Olimpiadaning haqiqiy qahramoni

Posted August 15th, 2016 at 12:44 pm (UTC+0)
Leave a comment

Men Olimpiadani bir kun ham tomosha qilmadim. Ochig’ini aytsam, bunga qiziqmayman. Sport va sportchilarning muxlislari mensiz ham ko’p, deya buni tushuntiraman do’stlarimga musobaqalar haqida gap ketganda.

Ammo bir inson haqida gapirishdan charchamayman. Olimpiada o’yinlarida yettinchi marta qatnashayotgan o’zbekistonlik Oksana Chusovitina haqida. Gapirishdan ham, maqolalar o’qish va videolar ko’rishdan ham, ijtimoiy tarmoqlarda ularni tarqatishdan ham charchamayman. Axir bu ismni eshitib katta bo’lganman!

Bu yilgi o’yinlarda 1975-yilda Buxoroda tug’ilgan Oksana – haqiqiy afsona.

Yoshi 41 daligi sababli. U ayollar gimnastikasida Olimpiada o’yinlari uchun loyiq deb topilgan eng “keksa” sportchi.

Bu uning hayotidagi yettinchi Olimpiada ekani sababli.

Odatda gimnastikada aksariyat sportchilar, ayniqsa, ayollar yoshi 30 ga bormay sportni tark etishi, u esa davom ettirayotgani sababli.

Ona bo’lganidan keyin sportdagi karyerasini davom ettirgan uch gimnastikachidan biri ekani sababli.

Va bugungi sabab – Oksana Chusovitina Rio-de-Janeyroda Produnova sakrashini bajarishga loyiq deb topilgan sakkiz sportchidan biri. 1999-yilda rossiyalik Yelena Produnova tomonidan kiritilgan va bu sport turida eng murakkab element hisoblangan sakrashni bor-yo’g’i to’rt gimnastikachi muvaffaqiyatli bajara olgan. Uni “ajal sakrashi” ham deyishadi, chunki sportchi mayib bo’lishi hech gap emas.

14-avgust, gimnastika bo’yicha musobaqaning so’nggi kuni Chusovitina bu sakrashni a’lo darajada bajara olmadi, ammo tarixda abadiy qoladi. Eng tahdidli elementni bajarishga uringani uchun. Undan oldin maydonga chiqib, bu mashqni amalga oshirishga uringan gimnastikachi 16 yoshda. Undan keyin sakragan sportchi ham 16 yoshda edi.

Butun dunyo matbuoti Oksana haqida yozdi. Bugun “Washington Post” va ayniqsa “New York Times”da vatandoshimiz haqida chiroyli maqolalar chop etildi.

Bo’yi 153 santimetr, vazni 44 kilogram bu ayol aslida metin irodaga egaligi aniq. Zotan, u nafaqat sportchi, balki saratonga chalingan o’g’ilni parvarishlab, uning muolajalariga pul topish uchun sportdagi karyerasini davom ettirgan ona ham. Hozirda Chusovitinaning 17 yoshli o’g’li sog’lom. Germaniyada yashaydi, maktabni tugallay deb qoldi. Oksana esa bu safargi Olimpiadada O’zbekiston sharafini himoya qildi. “Vatanim uchun oltin medal olishni orzu qilaman”, – degan edi u o’yinlar boshlanishidan oldin. Ololmadi. Yettinchi o’rinni egalladi. Ammo biz, o’zbekistonliklar uchun u – haqiqiy qahramon.

Britaniya referendumi, Yevropa integratsiyasi istiqboli va AQShdagi aks-sado

Posted June 24th, 2016 at 5:29 pm (UTC+0)
Leave a comment

Payshanba kechqurun Yevropa Ittifoqida uyquga ketgan britaniyaliklar yangi mamlakatda uyg’ondi: 23-iyul kungi referendum natijasida Britaniya Yevropadan ajraladigan bo’ldi.

Referendumda ovozga qo’yilgan “Yevropa Ittifoqida qolish yoki chiqish tarafdorimisiz?” degan savolga saylovchilarning yarmidan ko’pi chiqish kerak deb javob bergan.

Britaniyaliklarning o’zi hayratda. Mamlakat ichida va Yevropaning boshqa davlatlaridagi “Ittifoqchilar” bugunni “fojeali kun” deb atadi. “Qo’rqinchli davr boshlanmoqda”, deya yozdi bir “ittifoqchi” men “Facebook”da kuzatgan bahsda. “Qayg’udaman”, dedi yana biri.

Darhaqiqat, bu hodisa nafaqat Britaniya va Yevropa, balki butun dunyo uchun katta ahamiyatga ega.

Yevropada yashagan va hattoki shunchaki safar qilgan odam qit’a naqadar kichkina ekani va bir mamlakatdan boshqasiga o’tish osonligini biladi.

Ikkinchi jahon urushi tugagach Yevropa chegaralar va cheklovlarni kamaytirishga qaror qilgani tabiiy jarayon edi. Britaniyaning o’sha paytdagi Bosh vaziri, buyuk arbob Uinston Cherchil 1946-yilda “Yevropa Qo’shma Shtatlari” haqida nutq so’zlagan. Intergratsiya ortidagi ilk maqsad savdo-sotiqni osonlashtirish edi. 1951-yilda bu maqsadda Yevropa Ko’mir va po’lat jamoasi, 1958-yilda esa Yevropa Iqtisodiy jamoasi tuzilgan. (Bu haqida mana bu yerda o’zbek tilida batafsil ma’lumot bor).

Endi esa integratsiya, birdamlik va birlashuv davri yakunlanib, yangi davr boshlanayotganiga guvoh bo’lishimiz mumkin. Chunki Britaniya referendumi natijalari e’lon qilingach, Fransiyada integratsiyaga va muhojirlarga qarshi o’ng kuchlar yetakchisi Marin Le Pen “Freksit” (ingliz tilidagi “France” – Fransiya va “exit” – chiqish so’zlaridan olingan”) bo’yicha referendum o’tkazishga chaqirdi. Niderlandiyada o’xshash qarashlarga ega Girt Vilder ham “Neksit” (Netherlands + exit) vaqti keldi, deb aytdi.

Ya’ni Britaniya referendumi Yevropada “domino effekti”ni kuchga keltirishi mumkin – davlatlar birin-ketin Yevropa Ittifoqidan chiqish masalasini ovozga qo’yishi va integratsion tuzilmalarga qarshi ovoz berishi ehtimoli kuchaydi. Qolaversa, qirollik tarkibidagi Shotlandiya yana mustaqil bo’lib chiqish taraddudiga tushdi. Shimoliy Irlandiya ham to’rxaltani yelkaga tashlab, chiqib ketishga tayyor.

AQShda Donald Trampning baland devorlar qurib, muhojirlarni mamlakatga kiritmaslik haqdagi bayonotlari orqali ko’pgina tarafdor orttirganini inobatga olsak, bir-biridan ajralish, devorlar ortida yashirinish, o’zini mudofaa qilish tarafdorlari davri kelayotgandek. Bag’rikenglik va birdamlik o’rniga qo’rquv, nafrat va adovat davri kelayotgandek.

Bunga esa Yaqin Sharqdagi urush, beqarorlik, so’nggi paytlarda terrorizm va ekstremizmning yanada kuchayishi hamda suriyalik va afg’onistonlik qochqin va muhojirlarning ko’payishi turtki bo’ldi. Qolaversa, so’nggi oylarda Yevropa Ittifoqi qochqinlar inqirozi bilan olishmoqda.

Rivojlanish darajasining eng yuqori pog’onalarida turgan britaniyaliklar “farovon hayotimiz muhojirlar sababli yomonlashadi”, deb qo’rqdi. Nayjel Faraj va Boris Jonson kabi Yevropa Ittifoqiga qarshi kurashayotgan siyosatchilar bunday qo’rquvlarni kuchaytirishga harakat qildi, britaniyaliklarni yaqin sharqlik muhojirlarga qarshi gij-gijladi, toqatsizlik kayfiyatlarini kuchaytirdi.

“Chiqish” tarafdorlari g’alabasi Atlantika okeanining bu tarafidagi siyosiy jarayonlarda ham aks-sado bermoqda. Bundan buyon Donald Tramp kuchiga kuch qo’shilishi hech gap emas. “Yil oxiriga borib AQShda Prezident Trampni ko’rsak ajab emas”, deb yozdi bir “Facebook” foydalanuvchisi.

“United Press International” axborot agentligining sobiq rahbari Martin Uoker o’zining “Facebook” sahifasida “bugun o’tmish kelajak ustidan, keksalar yoshlar ustidan, savodsizlar universitetni bitirganlar ustidan, malakasizlar professionallar ustidan,”San” va “Deyli Meil” “Faynenshl Tayms” va “Gardian” ustidan, millatchilar kosmopolitlar ustidan, kichik Angliya Buyuk Britaniya ustidan g’alaba qozondi”, deb yozdi.

Albatta, butun Yevropa Ittifoqiga alvido deyishga hali erta. Qolaversa, ittifoqqa qo’shilish ilinjida bo’lgan mamlakatlar talay. Turkiya barobarida Ukraina, Gruziya, Moldova kabi davlatlar taklifnoma olsa, bir daqiqa ham kutib o’tirmay, Yevropa Ittifoqi tarkibiga kirishga va bu bilan salohiyatning ma’lum qismini Bryusselga topshirishga tayyor.

Lekin payshanba kungi referendum Yevropa Ittifoqi qiyofasini keskin o’zgartirgani shubhasiz.

Siz nima deysiz?

Gaplashamiz.

Floridadagi fojea, o’zbeklar va matbuot

Posted June 13th, 2016 at 3:40 pm (UTC+0)
Leave a comment

Shifokorlar Orlandoda otishmaga uchragan odamga tibbiy yordam ko'rsatmoqda

Shifokorlar Orlandoda otishmaga uchragan odamga tibbiy yordam ko’rsatmoqda

Orlandodagi gey-klubda dahshatli hujumdan ko’p otmay qotilning sobiq rafiqasi o’zbekistonlik ekani ma’lum bo’ldi.

Sitora Yusufiy 12-iyun kuni saharda 49 kishini o’ldirgan va 53 nafarini jarohatlagan Umar Matin bilan turmushi haqida jurnalistlarga gapirib berdi. Eri uni kaltaklagani haqida hikoya qilar ekan, ayol Matinning ruhiy kasal bo’lganini taxmin qildi va sobiq turmush o’rtog’ini ko’rmaganiga ko’p yil bo’lganini aytdi.

O’zbek va rus tillaridagi internet sahifalarda esa ayolning millatiga urg’u berganlar tobora ko’payib bormoqda.

Rossiya matbuoti uning o’zbekligiga e’tibor qaratdi. “Facebook”dagi jamoa esa uning asl millati haqida bahs yuritmoqda. Xuddi buning ahamiyati bordek.

Men kuzatgan bir bahs juda xunuk tus oldi: bir o’zbek “Sitora Yusufiy – tojik, ismi tojikcha”, deya ta’kidladi. Bunga javoban tojiklar o’zbeklarga tosh ota boshladi. Zotan, AQSh matbuotida ayolning millati va dini haqida hech gap yo’q. Uning O’zbekistondan Amerikaga ko’chib kelgani va Matin bilan tanishgani – hikoyaning bir qismi. “Biznikilar” esa voqeaning eng ahamiyatsiz jihatiga e’tibor qaratmoqda. Va natijada millatlararo adovat kuchayishi mumkin.

Fojea yuz berganida uni matbuotda yoritishning qonun-qoidalari, o’z “algoritm”i bor. Siz ham buni payqagan bo’lsangiz kerak, aziz gapdoshim. Avval fojea haqida qisqa ma’lumot paydo bo’ladi. So’ngra tafsilotlar ma’lum qilinadi. Statistika beriladi. Bu safar ham shunday bo’ldi. Qurbonlar soni  – 50 odam o’lgani va 53 odam jarohatlangani aytildi. Qotil huquq-tartibot organlari tomonidan o’ldirilgani xabar berildi. So’gra rasmiylar bayonotlari. Tergov ishi boshlangani haqidagi bildiruvlar. Munosabat…

Keyingi soatlar ichida jurnalistlar qurbonlar haqida ma’lumot bera boshlaydi. Chunki bu gazetani o’qiydigan yoki televizorni ko’radigan odam uchun quruq statistikani insonlarga “o’giradi”. “50 odam nobud bo’ldi”, deyilsa mavhum eshitilishi mumkin. Lekin qurbonning o’limi oldidan “oyijon, men sizni yaxshi ko’raman”, deb onasiga SMS yo’llagani hech kimni befarq qoldirmaydi. Va shunday bo’lishi kerak.

Ommaviy axborot vositasining (OAV) “sifati”ga va jurnalistning malakasi hamda ma’naviy qadriyatlariga qarab, u yoki bu gazeta va jurnal voqeani qanday yoritishi mumkinligini taxmin qilish mumkin. “Sariq” va “sariq”qa yaqin pressa insonlarning eng past hissiyotlarida “o’ynash” hisobiga reytingi, demak savdosini oshirishga harakat qiladi.

Afsuski, Rossiya OAV orasida aynan millatga urg’u berish – odatiy hol. Bundan bir necha oy oldin Moskvada enaga bo’lib ishlaydigan Gulchehra Boboqulova ishini eslang. O’shanda ayolning o’z tarbiyalanuvchisi, rus qizchaning kallasini kesgani ruhan nosog’lom ekani oqibati bo’lganini taxmin qilish qiyin emas edi. Va shunday bo’lib chiqdi. Lekin matbuot ayolning o’zbek ekanini ko’p “chaynadi”. Oqibatda Rossiyadagi o’zbeklarga munosabat yomonlashdi, enaga bo’lib ishlayotgan ayollar xatto ishini yo’qotgan hollar ham kuzatildi.

Rossiyadan farqli o’laroq, AQShda o’zbeklar haqida aniq bir stereotip shakllanganicha yo’q. Chunki Amerika uchun o’zbeklar, tojiklar va boshqa markaziy osiyoliklar – nisbatan yangi aholi guruhlari. Bu biz uchun ijobiy hol. Chunki AQShda yashayotgan o’zbeklarda mahalliy aholi orasida o’zi haqida ijobiy fikr shakllash imkoni bor. Masalan, bizga qaraganda, afg’onlar ahvoli og’irroq. Matinning millati afg’onligi aniqlangach, uning AQShda tug’ilib katta bo’lganiga qaramay, aholining ma’lum qatlami uning terrorchi ekaniga darhol ishona boshladi.

Sitora Yusufiyga qaytadigan bo’lsam, uning tergovchilarga yordam ko’rsatayotgani, jurnalistlarga ma’lumot berayotgani, albatta, ijobiy hol. Oilaviy zo’ravonlik qurboni uchun o’z qiyinchiliklari, o’zining kaltaklangani va xo’rlangani haqida ochiqchasiga gapirish oson emas. Men bu mavzuda o’tgan gal gap yuritgan edim.

Hozir e’tiborni Yusufiy yoki Matin millatiga emas, voqeaga sabab bo’lgan omillarga qaratish lozim. AQShda qurol nazorati muammosini ko’tarish, radikal mafkuraga berilayotgan yoshlar va ularni bunga itaradigan sabablarni o’rganish kerak. Qolaversa, oilaviy zo’ravonlik, zo’ravonlikka moyil odam ruhiyati hamda ommaviy qotilliklar va terrorizm orasidagi aloqalar haqida gapirish kerak.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Amerikadagi o’zbeklar va oilaviy zo’ravonlik

Posted June 8th, 2016 at 1:24 pm (UTC+0)
Leave a comment

Bugun Nyu-York sudlarining birida bir o’zbekistonlik ishi ko’rildi. Yo’q, ekstremist guruhga a’zolikda gumon qilinayotgan odam ishi emas. Bir qaraganda oddiygina ish – er-xotinning urishgani haqida. Ammo bunday ishlar Nyu-York sudlarida ko’paymoqda. Politsiyaga turmush o’rtog’idan shikoyat qilgan o’zbekistonliklar, xususan, ayollar soni oshib bormoqda.

Erning aytishicha, xotini bilan janjal chiqqanida ayol 911 raqamiga qo’ng’iroq qilgan. Zudlik bilan yetib kelgan politsiya erni olib ketgan. So’ngra erning ayolga yaqinlashmasligi va hech qaysi yo’l orqali muloqot qilmasligi haqida qaror chiqarilgan. Amerikada yashaydigan aksar o’zbeklar ingliz tilini bilmasa-da, bu atamani yaxshi o’rganib olgan – “order of protection” – himoya haqdagi buyruq. Bir qancha vaqt o’tgach erga nisbatan yana bir shunday qaror chiqarilgan. Oqibat – sudda bu er-xotinning ikkita ishi ko’rilyapti.

Ayol bilan gaplashish imkoni bo’lmadi. Lekin bunday ishlar haqida ko’p eshitaman va ular bir-biriga juda o’xshashini bilaman.

Yuqorida aytganimdek, AQShga kelgan oilalarda ko’p uchraydigan hol: er-xotin janjal qiladi va ayol politsiya chaqiradi. O’z kuzatuvlarimga asoslanib, shuni aytishim mumkinki, aksariyat hollarda ayol bunday qadamning oqibatlari qanday bo’lishi mumkinligini to’la tushunmaydi. O’zbekistonda oilada janjal chiqqanida militsiya chaqirsangiz, “uchastkovoy kelib”, erga do’q-po’pisa qiladi, og’zaki tanbeh berib, yarashinglar degan ma’noda gapiradi-da, hujjatlarni rasmiylashtirib o’tirmay ketadi. Mahalla ham aralashadi. Shunga odatlangan ayol AQShda politsiya erimni ozgina qo’rqitib qo’ysin, deb telefonida 911 raqamini teradi. Oqibatda nafaqat hujumchi erning jazolangani, balki er-xotindan farzandlar olib qo’yilib, ish ko’rib chiqilgunicha ijtimoiy xizmatlar qaramog’iga topshirilgani hollari ham qayd etilgan.

Adolat yuzasidan shuni aytishim kerakki, ayrim ayollar bunday tizimni suiiste’mol qilishi hollari ham uchrab turadi. “Order of protection”dan tortib, butun jarayonning qanday kechishini ipidan ignasigacha o’rganib olgan va bundan turmush o’rtog’ini qo’rqitish yoki “jazolash” yo’li sifatida foydalanganlar ham bor.

Oiladagi zo’ravonlik AQShda jiddiy muammo

Bu faqat O’zbekistonga xos muammo emas. Statistikaga nazar tashlasak, dunyoda har uch ayoldan biri eri yoki yigiti tomonidan umrida kamida bir marta do’pposlanadi. Erkaklar orasida – har to’rt nafardan biri oila a’zosidan kaltak yeydi. (Bu faqat jismoniy zo’ravonlikka oid raqamlar. Og’zaki haqoratlash hollari bu statistikaga kirmagan.)

AQShda har 9 soniyada bir ayol kaltaklanadi yoki hujumga uchraydi. Har kuni oilaviy zo’ravonlikka qarshi kurashayotgan turli maxsus telefon xizmatlariga 20 mingta qo’ng’iroq tushadi. (Manba: Oilaviy zo’ravonlikka qarshi milliy koalitsiya).

 Bunga jinsiy tajovuz, qotillik yoki turli yo’llar bilan, masalan yuzma-yuz, telefon orqali, maktub va elektron pochta orqali jig’iga tegish (ingliz tilida bu “stalking” deyiladi) hollari kirmaydi.

Er-xotin urishganida farzandlar ham aziyat chekadi. AQShda bolalarning 90 foizi oilaviy zo’ravonlik guvohi, har 15 boladan biri esa qurboni bo’ladi.

Bu muammoga qarsi kurashadigan turli xizmatlar ko’p. Davlat idoralarida, ko’chalarda muammoga bag’ishlangan va yordam xizmatlarining maxsus telefon raqamlari tushirilgan plakatlarni ko’rish mumkin. Oilada qolishni istamagan ayollar panoh topishi uchun maxsus “shelter”lar ishlab turadi. Ma’lum psixologik sabablarga ko’ra, qurbon o’z qiyinchiliklari haqida ochiqchasiga gapirishni doim ham istamasa-da, Amerika jamiyatida bu muammo keng muhokama qilinadi. Mashhur san’atkorlar yoki siyosatchilar, yulduzlar oilalarida bunday hollar kuzatilsa, matbuotda keng yoritiladi. Masalan, shu kunlarda “Karib dengizi qaroqchilari” va ko’plab boshqa kinofilmlar yulduzi Jonni Deppning rafiqasi Amber Hyordni qayta-qayta do’pposlagani va ayol erini sudga bergani keng muhokama qilinmoqda.

O’zbek muhojirlari oilaviy zo’ravonlikni boshdan kechirsa-da, yopiq qozon yopiqligicha qolishini afzal ko’radi. Bunga, albatta, bizning an’analarimiz, madaniyatimiz, dinimiz sababchi. Yaqinda Nyu-Yorkdagi pokistonlik muhojirlar bilan ishlaydigan nodavlat tashkiloti rahbari bilan gaplashib qoldim. Oilaviy zo’ravonlik – eng qiyin muammolardan, deydi u.

Muhojirlar jamoalari orasida boxabarlikni oshiramiz deb, huquq-tartibot organlaridan vakillarni taklif qildik, qonunlarni tushuntirish uchun ayollar uchun alohida seminar uyushtirdik. Ammo ayollar kelmadi, erkaklar esa norozilik bildirdi, deydi u.

Turmush o’rtog’i tomonidan kaltaklangan ayol bu haqida boshqalarga gapirishga or qiladi, uyaladi, o’zini aybdor sezadi, farzandlarini o’ylaydi. Agar iqtisodiy jihatdan eriga qaram bo’lsa, uning ahvoli yanada og’ir. Aksariyat o’zbek ayollari kaltaklangani haqida gapirmasa-da, oilaviy zo’ravonliklar haqidagi sud ishlari ko’payayotgan ekan, demak muammo ko’lami nihoyatda keng.

AQShda muhojir o’zbeklar soni oshayapti va afsuski, turli noxush hollar va jinoyatlarning ham ko’proq uchrashi tayin. Oilaviy zo’ravonliklar hollari ham oshib boraveradi.

Hozirda Nyu-York barobarida bir necha boshqa yirik shaharda o’zbeklar jamoalari faoliyat yuritmoqda. Ular oilaviy zo’ravonlikka e’tibor qaratishga majbur.

Lekin yondashuv hozircha – alohida hollarni birma-bir ko’rib chiqish. Sistematik o’zgarishga intilish yo’q. Odatda oilaviy zo’ravonlik holi qayd etilganidan so’ng va hatto politsiya jalb etilganidan keyingina faollar ham aralashadi. Lekin AQShdagi o’zbek jamoalarida bunday hollarning oldini olish borasida hech qanday chora ko’rilmagan. Zotan, bunga zarurat borligi shubhasiz.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

O’zbeklar va tarixiy xotira

Posted March 2nd, 2016 at 5:55 pm (UTC+0)
Leave a comment

Bundan qariyb 10 yil avval Germaniyada Boymirza Hayit vafot etgan. Turkiston va Markaziy Osiyo bo’yicha mutaxassis, tarixchi, qator kitob va maqolalar muallifi Ikkinchi Jahon urushi paytida Turkiston legionida xizmat qilgan. Urush tugagach, u Germaniyada qolib, yangi hayot boshlagan, oila qurgan, ilmiy faoliyatini davom ettirgan.

Men u kishini hech qachon uchratmaganman, lekin 2004- yoki 2005-yilda uning O’zbekiston hukumatiga yo’llagan ochiq xati haqida eshitganimni yaxshi eslayman. O’shanda yoshi 90 larga borgan Boymirza Hayit ko’p vaqtdan beri betobligi sababli vataniga borishni istab, O’zbekiston rahbarlaridan mamlakatga kirishga ruxsat so’ragan. Kindik qoni to’kilgan joyda tuproqqa qo’yilishni orzu qilgan ekan. Ammo iltimos javobsiz qoldi. 2006-yil oktabrida Boymirza Hayit Germaniyada hayotdan ko’z yumdi va Kyoln shahri qabristonida dafn etiladi.

O’sha hodisani eslashimning sababi bor, aziz gapdoshim.

Yaqinda Germaniyada bo’lib qaytdim.

Nemis do’stlarim uyida mehmon bo’lar ekanman, ko’plab oilaviy fotoalbomlarni ko’rdim. Ba’zi rasmlarda hozirgi davr aks etsa, boshqalarida o’tmish gavdalanardi. Oq-qora suratlar. Do’stlarimning Birinchi jahon urushi, Ikkinchi jahon urushida qatnashgan qarindoshlari. Ayrimlarini ko’rib, hayratga tushdim. Chunki ular yoshligimizdan yaxshi tanish (sovet filmaridan) nemis fashistlari formasida edi. Nemis do’stlarim Adolf Gitler rahbarligidagi Uchinchi reyx armiyasi Vermaxtda xizmat qilgan qarindoshlari xotirasini – ularning faoliyati yaxshi yoki yomon bo’lganidan qat’i nazar – qadrlashadi. Rasmlarda tasvirlangan odamlarning o’tmishda sodir etgan xatolarini nemislar yaxshi tushunadi, sabablari va oqibatlarini to’la anglab yetgan va tarixdan saboq olgan. Lekin unutgani, ularning bo’lganini inkor qilayotgani yo’q.

Albatta, bugun Germaniya aholisi orasida fashist qarashlariga ega odamlar va hatto neo-natsist guruhlar bor. Aynan shundaylar yaqin sharqlik qochqinlarning Germaniyaga ko’chib borishiga qarshi, Kansler Angela Merkelni bunday “kelgindilar”ga nisbatan siyosati uchun tandiq qilmoqda. Lekin aksariyat germaniyaliklar qochqin va muhojirlarning mamlakatga kelishiga e’tiroz bildirmaydi. Buni so’rovlar ham ko’rsatib turibdi.

Men e’tiboringizni boshqa masalaga qaratmoqchiman, aziz gapdoshim. Tarixiy xotiraga.

Ikkinchi jahon urushi davrida fashistlar sodir etgan jinoyatlar haqida hech kim nemislardan yaxshiroq bilmasa kerak. Nemislar uchun o’sha yillar, ayniqsa, yahudiylar (Xolokost), lo’lilar va boshqa guruhlarga nisbatan olib borilgan siyosat – nafaqat fojea, balki sharmandalik, nomus. Buni ular bilan gaplashganingizda sezasiz. Va eng muhimi – ular o’sha jinoyatlar uchun mas’uliyatni o’z zimmasiga olgan.

Bundan bir necha oy oldin Isroil rahbari Ikkinchi jahon urushiga musulmonlar muftiysi sababchi bo’lgan, deya bayonot bergani esingizdami? Benyamin Netanyaxu yahudiylarni qirib tashlash aslida Adolf Gitler rejasi bo’lmagan, unga bunday g’oyani 1940-yillar boshida u bilan Berlinda uchrashgan Isroil muftiysi bergan, deya ta’kidladi. O’shanda, yodingizda bo’lsa, Angela Merkel “Xolokost uchun mas’uliyat yolg’iz Germaniya bo’ynida”, deb aytgan edi.

Nemislar o’z tarixini – qora sahifalarini ham, yorug’larini ham yaxshi eslaydi. Chunki faqat shunday qilib o’tmishdagi xatolarni takrorlashning oldini olsa bo’ladi.

O’zbekiston tarixi so’nggi yuz yil ichida ko’p marta o’zgardi. Qayta yozilganda ham ayni hodisalar talqini ba’zida 180 gradusga o’girildi. Oq qora deyildi, qora esa oq. Mustaqillik davrida gazeta va jurnallarda Ulug’ vatan urushi (Ikkinchi Jahon urushi) faxriylari rasmlari bosilsa, ularni o’zgartirib, orden va medallari ustidan qora bo’yoq bilan bo’yab qo’yish amaliyoti haqida ham eshitganmiz. Qahramonlardan, g’oliblardan uyalish davri boshlandi.

Shu bilan birga tarixning ayrim sahifalari na matbuotda yoritiladi, na tarixchilar tomonidan o’rganiladi. Masalan, sovet davrida Turkiston legioni a’zolari, shu jumladan, Boymirza Hayit, vatan xoinlari deb atalgan bo’lsa, hozir o’sha shaxslar haqida hech narsa deyilmaydi. Aytgancha, 1917-yilda Namanganda, o’zbek oilasida tug’ilgan Boymirza Hayit haqida “Vikipediya”da ingliz, turk va rus tillarida maqolalar bor ekan-ku, lekin o’zbek tilida yo’q.

Ildizsiz daraxt ko’karmaydi, gullamaydi. Inson ham shunday. O’tmishini, ota-bobolarini bilishi, yaxshi bo’lsa faxrlanishi, yomon bo’lsa, esda tutishi kerak. Bunda nafaqat tarixchilar, balki siyosatchilar fikri muhim. Qolaversa, tarixni g’oliblar yozadi degan gap bor. Aynan rahbarlar boshqalarga o’rnak bo’lib, tarix haqida, o’tmish haqida ochiqchasiga gapira boshlashi kerak. Tarixiy xotira saqlanib qolsin, uzilmasin, talqin va baholar o’zgartirilmasin.

Shunda eski oilaviy fotosuratlarni qo’lga olib, biz ham farzandlarimiz va nabiralarimizga oila tarixini bemalol hikoya qila olamiz. Vatan nimaligini tushuntiramiz, vatanparvar bo’lishni o’rgatamiz. Chunki vatan ota-onadan boshlanadi. Bola qanday bo’lmasin, ona uni doim bag’riga bosadi. Qing’ir ish qilsa ham, tushunadi, kechiradi. Vatan ham shunday bo’lishi kerak.

Siz nima deysiz?

Gaplashamiz.

O’zbeklar – xizmatkorlar xalqimi?

Posted February 5th, 2016 at 3:33 pm (UTC+0)
Leave a comment

Uzbeks in NYC

Yaqinda Nargiz Zokirovaning “Facebook” ijtimoiy tarmog’idagi sahifasiga ko’zim tushdi. Rossiya shaharlarining birida o’tkazgan konsertidan keyin bir rus ayol xonanda oldiga kelib “sendakalar uyimda xizmatkor bo’lib ishlaydi” degan. “Facebook”da ayolning rasmi ham keltirilgan va gapirayotganida mast ahvolda bo’lgani, o’zbek xonandaga qarata shisha bokal uloqtirgani aytilgan.

O’zbeklarning ish deb xorijga, asosan, qo’shni Qozog’iston va Rossiya kabi mamlakatlarga ketishi so’nggi yillarda odatiy hol bo’lib qoldi. Hammamiz “gastarbayter” so’zini yaxshi bilib oldik. Mehnat muhojirlariga o’zga o’lkalardagi salbiy munosabatdan tortib bu holatning O’zbekiston iqtisodi uchun ahamiyatigacha – mavzuning turli jihatlari haqida bizning sahifalarimizda ko’p o’qigansiz, aziz gapdoshim. Darhaqiqat, xorijga ish izlab ketgan o’zbekistonliklar orasida malaka talab qilmaydigan va kam maosh to’lanadigan ishlarda ishlaydiganlar ko’p. Erkaklar qurilishda, ayollar esa uy yig’ishtirishda. Xullas, xizmatkorlar.

Lekin bu faqat chet elga hujjatsiz ketganlarga taalluqli emas. Gap shundaki, Amerikaga qonuniy yo’l bilan, ya’ni “green card” olib kelgan o’zbek va tojiklar ham malaka talab qilmaydigan ishlarda ishlaydi. Ko’pgina ayollar qariyalarga qaraydi, “home attendant”, o’zbekchasiga “xomatan”lik qiladi. AQShda bunday o’zbekistonlik ayollar juda ko’p.

Men yaqinda Bruklindagi bir maktabga borganimda 2-3-sinfda o’qiydigan bir guruh samarqandlik bolalar bilan gaplashib qoldim. “Onang qayerda ishlaydi” degan savolimga olti o’g’il va qiz boladan bari “kampirda” deb aytdi. Men avval tushunmadim. Keyin bilsam, bolalar “onam kampirga qaraydi” demoqchi ekan.

Buning ham noto’g’ri joyi yo’q. Amerikaga kelganlar ko’p hollarda shunday ishlardan boshlaydi. Mening grek va portugaliyalik o’rtoqlarimning buvilari ham bundan 60-70 yil avval Nyu-Yorkka ko’chib kelgach “xomatan”lik qilgan. Qolaversa, mashhur rus aktrisasining Amerikada “hojatxona yuvgani” yoki sovet davrida dissident yozuvchi va shoirlarning vatandan badarg’a qilinib, Nyu-Yorkda taksi haydagani haqida kitoblar yozilgan, qo’shiqlar bastalangan.

Biroq meni xavotirga soladigan masala – o’zbeklarning AQShda “kampirga qarashi” emas, bunday ishni yillab qilishi va imkoniyatlarga to’la mamlakatda boshqa hech narsaga intilmasligi.

Qizi 10-sinfda o’qiydigan bir ayol bilan gaplashib qoldim. U ham “xomatan”. Qizining o’qishni uddalay olmayotgani sababli maktab o’qituvchilaridan doim shikoyat eshitar ekan. “Haftasiga yetti kun ishlayman, bolalarimni deyarli ko’rmayman. Darsiga yordam berolmayman. Vaqtim bo’lsa ham, til bilmayman”, dedi ona. “Nimaga besh kun ishlab, ikki kun bolalar bilan birga bo’lmaysiz”, desam “Samarqanddan qarz olib kelganmiz. Qaytarish kerak. Pul kerak”, – dedi.

Pul topish kerakligini tushunaman. Tirikchilik. Lekin men Nyu-Yorkdagi vatandoshlar orasida kuzatganim shuki, 3-4 yil o’tib erkaklar tuzukroq ishga o’tyapti. Ayollar esa xizmatkor bo’lib qolib ketyapti.

O’zbeklarning bir yig’inida bir ayol 12 yildan beri AQShda yashashini aytdi. “Nima ish qilasiz” desam “xomatanman” dedi. 12 yil – shifokor bo’lib yetishish uchun yetarli vaqt. Xo’p, shifokor bo’lmasa, hamshira yoki o’qituvchi bo’lib, allaqachon hozirgi maoshidan 2-3, balki 4 baravar ko’proq pul topishi mumkin edi. Nimaga shuni qilmadi?

Ba’zilari tilni o’rganishga qiynalganini aytadi, boshqasi “xo’jayinim qo’ymaydilar” deydi, yana boshqasi so’nggi besh yilda uch farzand ko’rgani va shular bilan band bo’lib, o’qiy olmaganini sabab keltiradi.

Aziz gapdoshim, Siz mendan qandaydir yechim kutayotgandirsiz. Fikrimcha, qadriyatlarni, hayotga munosabatni o’zgartirmay turib, masala hal bo’lmaydi.

“Yetti kun emas, besh kun ham ishlasam bo’ladi, axir qizimning o’qishi, farzandlarim bilan o’tkazadigan vaqtim topadigan pulimdan muhimroq”, demagunimizcha muammo hal bo’lmaydi.

Birin-ketin farzand ko’rish emas, balki oilani rejalashtirish, va hech bo’lmasa til kurslariga qatnash va tilni o’rganish kerak, demasak muammo hal bo’lmaydi.

Erkaklar esa “kampiringga qarayver, o’sha ish bo’ladi senga”, degandan ko’ra “ayolim hozir o’qisa, keyinchalik hatto ko’proq pul topadi-ku, oilaga osonroq bo’ladi”, demasa muammo hal bo’lmaydi.

Nimaga belarus, gruzin, ukrain va ruslar shunday qilyapti-yu, biz qilmaymiz?

Bundan bir asr avval ruslar hozirgi O’zbekiston hududiga bostirib kirgan va o’zbegu-tojiklar ustidan hukmdor bo’lgan. Mustaqillikka erishib, o’zbeklar ularga yana xizmatkor bo’lyaptimi? Nafaqat Rossiyada, balki Bruklinda ham rusiyzabon kampirlarga qarayaptimi? Shuni deb o’zbeklar Amerikaga kelyaptimi?

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Xorijda yashaydigan o’zbeklar va o’zbek tili

Posted October 26th, 2015 at 5:11 pm (UTC+0)
1 comment

45D52D39-DBFC-4B7A-9D5A-B6C9D04BFD88_w974_n_s

21-oktabr kuni o’zbek tiliga davlat tili maqomi berilganiga 26 yil to’ldi.

Xorijda yashagan odamning ona tiliga munosabati boshqacha bo’ladi. Vatanda yurib, sezmagan narsalarni sezadi kishi, tilning qadriga yetadi.

Xorijda yashayotgan o’zbek oilalari uchun ona tili sofligini saqlab qolish juda qiyin.

Bu barcha elat va millatlarga mansub immigrantlar duch keladigan muammo. Ayniqsa, Qo’shma Shtatlarga xos. Turli mamlakatlardan kelib, bu yurtda qo’nim topgan muhojirlar tezda ingliz tilini o’rganishga harakat qiladi, jamiyatga qo’shilishga, ish topishga urinadi. Orzusi – ozod va farovon hayot kechirish, muvaffaqiyatga erishish, farzandlari baxtini ko’rish. Umumbashariy maqsadlar.

Bu yerga yoshligida ko’chib kelgan bolalar uchun ona tilini saqlab qolish yanada qiyin.

Amerikada o’zbeklar ko’p. Ular orasida sof o’zbek tilida gapiradigan bolani topish oson emas. Hammasi, ayniqsa, bir-biri bilan muloqot qilganida ingliz so’zlarni qo’shadi yoki faqat ingliz tilida gapiradi.

Ota-onam meni, so’ngra ukamni rus maktabiga berishgan. Katta opam va akam o’zbek maktabida o’qishgan, ammo qarangki, o’sha paytda SSSRning bir qismi bo’lgan O’zbekiston poytaxti Toshkentda yaxshi o’zbek maktablari kam bo’lgan ekan. Onam o’zi o’qituvchi bo’lgani sababli farzandlarini yuqori malakali mutaxassislar ishlaydigan va puxta, chuqur bilim beradigan maktabda o’qitishga alohida e’tibor qaratgan ekan. Opam va akam mahallamizning boshqa bolalari bilan birga jazirama issiqda ham, qahraton qishda ham tramvayda to’qqizta bekatlik masofada joylashgan Gospitalniy (hozirgi Mirobod) bozori qo’ynidagi maktabga qatnagan.

Meni maktabga berish vaqti kelganida onam ukam tug’ilishi sababli olgan onalik ta’tilidan so’ng ishga qaytgan. O’qishga olib borib, olib keladigan odam bo’lmagan. Shu sababli meni ko’chaning boshida joylashgan rus maktabiga berishgan. Uch yil o’tib ukam ham birinchi o’qituvchim qo’lida o’qidi.

Ko’p o’tmay uyda ukam bilan ikkovimiz o’zaro ruscha gaplashadigan bo’ldik. Bir kuni ishdan vaqtli qaytgan dadam bizni o’yin paytida rus tilida muloqot qilayotganimizni eshitib qolib, urishib berganlar. “Mening uyimda faqat o’zbekcha gaplashish mumkin”, – deganlari yaxshi esimda.

Bir-ikki yil o’tib, hali sovetlar davlati parchalanmagan bo’lsa-da, O’zbekistonda mustaqillik ruhi kuchaydi va onam o’sha rus maktabida birinchi o’zbek sinfini ochishga muvaffaq bo’ldi. Atrofdagi mahallalarda uyma-uy yurib, “o’zbek sinfi ochilyapti, maktabga chiqadigan bolalar bormi?” deb so’radi, ro’yxat tuzdi. Ota-onalar farzandlarini olib keldi, xalq rahmat aytdi, qariyalar duo qildi. Keyinchalik onamning bu mehnatini hukumat ham nishonli orden va unvonlar bilan e’tirof etdi. Undan beri mana 30 yilcha vaqt o’tdi.

Shu bilan birga, tanishlar va qarindoshlarimiz orasida farzandini rus maktabiga berganlar kam emas. Lekin aksariyati bolalarga mening dadamdek qat’iyat va talabchanlik bilan yondashmaganidan hanuz pushaymon. Chunki bugun katta bo’lgan farzandlari, ulardan keyin rus maktabida o’qigan nevaralari o’zbek tilini yaxshi bilmaydi, ona tilida kitob o’qimaydi, o’zbek adabiyotini faqat rus tilida o’qiy oladi.

Shaxsiy tajribam bilan o’rtoqlashishimning sababini tushungan bo’lsangiz kerak, aziz gapdoshim. Bolaning ona tiliga munosabatini ota-ona shakllaydi. Ota-ona talabisiz bola o’zi uchun qulay yo’lni tanlaydi: maktabida ingliz tilida gapiryaptimi, demak siz bilan ham ingliz tilida so’zlashishni osonroq deb biladi. Bu tabiiy.

Amerikada katta bo’layotgan va aksariyat hollarda oila a’zolari va atrofidagi boshqa o’zbeklar bilan ingliz tilida muloqot qiladigan o’g’limni kuzataman. U ham menga o’xshab Abdulla Qodiriy va Cho’lponlarning go’zal asarlaridan bahramand bo’la olishini istayman. Lekin buning uddasidan chiqa olamanmi, degan xavotir bor menda.

Agar shunga erishmoqchi bo’lsam, har kuni ona tilida gapirish kerakligini unutmasligim kerak, holbuki, men uchun ham ko’pgina mavzular va vaziyatlarda ingliz tilida gapirish osonroq bo’lib qolgan.

Aziz gapdoshim, agar taqdir taqozosi bilan Qo’shma Shtatlar yoki boshqa xorijiy mamlakatda yashayotgan bo’lsangiz, farzandlaringiz ajnabiylar orasida katta bo’layotgan bo’lsa, o’zbek tilini qaysi yo’llar orqali saqlab qolishga harakat qilasiz? Qanday qiyinchiliklarga duch kelyapsiz? Fikr va mulohazalaringiz bilan o’rtoqlashing.

Men bugun bundan-da kattaroq va dolzarbroq mavzuni ko’tarmadim. O’zbekistonda o’zbek tili mavzusini. Chunki ona tilimizning ona diyorimizdagi ahvoli 26 yil o’tib ham ayanchli.

Bu haqda keyingi safar subatlashsak. Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Savitskiy muzeyi atrofidagi vaziyat nega tashvishli?

Posted August 29th, 2015 at 5:11 am (UTC+0)
Leave a comment

savitskiy

2010-yilda BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun O’zbekistonga borgan edi. O’shanda BMT samolyoti avval Nukusga qo’ndi. Pan Gi Mun O’zbekiston Bosh vaziri Shavkat Mirziyoyev va boshqa yuqori martabali rasmiylar bilan Orol dengizi ustida vertolyotlarda uchib, Mo’ynoq aholisi bilan gaplashdi.

Delegatsiyadagi martabasi sal pastroq bo’lgan rasmiylar uchun esa Savitskiy muzeyiga ekskursiya tashkil etildi.

Xorijliklar orasida rassom Igor Savitskiy, u asos solgan muzey va u yerda saqlanayotgan durdonalar haqida eshitmagan odam yo’q edi. Men ham delegatsiya a’zolari bilan bir zaldan boshqasiga o’tar ekanman, avangard yo’nalishiga mansub suratlarni zavqlanib tomosha qildim. Ekskursiyani muzey rahbari Marinika Babanazarovaning o’zi olib bordi.

Bino yangi va chiroyli edi. Ammo ko’rgazmadagi rasmlar uchun biroz kichik ko’rindi menga. Bu haqdagi izohimga Babanazarova O’zbekiston hukumati muzeyni doim dastlaklab kelgani va binoni yanada kengaytirish rejasi borligini aytdi.

Zallardagi eng mashhur javohirlar bilan tanishib bo’lgan mehmonlarga so’ngra qoraqalpoq madaniyati taqdim etildi, musiqa va qo’shiqlar yangradi, an’analar haqida gapirildi, dasturxonga mahalliy shirinliklar tortildi. Darvoqe, muzey nafaqat surat va skulpturalar, balki qoraqalpoq milliy liboslari, gilamlar, zargarlik va boshqa buyumlarga boy.

Afsus, delegatsiya bilan ovora bo’lib men muzeyda istaganimcha qololmadim. Lekin o’shanda bu yerga o’zim, ish bilan emas, shu muzeydagi asarlarni ko’rish uchun yana kelaman, degan edim.

San’atni biroz tushunganim sababli u yerdagi asarlar menda jiddiy qiziqish uyg’otdi, zavq berdi. Parijdagi Luvr, Londondagi Britaniya galereyasi, Madriddagi Prado, Amsterdamdagi Van Gog muzeyi va Sankt-Peterburgdagi Ermitajni ko’rganman. Nyu-York va Vashingtondagi muzeylarni aytmasa ham bo’ladi. Rassom, O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan san’at arbobi, muzey asoschisi Igor Saviytskiy olis Nukusda to’plagan kolleksiya ham o’sha mashhur dargohlarnikidan qolishmaydi. Fransiyaning bir jurnalisti muzeyni “sahrodagi Luvr” deb atagan edi.

Hozir Babanazarova atrofida yuzaga kelgan vaziyat barchani, ayniqsa muzeyni, uning tarixini, Savitskiy asarlarni qanday mashaqqatlar bilan to’plaganini bilgan odamlarni tashvishga soldi.

U yerda nima bo’lgani aniq emas. Ba’zilar 1984-yildan beri muzeyga bosh-qosh bo’lgan, kolleksiyani o’z farzandidek asrab-avaylagan Babanazarova ishdan bo’shashga majbur qilindi desa, rasmiylar u o’z ixtiyori bilan pensiyaga chiqdi, demoqda.

Muammo shundaki, O’zbekiston nihoyatda yopiq jamiyat. U yerda nima bo’layotganini aniqlash qiyin. Masalani o’rganadigan mustaqil jurnalistlar yo’q. Muzeylarni boshqaradigan vazirlik haqida yangrayotgan iddaolarni ko’rib chiqadigan fuqaro jamiyati ham mavjud emas. Shaffoflik va oshkoralik bo’lmagan joyda mish-mishlar ko’payaveradi.

Eng muhimi, O’zbekiston – korrupsiyalashgan jamiyat (Masalani o’rganadigan “Transparency International” xalqaro tashkiloti reytingida 175 davlatdan 166-o’rinda). Savitskiy muzeyi kolleksiyasi 2 milliard dollarga baholangan degan ma’lumot o’qidim. Bu durdonalarni qo’lga kiritmoqchi bo’lganlar kam emas. Imi-jimida asl nusxalarni soxtalari bilan almashtirish amaliyoti haqida eshitganmiz. O’zbekistonning ayrim muzeylaridan o’g’irlangan qator asarlar Shveytsariyada, Gulnora Karimovaga tegishli deb aytilgan villada topilgani haqidagi ish ham hammaning esida bo’lsa kerak. Qolaversa, xorijda ham durdonalar uchun katta pul to’lashga tayyor odamlar borligi aniq.

Men Nukusga bir necha marta borganman. Kambag’al o’lka. Suvni ham, u suvda damlangan choyni ham ichib bo’lmaydi. Ochig’i, Qoraqalpog’istonga qaytib borish uchun ishdan boshqa sabab topish qiyin. Boy madaniyatga ega o’ta samimiy xalq hamda shu muzey sabab bo’lishi mumkin.

Babanazarova atrofidagi vaziyat hali hal bo’lganicha yo’q. U lavozimida tiklanadimi? Agar tiklanmasa, uning o’rniga kim tayinlanadi? Muzeyda anchadan beri ishlagan, asarlar uchun jonini fido qilishga tayyor odammi yoki san’atni tushunmaydigan mansabdorlar buyruqlarini bajaradigan qo’g’irchoqmi?

Vaziyat qanday rivojlanmasin, men bir narsaga umiq qilaman: adolat qaror topsin. Nukus esa xorijiy va mahalliy mehmonlarni o’z muzeyidagi san’at asarlari bilan quvontiraversin.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Sportda ayollar qachon g’alaba qozonadi? Jinsiy tenglik bo’lganida!

Posted July 14th, 2015 at 7:33 am (UTC+0)
Leave a comment

AQSh ayollar futbol jamoasiO’tgan haftada Kanadaning Vankuver shahrida AQSh ayollar futbol jamoasining 5-2 hisobi bilan Yaponiyani ortda qoldirib, FIFA Jahon kubogini yutgani hatto futob shinavandalarini hayronu-lol qoldirdi. Amerikada futbolga munosabat boshqa mamlakakatlarnikidan farq qiladi. Bu mamlakatda sokker deb ataladigan sportga ko’pgina amerikaliklar qiziqmaydi, o’ynamaydi ham.

Ayollar futbol jahon chempionati ilk bor 1991-yil o’tkazilgan bo’lsa, AQSh ayollar futbol jamoasi unda birinchi uchlikdan pastroq o’rinni egallamagan. 2000-yilda Avstraliyaning Sindey shahridagi Olimpiya o’yinlarida kumush medallar yutganidan keyin doim oltinni qo’lga kiritib keladi.

Erkaklar jamoasi esa ayollarniki oldida ip esholmaydi. Germaniya, Argentina, Gollandiya va Braziliya kabi kuchli jamoalar bilan amerikaliklarni qiyoslamasa ham bo’ladi. Zamonaviy Jahon chempionatlari o’tkazila boshlanganidan buyon AQSh erkaklar futbol jamoasi hatto yarim finalga ham chiqa olmagan. 2002-yilda chorak finalgaga yeta olgan, xolos.

Xo’sh, nima sababdan ikki jamoa orasida shunday katta farq bor?

Kechki start

Nufuzli “Washington Post” gazetasining xalqaro futbol bo’yicha muxbiri Stiven Goffga ko’ra, dunyoning deyarli har bir mamlakatida milliy futbol jamoasini rivojlantirish va qo’llab-quvvatlash ustuvor masala hisoblansa, ayollar futboliga 10-20 ta mamlakat jiddiy e’tibor qaratadi. Ular orasida AQSh bor. Bu birinchi sabab.

Ikkinchidan, Goff fikricha, erkaklar futboli 100 yildan buyon rivojlanib keladi. AQSh esa bu sport turiga 1970-1980 – yillargacha qo’shilmagan. Bunday tafovutni bir kechada, hatto 10-20 yilda yo’q qilish qiyin, deydi Goff.

AQShning futbolga bag’ishlangan “Howler Magazine” jurnali asoschisi Jorj Qurayshi erkaklar jamoasi kechki startini bunday vaziyat sababi sifatida ko’radi. Erkak futbolchilar 40 yil Jahon kubogida qatnashmagan. Bu amaliyot 1990-yilda boshlangan, xolos. “O’shandan buyon jamoamiz har bir chempionatda qatnashgan”, – deydi u.

Ayollar sporti

Ayollar futboliga kelsak, Goff va Qurayshi fikricha, AQShda bu sport turi hamda ayollar qatnashadigan boshqa sport turlarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratiladi. Bu ma’noda AQSh boshqa o’lkalarga qaraganda ilg’or.

Buning negizida esa jinsiy tenglik bor.

Bundan 40 yil avval AQShda jinsga asoslangan har qanday diskriminatsiyani qoralovchi qonun qabul qilingan edi. Federal byudjetdan mablag’ oladigan ta’lim dasturlari ham tenglik maydoni, shu sababdan universitetlar ayollar sportiga katta mablag’ ajratadi.

Amerikada qizlar maktab va kollejda futbol o’ynaydi. Shimoliy Karolina universiti, Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti jamoalaridan zo’r-zo’r sportchilar chiqqan va milliy jamoaga qoshilgan. Butun mamlakat ularni taniydi.

Aynan shunday tenglikka qaratiladigan siyosat AQSh ayollar jamoasini jahon futboli cho’qqisiga chiqishiga sabab bo’ldi. Gap ana shunda.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

 

Gaplashamiz

 

Davlatni ayol boshqarsa…

Posted April 23rd, 2015 at 5:36 am (UTC+0)
Leave a comment

Hillary Rodham ClintonAQShda prezident saylovlari 2016-yil noyabr oyida bo’lib o’tadi. Ungacha 19 oy bor. Da’vogarlar birin-ketin maydonga chiqmoqda. Demokratlar partiyasidan hozircha yagona nomzod – Hillari Klinton. U ikkinchi marta oliy lavozimga da’vo qilyapti. Birinchi marta 2008-yilgi poygada eng kuchli nomzodlardan biri bo’lgan, ammo ko’plar uchun notanish Barak Obama tajribali siyosatchini ortta qoldirgan edi.

Bugun vaziyat boshqacha. Klinton bilan bellashmoqchi bo’lgan demokrat nomzodning o’zi yo’q. Hozircha. Bo’lsa ham, Hillarining eng kuchli nomzod ekani shubhasiz, demoqda siyosatshunoslar.

Qizig’i shundaki, demokratik davlatlar orasida birinchilardan hisoblangan AQShda shu kungacha ayol prezident bo’lmagan. 1984-yilda Jeraldin Ferraro ismli arbob demokratlardan vitse-prezidentlikka da’vo qilgan va g’alabani Ronald Reygan va Jorj Bush tandemiga boy bergan. 2008-yilda vitse-prezident bo’laman deb respublikachilardan Sara Peylin saylovda qatnashdi.

Ammo birinchi bo’lib oliy lavozimni ko’zlagan ayol Viktoriya Vudhal bo’lgan. 1872-yilda, hali amerikalik ayollar ovoz berish huquqiga ega bo’lmaganida davlatni boshqaraman degan. 1872-yil 5-noyabr kuni u erkaklar ovoz berishini kuzatgan, ammo o’zi saylovda qatnasha olmagan.

Yevropa uchun ayol rahbar yangilik emas. Qit’aning eng qudratli davlati Germaniyani 10 yildan beri ayol boshqaradi. Angela Merkel dunyoning eng katta siyosiy ta’sirga ega siyosatchilaridan biri hisoblanadi.

Osiyoda ayol rahbarlar hozir ikki nafar – Bangladesh va Janubiy Koreyada. Ikkovi ham demokratik tanlovda saylangan.

Hatto musulmon respublikasi Pokistonda ham ayol arbob – Benazir Bhutto – rahbarlikka bir emas, ikki marta – 1988-1990 va 1993-1996-yillarda saylangan.

Sobiq Sovet respublikalarida Latviya, Litva hamda Qirg’izistonni ayollar boshqardi – Boltiqbo’yi davlatini Veyra Vike Frayburga 1999-2007-yillarda, qo’shnimizni esa Roza Otunbayeva 2010-2011-yillarda. Gruziyaga 2007-2008 – yillarda vaqtincha Nino Burjanadze rahbarlik qildi.

Dalia Gribauskayte hozir Litva prezidenti, Latviyada Laymdota Strauyume bosh vazir lavozimini egallab kelmoqda.

O’zbekistonda shu paytgacha bo’lib o’tgan saylovlarda nomzodlar orasida Dilorom Toshmuhamedova bo’lgan. Bu ayol 2010-2014 yillarda Oliy Majlis Qonunchilik palatasi spikeri edi, undan oldin esa spiker o’rinbosari. 2015-yilgi prezident saylovida biror ayol nomzod sifatida qatnashmadi.

G’arbda yashovchi muxolifat a’zolari o’tkazgan muqobil virtual saylovda Pensilvaniya shtatida yashovchi huquq faoli Mohira Ortiqova qatnashdi.

2014-yil oxirida jami 22 davlatni ayol boshqargan. Odatda bu raqam mana bir necha yildirki, 20 nafar atrofida qoladi. Bu ham kam, axir yer yuzida deyarli 200 ta davlat bor. Ular haqida batafsil ma’lumotni mana bu yerda (ingliz tilida) topishingiz mumkin.

Bu ayollar ismlari tarixda abadiy qoladi, xususan birinchi bo’lganlar.

Hozir yoki o’tmishda faol ayrim arboblar hammamizga yaxshi tanish. Margaret Tetcher, Indira Gandi, Angela Merkel, Korason Akino, Benazir Bhutto, Ellen Jonson, Eva Peron, Golda Meyr, Tansu Chiller ismlari qulog’imizda doim yangraydi. Ba’zida ularning qaysi mamlakatni qachon boshqargani-yu qanday siyosat olib borganini eslolmasligimiz mumkin, lekin ismlarini bilamiz.

Hillari Klinton ham ayol rahbarlari orasiga qo’shilarmikin? Buni 19 oydan so’ng bilamiz.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Inter-Gap haqida

Gap, gap, gap… Biz, o’zbeklar uchun gap – ijtimoiy tadbir. Erkak va ayollar alohida yoki birgalikda juda bo’lmaganda oyiga bir marta yig’ilib, “gap o’ynaydi”. Gapga qo’shilgan odamlar bir-birining uyi yoki restoranda mehmon bo’lishadi. Xarajatini ham ko’tarishadi. Mezbonga berilgan pul nafaqat dasturxon xarajatlarini qoplashi shart, balki qo’shimcha daromad ham bo’lishi lozim. Gapdan maqsad aynan shu. Moliyaviy maqsad. Ijtimoiy jihatiga kelsak… Ha, miriqib gaplashish, muloqot qilish, u yoq, bu yoqdan eshitilgan xabarlar bilan o’rtoqlashish, fikr almashish. Ha, bunisi tushunarli, Inter-i nimasi, dedingizmi? Internet davrida yashayapmiz. Pichoqqa ilinadigan har bir gap internetga chiqadi. Biz ham “Amerika Ovozi” da siz bilan gap o’ynashga qaror qildik. Qo’lda bir piyola choy bilan gapdan olamiz. Men mezbon ekanman, gapni boshlab beraman. Siz qo’shiling, fikr-mulohaza bildiring. Xarajati yo’q. Tez ishlab turgan internetingiz bo’lsa bas. Sizga katta rahmat va Inter-GAPga marhamat.

TV dasturlar