlarga sazovor bo’ldi. Shuning uchun ham “haqiqatdan keyin”gi davr boshlandi, deya xulosa qildi Oksford lug’ati va qator boshqa mutaxassislar.

Qolaversa, OAV roli va o’rni ham o’zgarmoqda. AQSh saylovlari paytida “Facebook” ijtimoiy tarmog’i orqali rekord sonli soxta ma’lumot tarqatildi. Ko’plar yangiliklarni aynan “Facebook”dan olar ekan, ularga chippa-chin ishondi. Yana bir misol: AQSh prezidenti etib saylangan Donald Tramp matbuot anjumanlari o’tkazish o’rniga elektorat bilan “Twitter” orqali muloqot qilmoqchi.

Biz, sovet davrida yashagan odamlar uchun bu fenomen yanada qiziq. Chunki sovet gazetalarida haqiqatning o’zi yo’q edi. Nomi “Pravda”, ya’ni haqiqat bo’lgan kundalik gazetasida eng uydirma gaplar yozilardi – plan bajarilishi kabi aslida erishilmagan iqtisodiy yutuqlar haqida, “yovuzlik imperiyasi” deb atalgan AQSh va boshqa kapitalist mamlakatlarda xalqning “ayanchli” ahvoli haqida, kommunizm kabi jannatdek davr haqidagi gaplarni topardingiz “Pravda” va boshqa sovet OAVda…

Sovet imperiyasi haqiqatni xalqqa ayta bera olmagani uchun ham quladi. So’nggi 25 yil davomida  O’zbekiston matbuotini ko’zdan kechirgan bo’lsangiz, bu yerda ham haqiqatni topish qiyin bo’lganini bilasiz. Televideniye, ayniqsa “Axborot” kabi dasturlarni ko’rgan kishi “shunday jannatmakon o’lkada yashar ekanman-a” degan hayolga borishi mumkin edi-ku, biroq voqelik diktorlar chizgan manzaradan farq qilishini tushunardi.

Qizig’i shundaki, sovet davrida ham, mustaqillik davrida ham bu gaplarni yolg’onligini bilganlar ham bor, ularga chippa-chin ishonganlar ham kam emas. Buni minglab odamlarni shunchaki erkin fikr bildirgani uchun qamagan Islom Karimov vafot eganida minglab odamlar o’kirib yig’laganida ko’rdik.

Xullas, haqiqatdan holi dunyo siz bilan biz uchun yangilik emas. Biroq internetdan foydalanadigan, ijtimoiy tarmoqlarda muntazam “o’tiradigan” odamlar ko’payar ekan, haqiqatni emas, yolg’onni gapiradigan va bu bilan o’z manfaatlarini ilgari suradigan siyosatchilar-u guruhlar ko’payaveradi. Ularga ishonadiganlar soni ham oshaveradi, zotan ikkisining orasidagi farqni ham anglash qiyinlashmoqda.

Szi nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Saylov, saylov, saylov…

Posted December 3rd, 2016 at 7:41 pm (UTC+0)
1 comment

 

Shavkat Mirziyoyev

Shavkat Mirziyoyev

Yakshanba kuni o’zbekistonliklar saylov uchastkalariga boradi. Mamlakat mustaqil bo’lganidan buyon ilk bor Islom Karimov nomi saylov byulletenlarida yo’q. Uning o’rnini egallashi kutilayotgan Shavkat Mirziyoyev Karimov vafot etganidan buyon o’zini islohotchi sifatida namoyish qilishga harakat qilmoqda. Bunday urinishlar kammi-ko’pmi samara bergan ko’rinadi. Men Toshkentdagi tanishlar bilan suhbatlashganimda, ba’zilar poytaxtdagi ayrim yo’llar ochilgani haqida xursand bo’lib gapirdi, ikki kishi virtual qabulxona orqali o’z muammolarini hal qilganini aytdi, boshqalar iqtisod sohasiga oid yangi rahbar rejalarini gapirib berdi. Men suhbatlashgan odamlar orasida 4-dekabrdan keyin o’zgarishlar (islohot so’zini hech kim ishlatmadi) yana davom etarmikan yoki Mirziyoyev prezident bo’lib olsa, xuddi Karimovdek bo’lib qolarmikan, degan gaplarni aytganlar ham bo’ldi.

Mirziyoyev qanday odam?

Albatta, bu suhbatlar ilmiy so’rov emas. Ular umumiy aholi kayfiyatlairni to’la aks ettiradi, deb ham hech kim iddao qilmaydi. Afskuski, O’zbekistonda haqiqiy, betaraf ijtimoiy so’rovlar hech qachon o’tlkazilmagan. Bu afsuslanarli hol, chunki aholi orasidagi fikrlarni bilish hamma uchun qiziq bo’lardi. Zotan, saylovchilar aslida kim uchun ovoz berganini ham bilish qiziqarli. Kim biladi, agar saylovlar haqiqatan ham ochiq va adolatli bo’lganida, balki Mirziyoyev g’alaba qozonardi. Axir boshqa nomzodlarni o’zbekistonliklar yaxshi tanimaydi, ular bilan uchrashish imkoni ham ko’p bo’lmadi. Nomzodlar orasida Mirziyoyev viloyatma-viloyat yurib, saylovchilar bilan eng ko’p uchrashdi.

Aziz gapdoshim, vaqtingizni olmaslik uchun men nomzodlar kimligini takrorlab o’tirmayman. Biz bu haqda batafsil ma’lumotlar berib keldik. Ularning siyosiy platformalari haqida ham batafsil gapirdik.

Men aytmoqchi bo’lgan gap quyidagicha: boshqa nomzodlarga qaraganda o’zbekistonliklar Mirziyoyevni yaxshiroq tanisa, ismini eshitgan bo’lsa-da, hanuzgacha uning qanday odamligi, nimaga ishonishi-yu, qanday qadriyatlarga egaligini bilmaydi. U nimalarga qodirligi, qanday siyosat tarafdori ekanini taxmin qilish mumkin, ammo aniq aytish imkonsiz. 2003-yildan buyon bosh vazir bo’lib kelgan bu arbob Karimov soyasida bo’lgan. Uning Karimovni to’la qo’llab-quvvatlagani, har bir gapiga “xo’p, aka”, “bajaramiz, aka” deb turganini taxmin qilish qiyin emas, chunki aks holda u bu lavozimda shuncha muddat tura olmasdi.

Siyosiy mahbuslar

Bugungi kungacha u Karimov siyosatidan tubdan farq qiladigan hech qanday qaror qabul qilmadi. Siyosiy mahbuslarni ozod etdi, deyishingiz mumkin. Darhaqiqat, ikki kishi – Samandar Ko’kanov va Bobomurod Razzoqov ozodlikka chiqdi. Lekin bunday qadamlar Karimov tomonidan ham qo’yilgan edi, vaqti-vaqti bilan, odatda AQShdan biron yuqori martabali rasmiy kelib ketganidan so’ng. Bu gal ham shunday bo’ldi: AQSh Davlat departamentidan Tomas Shennon O’zbekistonga borganidan ko’p o’tmay, “Human Rights Watch” kabi inson huquqlari tashkilotlari bosimi natijasida bu ikki mahbus ozod etildi. Biroq buni Mirziyoyev islohoti deb atash noto’g’ri. Qamoqda esa minglab siyosiy va diniy tutqun qolmoqda.

Matbuot erkin bo’ladimi? 

Bundan tashqari, matbuot erkinligi haqida hech bir nomzod lom-lim demadi. Vaholanki, erkin, hokimiyatni tanqid qila oladigan va buning evaziga jazolanmaydigan matbuot – demokratik jamiyat poydevorlaridan biri. Mamlakatda esa matbuotga munosabat o’sha-o’sha. Noyabrning o’zida ikki xorijiy jurnalist O’zbekistonga borib, bir-ikki faol bilan gaplashganidan so’ng deportatsiya qilindi. Ulardan biri – nemis jurnalisti, Qozog’istonda turib ishlaydigan Edda Shlager, yana biri – Rossiyaning “Moskovskiy komsomolets” gazetasi muxbiri Yekaterina Sajneva. Yana kamida to’rt jurnalist qamoqda qolmoqda. Yaqinda esa yana bir mustaqil jurnalist, marhum prezident Islom Karimovning jiyani Jamshid Karimovning ruhiy kasalxonada ekani aniqlandi. U 2011-yil noyabrida ozod etilganidan keyin ko’p o’tmay g’oyib bo’lgan edi. Uning 2012-yilda yanvar oyida yana ruhiy kasalxonaga majburan yotqizilgani ma’lum bo’ldi.

Iqtisod-chi?

Bozor iqtisodi asoslaridan biri bo’lgan valyuta konvertasiyasiga kelsak, yangi rahbarning bu boradagi qadamlarini hozircha baholash erta. Konvertasiya “ochilmas” va mulk xususiylashtirilmas ekan, xorijiy investitsiyalar ham kelmaydi. Sarmoya bo’lmasa, yangi ish joylari ham yaratilmaydi. Ishshizlik kamaymasa, xorijda yurganlar qul ahvolida bo’lsa-ham, Rossiya, Qozog’iston va boshqa mamlakatlarda yuraveradi.

Bu o’rinda Margaret Tetcher so’zlari esimga tushdi. “Millat boyligi tabiiy boyliklarga asoslanishi shart emas. Ularsiz ham rivojlansa bo’ladi. Chunki eng asosiy boylik – insondir. Davlat odamlar iste’dodining gullab-yashnashi uchun zamin yaratishi kerak, xolos”, – degan edi Britaniyaning mashhur bosh vaziri.

Kelajak o’tmishdan farqi qiladimi? 

Bundan 25 yil avval Islom Karimovga ulkan imkoniyat berilgan edi. Imkoniyat va mas’uliyat: yangi mustaqil davlatni oyoqqa qo’yish va millat birligini saqlab qolish. Bu uning uddasidan chiqdi: O’zbekiston tashqi kuchlardan mustaqil bo’lib rivojlandi. Lekin Karimov o’zbek xalqini baxtli qildi, ularning iste’dodi rivojlanishi uchun zamin yaratdi, deb aytish qiyin, zotan uning “qaramog’ida” eng iste’dodli va mehnatkash xalqlardan biri bor edi. O’zbek xalqi savodsizlashdi, kambag’allashdi, dunyo bo’ylab tarqab ketdi. Karimov o’zbek xalqi qadriga yetmadi. Xorijda sarson-sargardon yurganlarni dangasalar, tekintomoqlar deb atadi. Ota degan xalqni o’gay boladek ko’rdi.

Endi taqdir taqozosi bilan Shavkat Mirziyoyevga katta imkoniyat berilyapti. Xo’sh, u bu imkoniyatdan foydalana oladimi? Karimov uddasidan chiqmagan ishlarni bajaradimi? Qolaversa, o’zbek xalqi – boshini silash va parvarishlash kerak bo’lgan yosh bola emas. Erkinlik bersa o’zini uddalab ketadigan xalq.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Matbuot va erkinlik himoyasida turgan jurnalistlar

Posted November 29th, 2016 at 2:22 am (UTC+0)
Leave a comment

Jan Dundar mukofotni qabul qilar ekan, "Egilmaymiz" yozuvi bilan chiqqan "Jumhuriyet" gazetasi nusxasini namoyish qildi

Jan Dundar mukofotni qabul qilar ekan, “Egilmaymiz” yozuvi bilan chiqqan “Jumhuriyet” gazetasi nusxasini namoyish qildi

 Kuni kecha bir yigit bilan gaplashib qoldim. U vataniga qayta olmayotganini, onasini ko’rmaganiga bir necha oy bo’lganini aytdi. Sabab – otasining jurnalist ekani, gazetada yozgan maqolalari hukumatga ma’qul kelmaganida.Aziz gapdoshim, u yigit qayerlik ekan, deb savol bergan bo’lsangiz ajab emas. U avtoritar tuzumlar avj olgan Markaziy Osiyo mamlakatlaridan emas. U turk. Otasi – “Jumhuriyet” (Cumhuriyet) gazetasining bosh muharriri Jan Dundar.

2015-yil may oyida Dundar boshqargan gazetada Turkiya xavfsizlik xizmati Suriyaga qurol-aslaha yuborishga uringanini iddao qilivchi reportajlar “Erdog’an yo’q degan qurol mana” sarlavhasi ostida chop etilgan. Shundan so’ng 26-noyabr kuni Dundar va hamkasbi Erdem Gul davlat sirini fosh etish, josuslik va terror guruhiga yordamlashish ayblari bilan  hibsga olingan. Sal kam 100 kun qamoqda o’tirganidan keyin, shu yilning fevral oyida u ozodlikka chiqarilgan. Sud mart oyida boshlangan. 6-may kuni Dundar sud zalidan chiqqanida bir odam unga ikki marta o’q uzgan. Rafiqasi, men gaplashgan yigitning onasi, Jan Dundarni qutqarib qolgan. Sud uni 5 yil va 10 oyga ozodlikdan mahrum etgan. Bu qarorni appelyatsiyaga bergan Dundar yakuniy hukmni kutib o’rtirmay, Germaniyaga chiqib ketdi. Shundan buyon vataniga qaytolmaydi. Qaytsa qamalishi tayin. Hayotiga ham tahdidlar ko’p. Ularni “Twitter” va boshqa ijtimoiy tarmoqlarda kuzatishingiz mumkin. Rafiqasi esa Turkiyada, Turkiya rasmiylari uning pasportini olib qo’ygani sababli mamlakatdan chiqolmaydi, umr yo’ldoshini va o’g’lini ko’rolmaydi.

Bu – bir paytlar Markaziy Osiyo respublikalariga qaraganda ancha hur bo’lgan Turkiyadagi matbuot va jurnalistlarga oid hozirgi vaziyat. So’nggi oylarda, aynqisa iyulda amalga oshmay qolgan davlat to’ntaruvidan keyin jurnalistlarga qarshi ta’qiblar ancha kuchaydi. Hozirda panjara ortida qolayotgan muxbirlar soni 146 odamga tengligi aytilmoqda.

23-noyabr kuni Nyu-Yorkda joylashgan Jurnalistlarni himoya qilish qo’mitasi Jan Dundarga o’zining Matbuot erkinligi xalqaro mukofotini taqdim etdi. Mukofotni qabul qilar ekan, Jan Dundar “men jurnalistlar uchun dunyodagi eng katta qamog’idan keldim” deb aytdi Turkiyani nazarda tutib.

Bu paytgacha bizning mintaqadan ushbu mukofotni olgan jurnalistlar nomini keltirsam, mukofot kimga berilishi haqida tasavvurga ega bo’lasiz:

– 2012-yilda qirg’izistonlik o’zbek jurnalist va inson huquqlari faoli, 2010-yilgi millatlararo to’qnashuvlar chog’ida fuqarolar huquqlarini himoya qilgan va huquq-tartibot organlaridagi korrupsiyani fosh etgan va shu bois 2010-yildan buyon qamoqda qolayotgan Azimjon Asqarov;

– 2005-yilda o’zbekistonlik jurnalist, Andijondagi qatliomni bevosita kuzatgan va yoritgan muxbir Galima Buxorboyeva.

Jan Dundar barobarida bu yilgi mukofotga hindistonlik jurnalist Malini Subramaniam, meksikalik jurnalist Oskar Martinez va Misrda qamoqda qolayotgan fotomuxbir, Shokan ismi ostida tanilgan Mahmud Aby Zayd loyiq deb topildi.

Shuningdek, jurnalistika sohasida katta yutuqlari tufayli Qo’mitaning Byorton Benjamin nomli mukofotiga Si-En-En (CNN) telekompaniyasining bosh xalqaro muxbiri Kristian Amanpur sazovor bo’ldi.

Mukofotni qabul qilar ekan, barcha sovrindorlar so’nggi paytlarda matbuot erkinligiga tahdid kuchaygani haqida gapirdi.

“Yerning har bir burchagida millatchi, avtoritar guruhlar xilma-xillikka tahdid solmoqda”, – dedi Jan Dundar. Vatani Turkiyaga alohida to’xtalar ekan, u “turk hukumati noyob dunyoviy davlatda o’z diniy qarashlarining qabul qilinishiga majburlamoqda. Turkiyani Yevropadan uzoqlashtirmoqda. Parlamentga tupurib, universitetlar, sud tizimi va matbuotni tubdan o’zgartiqmoda. Ko’z oldimizda erkin, demokratik Turkiya yo’q qilinmoqda. G’arb esa buni sukut saqlab kuzatmoqda”, deb aytdi.
“Bugunda yaxshi jurnalist bo’lish uchun iste’dodning o’zi yetarli emas. Dovyurak bo’lish ham zarur dedi u, shuningdek.
Avtoritar tuzumlarning kuchayishiga Kristian Amanpur ham o’z nutqida alohiqda e’tibor qaratdi. “Million yilda ham minbardan turib Amerikada amerikalik jurnalistlar erkinligi va xavfsizligini saqlab qolishga da’vat etaman deb o’ylamagan edim. Ammo Tramp – haqiqiy tahdid”, dedi u yaqinda AQSh prezidenti etib saylangan va jurnalistlarga qayta-qayta do’q-po’pisalar qilib kelayotgan Donald Tramp haqida. Amanpur, shuningdek, jurnalistlarni  haqiqatni oshkor etishga intilishga da’vat etdi.
Gaplashamiz.

Avtoritarizmning yangi to’lqini 

Posted November 16th, 2016 at 1:46 pm (UTC+0)
Leave a comment

O’tgan hafta Vladimir Putin uchun xursandchilik davri bo’ldi, desak mubolag’a bo’lmaydi. Axir AQShda 8-noyabr kuni bo’lib o’tgan prezident saylovida Rossiya prezidentini maqtagan Donald Tramp g’olib chiqdi. Bolgariya va Moldovada ham Rossiyaga xayrixoh rahbarlar saylandi.

Trampning ko’plab kuzatuvchilar uchun kutilmagan g’alabasini Rossiya Davlat dumasi deputatlari olqishladi. Ulardan biri, millatchi Vladimir Jirinovskiy Dumada shampan vinosi ochib ziyofat bergani haqida xabarlar chiqdi.

Rossiya matbuotining Tramp g’alabasini yoritishi ham e’tiborga sazovor. AQShdagi saylovoldi kampaniyasi davomida Kreml nazoratida bo’lgan barcha ommaviy axborot vositalari Hillari Klinton ismini bulg’adi, uydirma gaplar va yolg’on tarqatishdan charchamadi. Hillari Klinton salomatligi og’ir, qabilidagi yolg’on, ayniqsa, ko’p tarqatildi. Rossiya matbuotidan boshqa narsani o’qimagan odam Klinton ko’pi bilan uch oy yashaydi, degan ishonch hosil qilgan bo’lsa ajab emas.

Tramp g’alabasi e’lon qilinganidan bir necha soat o’tib, Rossiyaning aksar matbuot vositalari yana bir uydirmani tarqatdi: bu safargi “xabar” Bill va Hillarining ajralishi haqida edi. Boshqa mamlakatlar matbuotida aslida yolg’on bo’lgan bu gap haqida hech kim eshitmadi.

Yevropada Rossiya ta’sirini kuchaytirish payida bo’lgan Putin bu mintaqadagi saylovlar natijalaridan ham mamnun bo’lgani aniq.

Bolgariyadagi saylovlarning AQShnikiga o’xshash jihatlari bor edi. Bosh lavozimga rossiyaparast siyosatchi, Bolgariya sotsialistlar partiyasi tayanchiga ega iste’fodagi general Rumen Radev hamda Yevropa Ittifoqiga xayrixoh Tsetska Tsacheva da’vogarlik qildi. Bu mamlakatda ham Tsacheva mamlakatning birinchi ayol prezidenti bo’lishiga oid bashoratlar yangradi – xuddi AQShda Hillari Klinton haqidagi bashoratlarga o’xshab. Ammo saylovning birinchi bosqichida hech bir nomzod yetarli ovoz ololmadi. Ikkinchisida esa Radev g’olib chiqdi. Radev – Rossiya tarafdori, Yevropa Ittifoqining Rossiyaga nisbatan sanksiyalariga ochiqchasiga qarshilik bildirgan. Prezidentlik muddati tugagan Rosen Plevneliyev esa Putinning Qrimga nisbatan siyosatini ochiqchasiga tanqid qilib kelgan edi.

Read the rest of this entry »

O’lim, qullik, marixuana yohud amerikaliklar nima uchun ovoz bermoqda?

Posted November 9th, 2016 at 4:14 am (UTC+0)
Leave a comment

AQSh fuqarolari bugun saylov uchastkalariga bordi. Mamlakat tashqarisida yashaydigan odamlar saylovda bo’lajak prezident aniqlanishini yaxshi biladi. Zotan, bu haqda biz ham muntazam ravishda sizga ma’lumot berib keldik, aziz gapdoshim. Ammo ko’plar birinchi ayol prezident bo’lib saylanishi mumkin Hillari Klinton bilan nyu-yorklik badavlat tadbirkor Donald Tramp orasidan birini tanlashdan tashqari yana qator savollar ovozga qo’yilganini bilmasa ajab emas.

Bunday masalalarning ayrimlari:

Hayot-mamot

Kaliforniyaliklar qamoqda o’lim hukmining ijrosini kutayotgan mahbuslarni tezroq narigi dunyoga jo’natish yoki butun umrga qamoq jazosiga hukm etish masalasini hal qildi. Hozirda bu shtatda 741 odam o’lim jazosiga hukm etilgan va ijroni kutmoqda. Bu boshqa shtatlarga qaraganda ancha ko’p. Ayrim mahbuslar – va ularning oila a’zolari – ijroni yillab kutadi.

Nebraskaliklar bugun o’tgan yili bekor qilingan o’lim jazosini qayta tiklash masalasi yuzasidan fikr bildirdi. Oklaxomaliklar esa oliy jazoni bekor qilish haqidagi 2015-yilgi qarorning kuchda qolishi yoki bekor qilinshini hal qildi.

Shuningdek, Kolorado shtatida evtanaziya masalasi ovozga qo’yildi. Agar aksar saylovchilar uni ma’qullasa, Kaliforniya, Oregon, Vermont va Vashington shtatlari kabi bu yerda ham og’ir bemorlarga azobdan qutulish va hayotdan qiynalmay ko’z yumishda shifokorlar yordam berishi mumkin bo’ladi.

Qullik

Qullik amaliyotiga 1865-yilda fuqarolar urushi tugaganidan keyin chek qo’yilgan, qullar va quldorlarga ham barham berilgan. Bu borada AQSh Konstitutsiyasiga maxsus 13-o’zgartish kiritilgan. Ammo Kolorado bosh qomusiga ko’ra, hanuzgacha og’ir jinoyat sodir etganlarni jazolash maqsadida xohishiga zid ravishda og’ir mehnatga, ya’ni qullikka mahkum etish mumkin. Koloradoliklar bugun shu qonunni bekor qilish uchun ovoz berdi.

Marixuana

Kaliforniya, Arizona va Nevadada marixuana iste’molini qonuniylashtirish masalasi ovozga qo’yildi. Hozirgacha Vashington, Oregon, Kolorado va Alyaska shtatlarida bu o’tni tibbiy va hatto xuzur olish maqsadida chekishga ruhsat etilgan, va bu – shtatlar bydujeti uchun katta daromad manbai bo’lib qolmoqda.

Minimal maosh

Amerikaliklar soatiga kamida 15 dollar maosh olishi kerak, deganlar bugun Arizona, Kolorado, Meyn va Vashington shtatlarida fikr bildirish imkoniga ega boi’ldi. Hozirda minimal maosh 7,25 dollarga teng.

51-shtat

Poytaxt Vashington, aniqrog’i Kolumbiya okrugiga (District of Columbia) shtat maqomini berish masalasi bo’yicha shahar fuqarolari ovoz berdi. Bu hududda 700 mingga yaqin odam yashaydi. Ayrim shtatlar aholisi bundan-da kam. Shunga qaramay, Vashingtonning Kongressda o’z vakili yo’q. Agar ma’muriy maqom o’zgarsa, Nyu-Kolambiya deb atalishi kutilayotgan shtat ham o’zining to’la qonli vakiliga ega bo’ladi. Bu haqda biz batafsil ma’lumot bergan edik.

Hayvonlar huquqlari

Massachusetsda dehqon xo’jaliklari, fermalarda hayvonlar sharoitlarini tartibga solish masalasi ovozga qo’yildi. Taklif etilgan o’zgarishga ko’ra, mol va parranda saqlanadigan joy har bir sigir yoki, aytaylik, tovuqning turishi, cho’zilib yotishi va oyoqlarini cho’zishi yoki qanotlarini yoyishi uchun yetarli bo’lishi shart. Boshqa shtatlarda yetishtirilib, Massachusetsga olib kelingan mahsulot ham shu talabga javob berishi kerak bo’ladi. Taklifga qarshilar bu tuxum, go’sht kabi fermerlik mahsulotlari narxini oshiradi, demoqda.

Shirin gazli ichimliklar

Ayrim shaharlar, xususan, San-Fransisko, Oklend va Olbani ahli tarkibida shakar miqdori ko’p bo’lgan gazli ichimliklarga qo’shimcha soliq solish masalasi yuzasidan fikr bildirdi. Taklif ortida Nyu-York shahrining sobiq meri, milliarder Maykl Blumberg va uning fikrdoshlari turibdi. Blumberg avval Nyu-York shahrida ham o’xshash tashabbusni ilgari surgan edi. Ma’lumotlarga ko’ra, milliarder bu maqsadda 9 million dollar sarflagan. Taklifga qarshilar cho’ntagidan esa tashabbusga qarshilik ko’rsatish va uning qonunga aylanmasligini kafolatlash uchun 30 milliard dollar ketgan.

Oz sonli guruhlar vakillari

Bundan tashqari, Kaliforniyada tarixda ilk bor yarim hind, yarim qora tanli ayol Kamola Harris Senatga saylanishi mumkin. Oregonda esa o’zining biseksual ekanini ochiqchasiga tan olgan ayol Keyt Braun gubernator bo’lib saylanish imkoniga ega.

Siz saylovda qatnashdingizmi, aziz gapdoshim? Biz bilan bog’lanib, o’z tajribangizni so’zlab bering.

Gaplashamiz.

O’zbekistonda qamalgan jurnalist va faollar qachon ozod etiladi?

Posted November 3rd, 2016 at 12:56 pm (UTC+0)
Leave a comment

Muhammad Bekjon

Yakuniga yetgan oy davomida kamida ikki marta e’tiborimizni Muhammad Bekjon taqdiriga qaratish imkoniga ega bo’ldik. Birinchi marta 2-oktabr, Bekjon tug’ilgan kunida AQShning O’zbekistondagi elchisxonasi o’zining “Facebook” ijtimoiy tarmog’idagi sahifasi orqali Bekjonni 62 yoshni qarshilaganli bilan tabrikladi va unga mustahkam sog’liq tiladi. Ikkinchi marta “Human Rights Watch” tashkiloti bir hafta davomida Bekjonga bag’ishlab targ’ibot kampaniyasini olib bordi.

Muhammad Bekjon – dunyodagi eng uzoq vaqt davomida qamoqda qolayotgan jurnalist va muxolifat faoli. U 1999-yil fevral oyidagi portlashlardan ko’p o’tmay hamkasbi va safdoshi Yusuf Ro’zimurodov bilan birga Ukrainada hibsga olinib, O’zbekistonga olib kelingan va davlat tizimiga tajovuz aybi bilan sud qilingan. O’shandan buyon ikkovlon qamoqda. Bekjon O’zbekistonda bir paytlar ro’yxatga olingan yagona muxolifat partiyasi “Erk” chiqargan gazeta muharriri, Ro’zimurodov esa – muxbiri bo’lgan. Bekjon “Erk” partiyasi rahbari Muhammad Solihning ukasi. Solihning o’zi ham portlashlarni uyushtirganlik aybi bilan sirtdan sud qilingan, 1993-yildan buyon beri surgunda yashaydi. O’zbekistonga qaytolmaydi. Muhammad Bekjon kabi Solihning boshqa ukalari ham qamoqda o’tirib chiqqan.

“Human Rights Watch” oktabr oyida “Ularni ozod eting” (#FreeThem) nomli targ’ibot kampaniyasini olib bordi. Har hafta unda e’tibor panjara ortida qolayotgan bir faolga qaratildi. 17-oktabr kuni boshlangan hafta Bekjonga bag’ishlangan edi. Bu kampaniya doirasida tashkilot Bekjon turmush o’rto’g’i Nina Bekjonova bilan ham suhbatlashgan.

Afsuski, Muhammad Bekjon va Yusuz Ro’zimurodovlar O’zbekistonda panjara ortida qolayotgan yagona jurnalistlar emas. Dilmurod Saiid 2009-yildan buyon qamoqda, Solijon Abdurakhmonov esa 2008-yildan buyon. Ikkovining salomatligi ancha og’ir.

Bu mavzuni ko’tarishimdan maqsad esa aniq, aziz gapdoshim. O’zbekistonda 4-dekabrda prezident saylovlari bo’lib o’tadi. Bosh lavozimga asosiy nomzod – bosh vazir Shavkat Mirziyoyev. U vaqtincha prezident lavozimini egallaganidan buyon amalga oshirayotgan o’zgarishlar mahalliy matbuotda keng yoritilmoqda. Butun dunyo hamjamiyati ko’zlari ham O’zbekistonda. Hamma chuqur o’zgarishlarni kutmoqda. Lekin agar Bekjonga o’xshab hukumat mafkurasidan farq qiladigan fikrlarni bildirgani uchun qamalgan jurnalistlar, muxolifat a’zolari va inson huquqlari faollari hamda diniy tutqunlar ozodlikka chiqarilmasa bu o’zgarishlar haqiqiy bo’lmaydi. Ular xo’ja ko’rsinga qilinayotgani, 4-dekabrdan keyin butkul to’xtab qolishi mumkinligi ayon bo’ladi.

25-oktabr kuni 63 yashar inson huquqlari faoli Bobomurod Razzoqov ozodlikka chiqqani ma’lum bo’ldi. Bu birinchisimi va undan keyin boshqa vijdon tutqunlari ham ozod etiladimi? Yoki Razzoqov shunchaki ahvoli og’irligi sababli oilasi yoniga qaytdimi

Afsuski, shu hafta yana bir faol Samandar Qo’qonovning qamoq jazosiga yana uch yil va besh kun muddat qo’shib berilgani haqida xabar tarqaldi. Xo’sh, bu O’zbekistonda prezident o’zgarsa ham, siyosayt o’zgarmasligidan darak beradimi?

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim? Gaplashamiz.

Nyu-Yorkda yashayotgan o’zbek geyning dil izhori

Posted October 24th, 2016 at 12:41 pm (UTC+0)
4 comments

U bilan Nyu-Yorkning Manhetten dahasidagi qahvaxonalardan birida uchrashdik. Undan avvaliga bir necha hafta elektron pochta orqali yozishdik, ko’rishish uchun vaqt topishga harakat qildik. Elektron maktublardan birida u menga “agar kelasi hafta uchrasholmasak, undan keyin men ta’tilga ketaman, turmush o’rtog’im bilan”, deb yozdi. Yozishma rus tilida olib borilayotgani sababli ruschada “s suprugom” deb yozdi, erkak kishini nazarda tutib.

Qizig’i shundaki, uchrashganda salom-alikdan keyingi suhbatni AQShda yashaydigan ikki o’zbek nimadan boshlasa, u ham shundan boshladi. Nyu-Yorkka kelganingizga qancha bo’ldi, deb so’radi mendan. So’ngra odatdagi savollar: shaharning qaysi qismida turasiz, oilangiz bilan kelganmisiz, O’zbekistonda qayerda yashagansiz, u yerda qarindoshlar qolganmi va h.k.

“Ta’til qanday o’tdi? – deb so’radim undan. – Turmush o’rtog’im bilan otpuskka boraman, dedingiz, demak turmush qurgansiz?”

Salimjon (keling, uni shunday deb atayman) o’z hikoyasini boshladi.

AQShdagi hayot haqida

AQShga kelgach siyosiy boshpana so’ragan, arizada O’zbekistonda geylar doim tahqirlanishi, besoqolbozlik hatto jinoyat kodeksi bo’yicha jazolanishinini sabab qilib ko’rsatgan. Arizasi bo’yicha qaror hali qabul qilinmay turib, bir amerikalik erkak bilan tanishgan va turmush qurgan. Bu asnoda AQShda qonuniy maqomga ega bo’lgan. Hozircha ishsiz. Nima ish bilan shug’ullanmoqchisiz desam, “Uber” haydamoqchiman, dedi kirakashlik taksini nazarda tutib.

Ammo asl orzusi jurnalist bo’lish ekan. Biroq orzuimga erishganimcha yo’q, dedi u menga.

Gey bo’lish haqida

Salimjon O’zbekistonda turli lavozimlarda ishlagan, hatto harbiy tizimda ham xizmat qilgan. “U yerda geyligimni hech kim bilmasdi. Harbiylarning bunga munosabati, ayniqsa, yomon”, – deydi u.

Gey ekaningizni qachon tushungansiz, deb so’rayman.

“Taxminan 10 yoshligimda, – deydi u. – Boshqa o’g’il bolalar yoqa boshlagan menga. Qizlar meni qiziqtirmasdi. Lekin bu hissiyot bilan ko’p kurashdim, kattaroq bo’lganimda qizlar bilan uchrashib ham ko’rganman, [jinsiy] aloqada ham bo’lganman. Chunki men o’zimni o’zgartirmoqchi edim. Bu jarayondan har bir gey o’tadi, – deydi u. – O’zbekistondami, AQShdami, barcha jamiyatlarda gey odam qiyinalib yashaydi. Yuz foiz baxtli bo’la olmaydi”, – deydi u menga.

Bu orada o’zining AQShda tug’ilib, ulg’aygan turmush o’r’tog’i ham yoshligida qiynalganini hikoya qiladi.

“Katta bo’lganimdan keyin buni o’zgartirish mumkin emasligini tushundim. Geyligimni qabul qildim”, – deydi.

“Ota-onangiz, oila a’zolaringiz-chi?” – deya so’rayman undan.

“Onam va opam bilishadi. Onamga aytganimda hayron qolmadi. Anchadan beri buni gumon qilib yurgan ekan o’zi. Ona yuragi baribir sezadi”, – deydi u.

Otasi va akalariga bu faktni oshkor etmaslikni undan onasi iltimos qilgan. Erkaklarda buni tushunish qiyinroq, deydi Salimjon.

AQShda turmush qurganini ham faqat onasi va opasiga aytgan.

“Ular mening baxtli bo’lishimni istashadi”, – deydi u.

O’zbekistonda gomoseksuallar ahvoli

Bu masalada ham batafsil gaplashdik. Salimjonning aytishicha, O’zbekistonda gey bo’lish hayot uchun haqiqiy tahdidga aylanishi mumkin.

Avvalambor, u yerda boshqalar bilan tanishish qiyinligini aytadi.

“Asosan internetda, maxsus vebsaytlar orqali tanishardim. Bunday onlayn tanishuv xizmat saytlarida odam kam emas, ammo hammasi soxta suratlar ortida. Shuning uchun siz muloqot qilayotgan odamning qiyofasi qandayligini bilolmaysiz. Agar uchrashishga qaror qilsangiz, men falon rangdagi ko’ylakda, qo’limda falon narsa bo’ladi, deb kelishasiz. Xuddi josuslardek. So’ngra kelishilgan joyga borib, avval uzoqdan mo’ralaysiz, ko’rinishi yoqmasa, oldiga borishingiz shart emas. Agar yoqtirsangiz, tanishasiz”.

“Lekin ba’zida internet saytlarda gey bo’lmaganlar ham “o’tiradi”, – deydi suhbatdosh. “Ayrimlari – maxsus xizmat xodimlari. Boshqalari esa shunchaki sizni shantaj qilmoqchi bo’lgan odamlar. Ular siringizni ota-onangizga aytib berish tahdidi bilan sizdan pul talab qila boshlaydi”, – tushuntiradi u.

Bunday tuzoqqa tushmaslikning iloji bormi, deyman. U esa “elektron muloqot boshlanishi bilanoq geyni gey bo’lmagan odamdan darrov ajratish mumkin. Chunki geylar boshqacha muloqot qiladi, boshqacha so’z va iboralar ishlatadi”, – deydi.

O’zbekistondagi taniqli odamlar orasida geylar

Suhbatdosh bu mavzuga alohida to’xtaldi. Xonandalardan tortib, to televideniye suxandonlarigacha – O’zbekistonda mashhur odamlarning ismlarini keltirdi. “Ular gey, lekin bi-seksual bo’lib yashashga majbur”, – deydi. (Bi-seksual – ham ayol, ham erkaklar bilan jinsiy aloqada bo’ladigan odam).

“Yoshroqlari hali uylanmagan. Iloji boricha bu kunni kechiktirishga harakat qiladi. Oilasi esa uylanishing kerak, deb unga bosim ko’rsatadi. Boshqalarining barida oilasi, bola-chaqasi bor. Qiynalib yashaydi. Bir tarafdan, ayolini aldaydi. Boshqa tarafdan, o’z tabiatini yashirishga majbur. Yana boshqa tarafdan, qanchalik urinmasin, bu tabiatni o’zgartira olmaydi. Axir gey bo’lib tug’ilgan”, – deydi Salimjon.

U na ko’rinishi, na kiyinishi bilan boshqa yigitlardan farq qiladi. Gapirishi esa boshqalardan biroz muloyimroq. Geyligini bilmaganimda, ha, shunchaki, muloyim yigit ekan-da, deya o’ylagan bo’lardim.

Ammo qahvaxona egasi, yoshi kattaroq kelishgan erkak, oldimizga kelib, men va unga gapira boshlaganida, suhbatdoshim unga nozlanib qaraydi, kipriklarini qoqadi, jilmayadi. Shunda gey bilan suhbatlashib o’tirganimni anglayman.

 Armon

Suhbat so’ngida men undan hayotingizda bir narsani o’zgartira olganingizda, u nima bo’lardi, deb so’rayman.

U esa “geyligimni”, deydi.

Mening hayratga tushganimni ko’rib, “ha, ha, gey bo’lish juda qiyin. Agar sehrli bir dori ichib, oddiy erkak bo’lib qolganimda, haqiqatdan ham baxtiyor bo’lardim”, deydi u.

Sizning gey tanishlaringiz bormi, aziz gapdoshim? Ularga munosabatingiz qanday?

Gaplashamiz.

Dunyodagi eng murakkab ishni kim bajaradi?

Posted October 17th, 2016 at 12:54 am (UTC+0)
Leave a comment

Pan Gi Mun va Antonio Guterres

Pan Gi Mun (chapda) va Antoniu Guterresh

Tugagan haftada BMTning yangi bosh kotibi saylandi. 2017-yilning 1-yanvaridan u ishga tushadi.

Avval BMT Xavfsizlik Kengashi nomzodlarni saralab bo’ldi va Pan Gi Mun o’rnini egallaydigan arbob bo’yicha ovoz berdi. Kengashga a’zo davlatlar bu lavozimga 67 yashar Antoniu Guterreshni loyiq deb topdi. Payshanba kuni esa Bosh Assambleya nomzodni tasdiqladi.

Guterresh 1995-2002-yillarda Portugaliya bosh vaziri bo’lgan. 10 yil davomida esa (2005-2015-yillar) BMTning Qochqinlar ishlari bo’yicha bosh komissari bo’lib xizmat qilgan.

Qizig’i shundaki, Guterresh nomzodining Xavfsizlik Kengashida tasdiqlanishidan oldin ko’plar bosh kotib lavozimini bu safar ayol egallashi kerak, deyayotgan edi. Axir 70 yildan buyon faoliyat yuritayotgan tashkilotni shu paytgacha faqat erkaklar boshqargan. Bundan tashqari, yangi bosh kotib Sharqiy Yevropa davlati fuqarosi bo’lishi kerak, degan fikr ham bildirilgan edi. BMT qonun-qoidalariga ko’ra, bosh kotib har safar boshqa qit’a vakili bo’ladi. Masalan, Pan Gi Mun – Osiyodan, undan oldin BMTni boshqargan Kofi Annan – Afrikadan edi. Ammo bu safar nomzodlar orasida ayollar ham, Sharqiy Yevropa vakillari ham ko’pligiga qaramay, ulardan hech biri Xavfsizlik Kengashi a’zolari orasida yetarli tayanch ololmadi.

Bosh kotibni saylash – katta diplomatiya. Davlatlar o’z milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda u yoki bu nomzodni dastaklaydi. Masalan, 2007-yilda bosh kotib vazifasiga kirishgan Pan Gi Mun nomzodini O’zbekiston qo’llab-quvvatlagan. Chunki Janubiy Koreya tashqi ishlar vaziri bo’lib xizmat qilgan arbobni O’zbekiston rasmiylarining anchaginasi yaxshi tanir edi. Bundan tashqari, Toshkentda “osiyolik bizning siyosatni, urf-odatlarimizni yaxshi tushunadi, g’arbliklarga o’xshab demokratiya va inson huquqlarini hurmat qiling, deyavermaydi”, degan umid bo’lgan.

Bu safargi saralash jarayonida ham turli davlatlar turli nomzodlarni ma’qulladi. Rossiyaga hozirda UNESCO tashkiloti rahbari Irina Bokova ma’qul edi. Chunki u – otasi kommunist bo’lgan siyosatchi. Bundan 14 yil avval O’zbekiston Pan Gi Mun bilan qanday umidlarni bog’lagan bo’lsa, rasmiy Moskva Bokova bilan shunday umidlarni bog’layotgan edi. Ammo G’arb vakillari Bokova nomzodiga qarshi chiqdi. Guterresh – murosa oqibati. Barcha taraflarni qondirdi.

Unga ovoz bergan davlatlar ma’lum umidlar bilan shunday qildi. Aksariyati fikricha, yangi rahbar BMTni isloh qilib, samarasizligiga chek qo’ya olishi kerak. Zotan, dunyodagi eng katta tashkilot eng ko’p sonli boshqaruv apparatiga ega, byudjeti ham ulkan, ammo samaradorligi pasayib ketgan.

Bu borada AQSh, Britaniya kabi davlatlar uchun Guterreshning tashkilotni effektiv kuchga aylantira olishi katta ahamiyatga ega. Eng muhimi esa – tashkilot ichidagi kelishmovchiliklarni hal etib, G’arb va Rossiya o’rtasidagi nizoni hal qila bilishi.

Xitoy esa BMTni dunyo “qizg’in nuqtalari”dagi mojarolarni hal qila oladigan tashkilot sifatida ko’radi.

Rossiya uchun eng ahamiyatlisi – BMT Xavfsizlik Kengashida status-kvoni saqlab qolish va veto huquqiga ega bo’ladigan yangi a’zolarni qabul qilmaslik. Buning ustiga, Rossiyaning Guterreshdan ham, boshqa arbobdan ham Suriya boyicha tanqid eshitishga toqati yo’q.

Fransiya esa, aksincha, Suriya masalasi tezroq hal bo’lsin, BMT bu masalada katta rol o’ynashi kerak, demoqda.

Xo’sh, bunday ba’zida bir-biriga zid istak va umidlarga yangi bosh kotib qanday javob bera oladi?

Guterresh oldida nihoyatda murakkab vazifalar gavdalanayotgani shubhasiz. Qolaversa, BMTning birinchi bosh kotibi Tryugve Li ikkinchisi Dag Hammershold ishga tushayotganida “dunyodagi eng murakkab, bajarib bo’lmaydigan ishga marhamat” degan ekan.

Gaplashamiz.

Inter-Gap haqida

Gap, gap, gap… Biz, o’zbeklar uchun gap – ijtimoiy tadbir. Erkak va ayollar alohida yoki birgalikda juda bo’lmaganda oyiga bir marta yig’ilib, “gap o’ynaydi”. Gapga qo’shilgan odamlar bir-birining uyi yoki restoranda mehmon bo’lishadi. Xarajatini ham ko’tarishadi. Mezbonga berilgan pul nafaqat dasturxon xarajatlarini qoplashi shart, balki qo’shimcha daromad ham bo’lishi lozim. Gapdan maqsad aynan shu. Moliyaviy maqsad. Ijtimoiy jihatiga kelsak… Ha, miriqib gaplashish, muloqot qilish, u yoq, bu yoqdan eshitilgan xabarlar bilan o’rtoqlashish, fikr almashish. Ha, bunisi tushunarli, Inter-i nimasi, dedingizmi? Internet davrida yashayapmiz. Pichoqqa ilinadigan har bir gap internetga chiqadi. Biz ham “Amerika Ovozi” da siz bilan gap o’ynashga qaror qildik. Qo’lda bir piyola choy bilan gapdan olamiz. Men mezbon ekanman, gapni boshlab beraman. Siz qo’shiling, fikr-mulohaza bildiring. Xarajati yo’q. Tez ishlab turgan internetingiz bo’lsa bas. Sizga katta rahmat va Inter-GAPga marhamat.

TV dasturlar