Kreml soyasidagi qotillik

Posted March 3rd, 2015 at 4:23 am (UTC+0)
Leave a comment

Nemtsov

Rossiya muxolifati yetakchilaridan biri Boris Nemtsovning o’ldirib ketilishi meni hayratga soldi.

To’g’ri, Rossiyada siyosiy qotilliklar ilgari ham bo’lgan. Nafaqat siyosiy arboblar, balki qator jurnalistlar ham buyurtmaga ko’ra otib ketilganini hamma yaxshi eslasa kerak. Qolaversa, Nemtsov o’ldirilganidan roppa-rosa 20 yil avval taniqli jurnalist Vlad Listyev ham otib ketilgan edi.

Nemtsov 1990-yillarda, yoshi 30 dan endi oshganda, Boris Yeltsin prezidentligi davrida ko’zga ko’ringan. Fizika-matematika fanlari nomzodi, 1990-yillarda siyosat va iqtisod sohalarida faol bo’lgan iqtidorli yoshlardan biri edi. O’sha davrda men Nemtsov va Sovet rahbarlariga o’xshamagan, yosh, harakatchan, quvvatga to’la boshqa siyosatchilarni ko’rib, O’zbekistonda ham shundaylar paydo bo’lishini orzu qilardim.

Boris Nemtsov siyosiy sahnaga avval Novgorod oblasti gubernatori sifatida chiqdi, so’ngra vazir, bosh vazir muvoni bo’lib ishladi. Hukumat iste’fo berganida u muxolifatga o’tdi. So’ngra Irina Xakamada va Sergey Kiriyenko kabi taniqli arboblar bilan birgalikda O’ng kuchlar ittifoqini tuzdi.

Vladimir Putin prezidentligi davrida Kreml televideniye va boshqa turdagi axborot vositalarini asta-sekin o’z nazoratiga oldi. “Eski gvardiya” uchun efir vaqti ajratilmay qo’ydi.

Bizga o’xshab Rossiyadagi vaziyatni faqat OAV orqali kuzatadigan odamlar uchun Nemtsov o’z safdoshlari barobarida ko’zdan g’oyib bo’lgandek tuyuldi. Ammo hozir uning do’stu-birodarlari internetda yozayotgan gaplarni o’qisak, aslida Nemtsov faoliyatini bir daqiqaga ham to’xtatmagan.

Putin yana bir bor prezidentlik kursisiga o’tirganida rossiyaliklar norozilik bildirib ko’chalarga chiqdi. O’shanda Nemtsov yana teleekranlarda namoyon bo’ldi. Namoyishchilarni yetaklagan bu siyosatchi darrov ko’zga tashlanar edi.

Rossiyaning Ukraina bilan mojarosi boshlanganidan keyin Nemtsov kabi arboblar yana sahnaning markazidan o’rin egalladi. Nemtsov Putin rahbarligidagi korrupsiya botqog’iga botgan tizimni fosh etuvchi materiallarni chop etgan. Uning qarindoshi, rossiyalik jamiyatshunos Igor Eydmanga ko’ra, marhum o’limidan oldin Rossiyaning Ukrainadagi harbiy harakatlariga oid hisobot ustida ishlagan. 1-martga belgilangan “Bahor marshi” aksiyasidan so’ng hujjatlarni keng jamoatchilikka tadqim etishni rejalagan.

Nemtsov qotili kim? Butun dunyoni shu masala qiziqtirmoqda.

“Putin”, – deydi ko’plar. Muxolifat a’zolari va mustaqil jurnalistlardan tortib xorijiy mutaxassislargacha – bu guruhning barcha vakillari shunday fikr bildirmoqda.

“Yo’q”, – dedi Rossiya prezidenti tarafdorlari. “Putin uni ayblashlarini bilardi. Unga Nemtsov o’limidan nima foyda”, – deya ishontirishga harakat qilyapti ular.

“Putinning o’zi buyruq bergan”, – ta’kidlayapti birinchi lager vakillari. “Bu qadar mashhur arbobni prezident ko’rsatmasisiz hech kim o’ldirishga jur’at etmasdi”.

“Putin buyruq bermasa ham, qo’l ostidagi laychalari xo’jayinni suyuntirish uchun o’zboshimchalik qilib, bu ishga qo’l urgan bo’lishi mumkin”, – demoqda boshqalar.

Bahslar davom etyapti. Moskva ko’chalarini yaxshi bilganlar matbuotga tarqatilgan video va qotillik sodir etilgan joy xaritasini tahlil qilyapti. Rossiya xavfsizlik xizmati faoliyatidan xabardor odamlar KGB/FSB ning ish uslublari haqida gapirmoqda.

Lekin hamma bir fikrda yakdil ko’rinadi: Nemtsov qotilining topilishi amri mahol.

Rahbarlar xo’ja ko’rsinga tergov o’tkazib, “qotil”ni ham qo’lga tushirishi va sud qilib, jazolashi mumkin. Ammo o’sha mudhish kecha “Makarov” to’pponchisidan kim o’q uzgani, Kreml soyasida sodir etilgan qotillik ortida kim turgani hech qachon oshkor bo’lmasa kerak.

Bir faktni esa inkor etib bo’lmaydi: iqtidorli, faol, olijanob, kelishgan, to’rt farzand otasi, 55 yashar Boris Nemtsov endi yo’q. Bu o’lim, nazarimda, Rossiya siyosatida burilish nuqtasi bo’ladi. Bundan buyon Putinning G’arb bilan murosasi mutlaqo imkonsiz. Qotillikni Putin buyurganmi yoki yo’q, lekin hozir Rossiya bilan dunyo orasidagi ko’prik lovillab yonib ketgan ko’rinadi.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

O’zbekiston: yangi saylov haqidagi eski savollar

Posted February 24th, 2015 at 4:04 am (UTC+0)
Leave a comment

AP-Karimov

Bir oydan keyin O’zbekistonda saylovlar.

Siyosiy partiyalar oliy lavozimga o’z nomzodlarini qo’ydi. Markaziy saylov komissiyasi ishni boshlab yubordi. Nomzodlar saylovchilar bilan uchrashmoqda, televideniye orqali chiqish qilmoqda.

Ayrim demokratik mamlakatlarda saylovning so’nggi bosqichida bor-yo’g’i ikki nomzod qolsa, O’zbekistonda boshdan oxirigacha ayni nomzodlar bellashadi, saylov byulletenlarida bir necha nomzod ism-familiyasini ko’rasiz.

Boshqa mamlakatlar kabi, xalqaro kuzatuvchilar O’zbekistonga ham boradi va saylov uchastkalarida saylovchilarning ovoz berayotganini kuzatib turadi.

Hammasi boshqa demokratik mamlakatlardek.

Yo’g’-e, deysizmi?

To’g’ri, farqlar ham bor.

Men tushuna olmayotgan farqlar. Shuncha yildan beri siyosatni o’rganib kelaman-ku, lekin har safar ayni savollar tug’iladi.

Eng asosiysi: O’zbekiston mustaqillikka erishganidan buyon, ya’ni salkam chorak asr, prezidentlik lavozimini egallab kelayotgan arbob qanday qilib yana prezidentlikka nomzod bo’lishi mumkin? Konstiutsiyaga ko’ra, bir odam ikki muddatdan ko’proq prezident bo’la olmaydi-ku? Ya’ni ko’pi bilan 10 yil.

Savolimga javob topaman deb internetni titkiladim. Tushunmoqchi bo’ldim. Qonularni o’rgandim. Javob topa olmadim. Hammasi yanada chalkashroq tuyuldi.

O’zbekistonga kuzatuvchi yuborishini e’lon qilgan Yevropa bu masalani sharhlaganini ko’rmadim. Demak, G’arb “g’ing” demadi. To’g’ri-da, 30 million o’zbekistonlik jim o’tirganida G’arb nima deydi?

Mayli, bu savolga tushuntirish berolsangiz, menga shu sahifa orqali yozib yuboring, aziz gapdoshim. Tushuntiring. Boshqalarni ham qiziqtirayotgandir bu masala.

Endi esa farqlarga o’tsak.

Yo’q, boshqa davlatlardagi saylovlar amaliyoti bilan O’zbekistondagisini qiyoslab o’tirmayman. Qolaversa, O’zbekistonning o’z yo’li bor. Istiqlol va taraqqiyot yo’li.

Ilgarigi saylovlar bilan bunisining farqi bormi?

Men topdim.

Birinchidan, bu safar Prezident Islom Karimovning salomatligi yomonlashgani haqida mish-mishlar tarqaldi.

Avval O’zbekiston xalq harakati Karimovning yanvar oxiridan buyon bexush ahvolda ekani haqida gap tarqatdi.

Ommaviy axborot vositalarining ba’zilari darhol buni o’z vebsaytlarida xabarladi. Qani, Karimov O’zbek TVsida chiqarmikin, deb kuzata boshlashdi. Chiqdi. Undan keyin viloyatlarga borib, saylovchilar bilan uchrashgani-yu, farmonlar imzolagani haqida ham xabar berildi.

O’zbekiston Liberal-demokratik partiyasining yig’inida 6-fevral kuni so’zga chiqqani oynai jahon orqali qariyb ikki haftadan keyin namoyish qilindi. Ha, endi, bunisi detallar. Muhimi – Karimovni hamma ko’rdi. Ba’zilar quvondi, ba’zilar xo’rsindi. Ayrimlar “uf” tortdi.

Karimov salomatligi yomonlashgani haqida gaplar ilgari ham tarqalgan. Qizig’i shundaki, O’zbekistonda davlat xavfsizligi bo’lgan bu masalaga hech bir rasmiy idora hech qachon oydinlik kiritmaydi. Ijtimoiy tarmoqlarda odamlar “prezident trassasiga yaqin yashaydiganlar bormi? Kortej o’tdimi?” deb bir-biridan so’rab qiziqdi. Davlat rahbari ahvolidan xabar topaman degan kishi prezident mashinalari Oq saroyga borgan-bormaganligini aniqlab bilib oladi O’zbekistonda. Ana shunday.

Yana bir farq. Bu safar prezidentlikka virtual nomzodlar paydo bo’ldi. Aniqrog’i, O’zbekiston tashqarisida yashaydigan va o’z siyosiy qarashlarini keng jamoatchilikka faqat internet orqali bildira oladigan, ko’pi bilan telefon konferensiyasida bellashayotgan va o’zini nomzod degan shaxslar. Virtual saylov komissiyasi tuzildi. “Birdamlik” harakati rahbari, AQShda istiqomat qiluvchi Bahodir Choriyev O’zbekistondagi oliy lavozimga o’z nomzodligini qo’ydi.

Bu soddalik, dedi ba’zilar. Bu ahmoqlik, dedi boshqalar. Men esa barakalla, degim keldi. Hech bo’lmasa internetda bahs-munozara bo’lsin. Axir, mamlakat ichidagi nomzodlarning siyosiy programmalari bir-biriga egizakdek o’xshaydi-ku. O’zbekiston kelajagini hozir hech kim muhokama qilmaydi. Muxolifat bo’lmasa, ko’pfikrlilik bo’lmasa, rasmiy siyosat tanqid qilinmasa, muqobil yo’l taklif qiladiganlar bo’lmasa, manqurtlar yeri bo’lib qoladi-ku O’zbekiston!

Qolgan farq va o’xshashliklarni sanab o’tirmayman, aziz gapdoshim. O’zbekistonda o’tkaziladigan saylovlar bir-biriga ikki tomchi suvdek o’xshaydi. 2000-yilmi hozir? 200? – mi? Yana qaysi yillarda saylov bo’lganini aniq eslolmayman ham. Internetni qaramadim. Bunga hojat yo’q. Nima farqi bor? Yoki bormi?

Siz nima deysiz?

Gaplashamiz.

So’z erkinligi, islom va terrorizm

Posted January 14th, 2015 at 2:20 pm (UTC+0)
Leave a comment

Sharlie Ebdoning hujumlardan so'ng chiqqan birinchi soniBugun “Sharli Ebdo (“Charlie Hebdo”) haftanomasi tahririyatiga hujum qilinganiga bir hafta bo’ldi.

“Allohu akbar” deb hayqirgani aytilayotgan kishilar binoga kirib granatomyotdan otgan va jurnalning to’rt nafar eng mashhur karikaturachisini oldirgan. Yana sakkiz odam, shu jumladan, politsiya vakillari qurbon bo’lgan.

Bu hodisa haqida yozmagan ommaviy axborot vositasi qolmadi. Muhokamalar qizg’in.

E’tibor so’nggi yillarda va hatto bugun, hujumlardan bir hafta o’tib haftanomaning bosh sahifasida chop etilgan va Muhammad payg’ambarni kulgiga olgan suratlarda.

Shu o’rinda darhol qayd etish joiz: haftanoma boshqa, islom yoki musulmonlarga aloqasi bo’lmagan mavzularni ham yoritib keladi va ularni ham kulgili asnoda tasvirlaydi.

Ko’plar darhol 2006-2007-yillar hodisalarini yodga oldi. O’shanda Daniyaning bir gazetasi Muhammad payg’ambarni hajviy holatda tasvirlab qator karikaturalarni bosgan edi. Buni haqorat deb qabul qilgan musulmonlar avval Daniyada, so’ngra dunyoning boshqa mamlakatlarida ko’chalarga chiqqan. G’azab va norozilik shu qadar kuchli bo’lganki, begunoh odamlar nobud bo’lgan.

Parijda ham nafaqat “aybdor”lar, ya’ni karikaturalar mualliflari, balki haftanomaga aloqasi bo’lmagan odamlar o’ldi.

Xo’sh, bu voqealarni qanday baholash kerak?

Dunyo ikkiga bo’linganday.

Bir tarafda so’z erkinligini himoya qilayotganlar, shu jumladan, menga o’xshagan jurnalistlar.

Boshqa tarafdan, payg’ambarni hech qanday shaklda tasvir etish mumkin emasligini bilgan, karikaturalarni ko’rib, ranjigan siz bilan menga o’xshagan musulmonlar.

Har ikkala qutbda keskin qarashdagi odamlar bor. Bir tomonda islomni faqat qora bo’yoqlarga bo’yashga odatlanganlar. Boshqa yoqda terrorchilarni qoralab chiqqan musulmon ulamolar.

Bir tarafda so’z erkinligi demokratik jamiyatning uzviy qismi, deganlar. Boshqa tarafda, nahotki, jurnalistlar 1,5 milliard musulmonni haqorat qilganini tushunmayapti, deb savol berayotganlar.

Mening fikrim quyidagicha.

Jurnal yoki gazetadagi material shaxsiyatimni pastga urdi, degan odamlar shu gazetani sudga bersin. Sud ishni hal qilib, hukm chiqarsin. Demokratik siyosiy tizim, xususan, ko’pfikrlilik tamoyiliga asoslanadi. “Sharli Ebdo”da ishlaydigan har bir jurnalist uchun bu yashash, nafas olish bilan baravar huquq.

Ular haqiqatan mas’uliyatsizlik qildi, degan fikrda jon bor. Chunki karikaturalar musulmonlarning or-nomusini yerga urishini jurnal xodimlari yaxshi tushungan. Qolaversa, Fransiyada Yevropa mamlakatlari orasida eng katta musulmon jamoa yashashini ham biladi.

Lekin rasmlar uchun inson hayotiga qasd qilish noto’g’ri. Bu masalada fikrim qat’iy.

Nima sababdan Pokiston yoki Nigeriyada o’nlab va hatto yuzlab odam o’lib ketayotganida aynan Parij hodisalariga katta e’tibor qaratilmoqda, degan fikrga javobim, to’g’rirog’i, sharhim mana bunday: gap shundaki, Parij voqeasi musulmonlarga va islom diniga munosabatni keskin o’zgartiradi. Salbiy tarafga o’zgartiradi. Huddi 2001-yil 11-sentabr fojeasi kabi.

Yevropaliklar nuqtai nazari qanday deb o’zimizga savol bersak, bir narsani tushunamiz. “Sharli Ebdo”ga hujum aslida dunyodagi eng qadimgi demokratiyalardan biri, Beshinchi Respublikadagi asosiy tamoyillaridan biri – so’z erkinligi va ko’pfikrlilikka raxna soldi. Bu shunchaki alohida bir jurnalga hujum emas. G’arbliklar buni butun sivilizatsiyaga hujum, insoniyat erishgan yutuqlarga hujum, deya ko’rmoqda.

Aynan shu bois hujumlardan so’ng dunyo rahbarlari Parijdagi birdamlik yurishida Fransiya Prezidenti Fransua Olland bilan yelkama-yelka turdi. Aynan shu sababdan “Sharli Ebdo”ning yangi soni, hujumlardan bir hafta o’tib ilk bor bosmadan chiqqan sonida yana Muhammad payg’ambar tasviri bor.

Bugun biror guruh jurnalni haqorat uchun sudga bersa, sud hukmni jurnal foydasiga chiqargan bo’lardi. Demak, bundan buyon musulmonlar payg’ambarning qiyofasi bosilaverishiga o’rganishga majburga o’xshaydi. Qolaversa, Fransiyaga aynan erkinlik, tenglik va yangi imkoniyatlar deb ko’chib borgan musulmonlar u yerda bir necha asrdan buyon hukm surayotgan qonun-qoidalarga bo’ysunib yashashi to’g’ri emasmi?

Yana bir gap. U yoki bu mavzuni yoritishni man etish kerak, degan fikr yangraganida men doim xavotirga tushaman. Chunki bu chegarani kim va qanday belgilaydi? Taqiqlangan mavzular ko’payishidan qo’rqaman. Jurnalistman. Erkin jamiyat a’zosiman. Huquqlarimni toptashlarini istamayman. Senzuraga, tabiiy, qarshiman. Masalan, mening bu maqolamni ham hech kim avvaldan o’qimadi, buyurtma bermadi. “Amerika Ovozi” veb sahifasida chiqayotganiga qaramay, bu tashkilot fikrini aks ettirmasligi mumkin. AQSh pozitsiyasini ham. Shunchaki, shaxsiy fikr. Mulohazalarimni madaniy yo’l bilan bildirish imkoniga egaligimdan xursandman. Siz ham bildiring, azizim. Balki gaplarimga qo’shilmassiz. Shuni bildiring. Haqoratsiz, hurmat bilan.

Gaplashamiz.

Muxolifatning nima keragi bor?

Posted November 17th, 2014 at 7:15 pm (UTC+0)
Leave a comment

Kuni-kecha O’zbekistondagi ilk muxolif harakat – “Birlik”ning birinchi yig’ini bo’lib o’tganiga 26 yil to’lgani haqida o’qidm.

O’qidim-u bundan bir necha yil avval BMT O’zbekistonda bir seminar o’tkazgani esimga tushdi. O’shanda chet eldan taklif qilingan yuqori malakali mutaxassis O’zbekiston davlat idoralaridagi “piar” (PR), ya’ni jamoatchilik bilan ishlovchi xodimlariga omma va matbuotga muomalani o’rgatayotgan edi. Shunda Tashqi ishlar vazirligining “piarchi”si, yoshi 25 larda bo’lsa-da, kattagina qorni va allakimlardan o’rgangan salobat bilan gapirishidan yoshi ellikdan oshgan kishini eslatgan “yigit” avval ingliz tilida emas, rus tilida gapirajagini ma’lum qildi-da, so’ngra “muxolifat deganlari dushman, ular respublikamizga faqat yomonlik tilaydi”, deya gapira ketdi. 1999-yilgi Toshkentdagi portlashlarni bunga misol tariqasida keltirdi. Ishonch va hatto tushunib bo’lmaydigan g’azab bilan gapirayotgan o’sha yigitcha meni hayratga solgan edi. Uning davlat targ’iboti natijasida yaxshigina “yuvilgan” miyasiga faqat “kerakli” fikrlar solinganiga shubham yo’q edi. Targ’ibot shu darajada samarali ekan-da, degandim o’shanda o’zimga.

Yana bir misol. Shu yil 4-noyabr kuni AQShda Kongressga saylov bo’lib o’tganining ertasiga Nyu-Yorkdagi bir maktabda O’zbekistonga aloqasi bo’lmagan mavzuda ma’ruza o’qishga bordim. 10-sinf o’quvchilari bilan ancha suhbatlashdim. So’ngra O’zbekistondan Amerikaga ko’chib kelgan, 1-2 yildan buyon shu maktabda o’qiyotgan yigit-qizlar bilan gaplashib qoldim. Ular na saylov nimaligini, na saylov o’tkazishdan maqsadni bilar ekan.

Muxolifat so’zi aksariyati uchun yot. Bir yigit esa muxolifat deb davlatga qarshi chiqqan kuchlar tushuniladi, qabilida gapirganidan keyin mening yana ko’nglim cho’kdi.

Muxolifat deganida ma’lum shaxslar emas, falonchi harakatu tugunchi partiya emas, avvalambor fikrlarning ko’pligi tushuniladi. Bundan chorak asr avval “Birlik” va so’ngra “Erk” O’zbekistonda o’zining ilk qadamlarini qo’yayotganida Sovet Ittifoqida “fikrlar plyuralizmi” va “ko’p partiyaviylik” degan iboralar qo’llana boshlagan edi. Plyuralizm aynan shu ko’p fikrlilikni anglatadi. Hokimiyat cho’qqisida turganlarning fikriga muqobil fikrlarning borligi, rahbarlar siyosatini tanqid qilib, o’zga variant taklif etish – demokratiyaning o’zagi. Saylov – bu, joiz bo’lsa, subprodukt, ya’ni ikkilamchi mahsulot. Ko’pfikrlilikning ifodasi. Shunchaki saylov o’tkazish bilan tizim demokratik bo’lib qolmaydi. Mamlakatda mingta partiya bo’lsa-yu, lekin ularning bari parlamentda ayni fikr bildirsa, demak demokratiyaning o’zi yo’q.

O’zbekistonda o’zga fikrlovchilar bor, lekin ular o’z fikrini bildira olmaydi. Buning uchun na siyosiy, na huquqiy shart-sharoitlar yaratilgan. O’zbekistonda kelasi oyda parlamentga saylovlar bo’lib o’tadi. Ular haqida yana gaplashamiz.

Muhimi shundaki, muqobil fikr bildirilmas ekan, rahbarning adashishi ehtimoli oshadi. Muxolifat roli ham aynan shunda – hokimiyat cho’qqisidagi rahbarlarning adashishiga yo’l qo’ymaslikda. Aynan shu sababdan demokratik davlatlarda bir saylovda o’ng kuchlar g’alaba qozonsa, undan keyingisida xalq so’l kuchlarga ovoz beradi, odatda. Chunki hokimiyatda turgan har bir kuch xatoga yo’l qo’yadi, qancha uzoq tursa, xato ham shuncha ko’p bo’ladi.

Men demokratiya haqida “G’arb andozalari bizga mos kelmaydi”, degan fikrga qo’shilmayman. Lekin, keling, bir daqiqaga shunday deyayotganlar haq deb faraz qilaylik va o’zimizning tariximizga nazar tashlaylik. Yoshligimizda eshitib-o’qiganimiz ertaklarda podishoh ikki vaziridan fikr o’rgangan, maslahat olgan. Amir Temur tuzuklarida esa maslahatchilar alohida toifaga ajratilgan, ularni qadrlash lozimligi ta’kidlangan.

Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonda yaratgan imperiyada har bir podishoh xalq fikrini bevosita o’rganishi shart edi. Buning uchun maxsus zanjir har kuni erta tongda shoh qal’asidan pastga tushirilgan, oddiy odamlar esa unga o’z iltimoslari yozilgan qog’ozni bog’lab, tepaga chiqarishgan. Shoh bu arizalarni ahamiyatiga qarab yoki shaxsan o’zi ko’rib chiqib hukm chiqargan yoki vazirlaridan biriga topshirgan.

Albatta, u davrda saylov o’tkazilmagan. Qolaversa, Amerika va Yevropada ham monarxlar hukm surgan. XVIII asrning ikkinchi yarmiga borib Amerikada Britaniya hukmdorligiga qarshi, Fransiyada esa qirolga qarshi harakatlar boshlanib, respublikalar vujudga kelgan.

Bunday o’zgarish inqilob deb ataladi. Agar rahbar hokimiyatga yopishib olsa, muxolifat isyon va inqilob orqali uni ag’daradi. Bu esa qon va qurbonlar degani. Demokratiya aynan shuning uchun kerak. Qon to’kilmasligi uchun.

Muxolifat parlamentning bir qismi bo’lishi zarur. Muxolifat bu siz bilan men uchun o’z fikrimizni, noroziligimizni, e’tiroz, tanqid va takliflarimizni erkin ravishda, tinch yo’l bilan ifodalashning vositasi. Vatan xoinlari degani emas.

Aziz gapdoshim, o’sha oquvchilar mening blogimni o’qiydimi, yo’qmi, bilmayman. Qanday kitoblar, gazeta va jurnallar o’qiysizlar, deb savol berganimda o’zbek o’quvchilar jim o’tirdi. Nihoyat bir qizga murojaat qilsam, “O’zbekistonda “Hordiq”, “So’g’diyona”ni o’qirdim. Bu yerda hech nima o’qimayman”, deb aytdi.

Aftidan, o’quvchilarga yana bir ma’ruza o’qib berishim kerak – bu safar demokratiya mohiyati haqida. Maktab direktoriga qo’ng’iroq qilib ko’ray-chi.

Gaplashamiz.

Bir paytlar Orol dengizi bo’lardi…

Posted October 1st, 2014 at 3:52 pm (UTC+0)
Leave a comment

Orol dengizi, 2014-yil.

Farzandingiz yoki nevarangiz bilan gaplashganda “ilgari bunday narsa bo’lmagan”, deganmisiz?

“Yoshligimda boshqacha bo’lardi”, deganmisiz? Albatta. Bunday gaplarni har qadamda aytish mumkin.

“Yoshligimda telefonni cho’ntakda olib yurmasdik. Simli bo’lardi, uyda turardi, bog’lanish uchun diskni aylantirib, raqamni terardik”.

“Ilgari pult degan narsa bo’lmagan, televizorda programmani o’zgartirish uchun har safar turib oldiga borib, qulog’ini burash kerak edi”.

Ha, bu gaplar texnologiyaga tegishli. Zamonaviy texnologiyalarga gap yo’q, hayotni yengillashtiryapti.

Armon bilan gapirganingiz-chi?

“Yaqin-yaqingacha Toshkentning Mustaqillik hiyobonida baland daraxtlar bo’lardi, yozning jazirama issig’ida soyasida o’tirish mumkin edi”.

“Kichkinaligimda ko’chalardan ariqlar o’tardi. Kattaroqlarida cho’milardik ham”.

Bunday gaplarga yana birini qo’shib gapirishingiz mumkin.

“Bir paytlar O’zbekiston g’arbida Orol degan dengiz bo’lardi. Ko’m-ko’k suvlarda oq yelkanli kemalar suzardi. Dengiz bo’yida yashaydigan odamlar baliq tutib, tirikchilik qilardi”.

Bir paytlar kattaligi jihatidan dunyo ko’llari orasida to’rtinchi o’rinda turgan Orol yo’q bo’ldi, hisob.

NASA, AQShning fazo tadqiqotlari agentligining observatoriyasi vebsaytidagi rasmlarda so’nggi 14 yil ichida Orol qanchalik kichrayganini ko’rishingiz mumkin.

Farzandlaringiz nimaga unday bo’ldi, deb so’rasa, nima deysiz?

Sovetlarni ayblaysizmi?

Haqiqatan, o’tgan asrning 60-yillarida Moskvadagi rahbarlar paxta deb Markaziy Osiyoning ikki katta daryosi suvlarini sug’orish maqsadida ishlatishga qaror qilgan. Shuni gapirasizmi?

Paxtani qishloq xo’jaligining yakka hokimi, o’zbekni esa uning quliga aylantirganini qayta-qayta gapirib, sovetlarni qoralagan va “O’zbekiston mustaqil bo’lishi kerak, shunda hammasi yaxshi bo’ladi”, deb ko’kragiga urgan, respublika mustaqillikka erishgach, bu masalaga hech e’tibor bermagan rahbarlarni ayblaysizmi?

O’zbekiston va Qozog’iston rahbarlari Orol dengizini saqlab qolish masalasida hamkorlik qilmay, Qozog’iston 2005-yilda dengizning shimoliy qismini janubiy qismidan ajratib, to’g’on qurdi. “Bu aslida dengizning janubiy qismi uchun o’lim hukmi edi. 2014-yilga borib dengizning janubiy qismi batamom quridi”, – deb yozadi NASA. Shuni aytasizmi?

BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun kabi nufuzli arboblaru sanoqsiz olimlar bong urganiga qaramay, fojea davom etganini aytasizmi?

Yoki menga o’xshab Qoraqalpog’istonga borgan bo’lsangiz, u yerdagi suvning sho’rligidan og’izga olib bo’lmasligi, havosidan nafas olishga qiynalishingizni, qoraqalpog’istonliklar, ayniqsa, yoshlar bir orzu bilan yashashini, boshqa joyga ko’chib ketishni orzu qilishini aytib berasizmi?

Keyingi safar hovlingizga suv sepayotganingizda Orolni o’ylaysizmi?

Aslida bu gaplarning barini aytishimiz kerak farzandlarimizga.

Va ayb bizda, hammamizda, deyishimiz kerak emasmi? Orol dengizining qurishi olisdagi bir mavhum muammo emas, har birimizning vijdonimizdagi dog’ emasmi, aziz gapdoshim? Ko’z oldimizda asta-sekin, tabiatdagi o’zgarishlar sur’atlari jihatidan esa bir zumda, bor-yo’g'i 50-60 yil ichida yuz bergan fojeani o’ylab, qaysi birimiz kuydik? Kimning joni achidi?

Siz nima deysiz, aziz gapdoshhim?

Gaplashamiz.

Va yana Gulnora haqida

Posted September 22nd, 2014 at 6:37 am (UTC+0)
Leave a comment

blog_Gulnora

Kuni kecha “Gulnora Karimova” nomli epopeyaning yangi qismi tomoshabinlarga taqdim etildi. Bu safar loyihani taqdim etgan taraf – Londonda joylashgan “Davidson Ryan Dore” piar (PR) firmasi.

Firma tarqatgan suratlarda Gulnora Karimova ekani aytilayotgan ayol harbiy forma kiygan odamlar bilan tasvirlangan. Suratlardan ayolning zobitlar bilan bahslashayotganini payqash mumkin. Rasmlarga berilgan tushuntirishga ko’ra, Karimova uy qamog’ida  saqlanayotgan  hovlida rasmga tushirilgan.

Taxminlarga ko’ra, bu taniqli firmani Karimovaning Londonda yashaydigan o’g’li Islom Karimov yollagan. Maqsad – Gulnora Karimovani imij nuqtai nazaridan himoya qilish.

Firma vakilining ta’kidlashicha, Karimova 15 yoshli qizi Imon bilan uy qamog’ida. “Gulnora va qizi kunu tun ovqatsiz qolib ketmoqda”, – deya iddao qildi “Fergana” axborot agentligiga intervyu bergan firma vakili Elena Kudelko.

Uning yana ta’kidlashicha, Karimova qonun ustuvor istalgan mamlakat sudida ko’rsatma berishga tayyor, chunki unga qo’yilgan ayblovlarning bari asossiz.

Bunday iddaolar ilgari “Twitter” ijtimoiy tarmog’i orqali Karimovaning o’zidan yangragan edi. So’ngra o’g’li Islom ularni Rossiya matbuoti orqali takrorladi (bu haqda gaplashgan edik). Iddaolaru bayonotlar keng jamoatchilikka yetib bormadi, dedimi, ona-bola bu safar professionallarni yollashga qaror qildi, chamasi.

Professionallar. O’z mamlakatida hukumat bilan chiqisha olmay qolganlar manfaatlarini himoya qilgan, pixini yorgan odamlar. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, firma mijozlari orasida Qozog’iston muxolifati yetakchisi, Rossiyaning “Yukos” shirkati bo’lgan.

Shunga qaramay, bu firma vakili darrov qovun tushirib qo’ydi-yov. O’sha “ona-bolaga sutkalab ovqat berilmayapti”, degan gapini aytaman-da. Jaa oshirvordiz, Kudelko xonim. Biz o’zbeklar uchun oshirib-toshirib gapirish odat. Lekin biz ham miyig’imizda kuldik bu gapni o’qib. Kavkaz asirasi, ha, yo’g’-e, O’zbekiston asirasi bo’libdi-da Gulnora. Mashhur filmdagidek, uni qo’riqlayotganlar shashliku sho’rvalarni o’zi yeb, hisobotida “ovqatlarni rad etdi, Anhorga uloqtirdi”, deb yozdimikin?

Gulnora shundoq ham mana bir necha oydan beri ko’chaga ham chiqmayotgan, hech kim bilan muloqot qilmayotgan, internetdan foydalana olmayotgan bo’lsa, uni och qoldirib, qiynashdan ne foyda? Iddao qilinayotganidek, yurak xastaligi bor qizi Imonni va Gulnoraning o’zini shifokorga ko’rsatmaslikda qanday mantiq bor?

Hozirgi vaziyatni turli taraflar orasidagi urush deb taxmin qilsak, Karimovani  xatar deb bilgan odam yoki odamlar uchun dushmanni zararsizlantirishning o’zi kifoya emasmi?

Yana bir jumboq – suratchi kim? Uy qamog’ida o’tirgan odam oldiga bir otryad zobitlar borsa-da, yarim metr yaqinlikdan ularni birov turvolib suratga olsa, Londonga yuborsa, rasmlar butun dunyoga tarqalsa? Suratchi o’zidan qo’rqmadimi? Yoki zobitlar orasida suratchi bo’lganmi?

Bu savollarga javobni o’zingiz ham yaxshi bilsangiz kerak, aziz gapdoshim.

Men esa internetda o’qiganim yana ikki masalaga e’tibor qaratmoqchiman.

Birinchisi Latviya haqida. Ma’lumotlarga ko’ra, parlament deputati politsiyaga murojaatnoma yuborib, bu mamlakatda O’zbekiston xavfsizlik xizmati xodimlari nima qilayotganini o’rganishga chaqirgan. (Bu haqda mana bu yerda rus tilida batafsil o’qishingiz mumkin).

Latviyada chiqqan maqolaga qaraganda, O’zbekistonda MXX saflarida “tozalash” bo’lib o’tgan va salohiyatli bu idoraning qator mansabdorlari hibsga olinganidan keyin ularning hamkasblari Boltiqbo’yi mamlakatiga qochishga qaror qilgan. Deputat fikricha, politsiya buning sabablarini o’rganish va Latviya uchun bunday jarayonning xatarli emasligni kafolatlashi kerak.

Yana bir ma’lumot: dunyo mamlakatlari orasida O’zbekiston Shveysariyaga eng ko’p oltin eksport qiladi. Bu davlat bojxona xizmatiga ko’ra, 2014-yil avgustida Shveysariyaga O’zbekistondan 21,5 tonna oltin olib kirilgan. Bu qariyb 901 million AQSh dollariga teng. Ikkinchi o’rinda AQSh – 13,2 tonna. Uchinchi pog’onada Britaniya – 8,6 tonna. So’ngra Germaniya – 7,4 tonna.

Bu faktlarning asosiy mavzuga nima aloqasi bor, deysizmi?

Aloqasi bor. Yopiq jamiyatda mish-mishlar ko’p bo’ladi. Taxminlar qilinadi. Haqiqatni aniqlash qiyinlashadi. Mana, Gulnora Karimova ham necha oydan beri bizga ma’lumot berib keladi. O’zi, o’g’li, mana endi, bu maqsadda yollangan maxsus firma orqali. Gaplarning qaysi biri rost va qaysi biri yolg’on ekanini hech kim aniq bilmaydi. Latviyaga ayrim o’zbekistonliklarning qop-qop pul bilan chiqib ketayotganini ham bilmaymiz. Aslida O’zbekiston xalqiga tegishli oltin Shveysariyaga olib chiqib ketilayotganini ham xorijiy manbalardan olsak olamiz, bo’lmasa bu haqda o’ylamaymiz ham. Mashhur uchta maymundek, qulog’imiz kar, ko’zimiz ko’r, hech narsa gapirmaymiz. Balki bizni laqillatishayotgandir, degan fikr ko’nglimizdan o’tadi. O’tadiyu ketadi.

Yo’g’-e. Ko’zimiz ko’r emas. “Gulnora” serialining keyingi qismini tomosha qilishga tayyormiz. Shunday emasmi, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

O’zbekistonda rus tili: “da” yoki “net”?

Posted August 18th, 2014 at 4:35 pm (UTC+0)
Leave a comment

TIVO’zbekiston Tashqi ishlar vazirligi “Facebook” ijtimoiy tarmog’ida o’z sahifasini ochdi. Quvonarli holmi? Albatta! Lekin sahifa, uning boshi (banneri) rus tilida! Nimaga deysizmi? Bilmayman. Men ham shunday savol berdim. Nahotki butun bir boshli vazirlikda, xodimlari chet tillarini mukammal bilishi kerak bo’lgan idorada bitta sahifani davlat tilida yuritadigan odam topilmagan bo’lsa? O’zbek, rus va ingliz tillarida bo’lsa ham mayli. Yo’q, faqat rus tilida!

Bu voqea uch oydan beri o’zimga berayotgan savolni bugun siz, gapdoshlarimga tashlashga majbur qildi. Hammasi yoz boshlarida Toshkentda shakar atrofida bo’lgan… Hmm, nima desam ekan? Sovet davrini eslatadigan taqchillik (defitsit), shov-shuv va janjaldan boshlandi. Yo’q, men shakar masalasiga to’xtalmoqchi emasman. Gap rus tilida. O’shanda Toshkent bozorlarida olingan suratlar internet orqali tarqab ketdi. Bozorlarda yuzlab odamlar navbatda turibdi. Rasmlarda esa faqat rus tilidagi yozuvlar: “Sahr net. Ochirt ne delat” kabi gaplar. Xatolarga to’la so’z va iboralar. Rus tilida. O’zbekistonda.

Bundan qariyb 10-15 yil oldin bir bozorda “samiy slatki sahr” deb yozilganiga ko’zim tushgani yaxshi esimda. Xatoli yozuvlar odamni hayron qoldirmay qo’ygan desam ham bo’ladi. Qolaversa, internetda ham bunday rasmlar ko’p. Ammo men aytayotgan paytda Toshkent bozorlaridagi ahvol boshqacha edi. Shakar olaman deb turgan odamlarning deyarli hammasi o’zbek. Sotuvchilar o’zbek. Defitsitmi, boshqami, mana 23 yildan buyon mustaqil bo’lib kelayotgan O’zbekiston respublikasidagi ahvol. Xo’sh, nima sababdan rus tilida yozish kerak?

Mening rus tiliga hech qanday qarshiligim yo’q. O’zim rus tilini mukammal bilaman, rus adabiyotini sevib o’qiyman, ruslar orasida do’stlarim ko’p. O’zbekistondagi millatlararo totuvlik haqida ham fikrim baland. Bag’rikeng o’zbegimni hurmat qilaman. Ammo…

O’zbeklar, har holda Toshkentdagi o’zbeklar so’nggi paytlarda farzandlarini yana rus maktablariga beryapti, deyishadi. Buning sababi nimada? Tanishlarimdan so’radim. Rus maktablarida yaxshiroq bilim beradi, dedi ba’zilar. Boshqalar “o’zbek tilini shundoq ham biladi bolam. Uyda o’zbekcha gaplashamiz. Maktabda hech bo’lmasa rus tilini o’rgansin, ingliz tilini o’zimiz repetitor yollab o’rgatamiz”, dedi. Yana ayrimlar “ha endi, kelajakda hammasi Rossiyaga  mardikorlikka ketadi-da, rus tilini yoshligidan o’rganaversin”, dedi kesatib. Bu gaplarning barida jon bor.

Lekin yozuvlarning hamon rus tilida yozilayotganining sababi nima?  Nafaqat e’lonlar, balki va ayniqsa buyruq va ko’rsatmalar rus tilida yoziladi. Ularni yozadiganlar o’zbeklar rus tilida ko’rsatma olsa tezroq bajaradi, yaxshiroq bo’ysunadi, dermikin? Biz o’zbeklar uchun rus tili sobiq “buyuk og’a” tililigicha qolyaptimi? O’zbek boshliq o’zbek xodimiga rus tilida do’q qilsa, natijaga tezroq erishadimi?

O’zbekiston Tashqi ishlar vazirligining “Facebook”dagi sahifasining ochilganiga bir haftadan oshdi. 11-avgust kuni ochilgan rus tilidagi bu sahifa.

Maqolamni yozishdan oldin yana bir bor tekshirdim. “Facebook”ning “SEARCH” degan joyida lotinchada “O’zbekiston Tashqi ishlar vazirligi” deb yozib ko’rdim. “Facebook” menga “No results found for your query” deb javob berdi. Kirilchada izladim. O’zbekiston Xotin-qizlar qo’mitasining sahifasi chiqib keldi. Tashqi ishlar vazirliginiki yo’q.

Bundan 21 yil avval davlat tili, deb o’zimiz maqom berib qo’ygan bo’lsak-da, davlat idoralari ishni hamon hech qanday maqomga ega bo’lmagan rus tilida yuritsa? Boshqa qaysi respublikada shunday vaziyat kuzatilyapti?

O’zimizni, o’z tilimizni hurmat qilmasak, boshqalardan hurmatni qanday talab qilamiz?

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Islom Karimov dardini rus televideniyesiga aytdi

Posted June 23rd, 2014 at 4:02 am (UTC+0)
Leave a comment

21-iyun kuni O’zbekiston prezidentining to’ng’ich nevarasi Islom Karimov o’zining birinchi intervyusini berdi. Britaniyaning nufuzli Oksford universitetida tahsil olayotgani aytilgan 21 yoshli yigit onasi Gulnora Karimovaning hozirgi ahvoli haqida gapirish uchun Rossiyaning Ren-TV telekanalini tanladi. Ha, intervyu muallifiga ko’ra, tashabbus bilan yosh Islom Karimovning o’zi chiqqan.

Onasi Gulnorani yanvar oxiridan buyon ko’rmaganini aytar ekan Islom Karimov singlisi taqdiridan ham xavotir bildiradi. Intervyudan aniq bo’lishicha, Karimovning ikkinchi nevarasi, 16 yoshli Imon yurak xastaligiga chalingan va doimiy ravishda shifokor ko’rigidan o’tib turishi kerak. Ammo qiz onasi bilan hozir “norasmiy uy qamog’ida” (yosh Islom Karimov iborasi) va shu bois Britaniyaga o’qishga qaytmagan.

Buvasi haqida gapirar ekan, Islom Karimov prezident boshqa odamlar qo’lida o’yinchoq bo’lgani va shu sababli qizi ve nevaralariga munosabatini keskin o’zgartirganini aytadi. Har bir so’zni ehtiyotkorlik bilan, xuddi oldindan yaxshigina tayyorgarlikdan o’tgandek gapirar ekan, yosh Islom Karimov O’zbekiston prezidenti oilasidagi so’nggi nizolar ortida “juda katta qudratga ega odam” turganini ta’kidlaydi. Ammo bu odam kimligi haqida lom-lim demaydi. Rossiya jurnalisti ham bu haqida savol bermaydi.

Prezidentni saroy ichidagi o’yinlar qurboni sifatida tasvirlashga urinayotgan yosh Islom Karimov buvasini odatda har yili 22-dekabr kuni, o’zining tug’ilgan kunida ko’rishga odatlangani, ammo o’tgan dekabrda uni ko’rolmaganini aytadi. U, shuningdek, buvasi uning tarbiyasida katta rol o’ynaganini tilga oladi.

Ren-TV telekanali tomonidan “Osiyo shahzodasi” deb atalgan yosh Islom Karimovning birinchi intervyusi darhol ijtimoiy tarmoqlarda muhokama qilina boshladi. Bu tabiiy.

Bildirilgan firklarning asosiylari quyidagicha:

Birinchidan, “Facebook” va “Twitter”dan tortib Markaziy Osiyoni yoritib boradigan  vebsaytlargacha – turli-tuman forumlarda sharh qoldirilganlar orasida bu yigitga zarracha ham achinish yo’q. “Ha endi, bu yosh yigitda nima ayb”, degan fikr o’qimadim. Aksincha, odamlar “intervyu Gulnora Karimovaning piar (PR) kampaniyasi”, dedi. Ko’plar yigitning ko’rinishida to’xtaldi – uning vaznidan tortib buvasiga o’xshashigacha. O’zbekcha gapirmasligi va hatto fikrlamasligiga toshlar otildi. Yigitning o’z otasi Mansur Maqsudiyning ismi va familiyasidan voz kechgani va buvasining familiyasi va otasining ismini olgani haqida gapirganiga salbiy munsosabat bildirildi. Bundan bir xulosa qilish mumkin: xalq orasida prezident oila a’zolariga nisbatan g’azab kuchli.

Ikkinchidan, yigitning ayrim gaplari ko’plarni ranjitdi. Xususan, uning “Men hech qachon oltin yoshlar guruhiga mansub bo’lmaganman. Qator-qator mashinalarim ham bo’lmagan… Onam menga pul sov’ga qilgan, Britaniyada xarajatlarim katta emas, faqat yashash va o’qishga pul sarflayman”, degan gapidan so’ng rossiyalik jurnalist yosh Islom Karimov doim tan soqchilari bilan yurishini aytdi. Bir sharhda aytilishicha, Londonda tan soqchisi oyiga kamida 3000 funt sterling maosh olar ekan.

Uchinchidan, ayrimlar yosh Islom Karimov endi Britaniyada siyosiy boshpana so’rasa kerak, deb taxmin qildi. Buni vaqt ko’rsatadi.

Boshqa gaplar ham bo’ldi. Uning “Osiyo shahzodasi” deb atalgani ham ayrimlarning ensasini qotirdi.

Va nihoyat, mening shaxsiy fikrim. Qaysi yoshda bo’lmaylik, onaga muhtojmiz. Onasini ko’rolmasa, buvasi bilan diydor ko’risholmay, unga xorijiy davlat televideniyesi orqali murojaat qilishga majbur bo’lgan odam haqida nima deyish mumkin?! Siz yana boshqa bir shunday odam haqida hech eshitganmisiz? Mashhur asardagi iqtibosni biroz o’zgartirib aytadigan bo’lsak, Karimovlar oilasida hamma narsa o’stin-ustin bo’lib ketibdi. Boshqa davlat rahbari oilasida va xonadoni haqida shuncha salbiy ma’lumot tarqalganmi hech?

Darvoqe, shu o’rinda yana rossiyalik jurnalistning naqadar noprofessisonal ravishda intervyu o’tkazganini aytmoqchi edim (so’rash kerak bo’lgan shuncha savollar chetda qolib ketgan), ha, qo’y, dedim o’zimga. Rossiyada jurnalistika bor ekanmi?! Faqat targ’ibot va reklama.

O’zbekiston haqida fikr bildirganimda, hammasini qora bo’yoq bilan bo’yamay, deyman o’zimga. Ijobiy jihat qidiraman. Odatda topaman. Xalq haqida gapirsam, topish oson. Rahbarlar haqida gapirsam, qiynalaman. Bu gal topdim. Rasmlar yoqdi menga. O’zbekiston prezidentining hech hali chop etilmagan oilaviy suratlari. Nabiralari bilan uyida tushgan suratlari. Prezidentning nevaralari Islom va Imon bilan jilmayib tushganini ko’rib, boshqalardan hech farq qilmaydigan, baxtli onlarni kechirayotgan oila, deysiz. Lekin ular ko’p yillar oldin olingan suratlar edi…

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Bergdal ishi nega muhim?

Posted June 11th, 2014 at 4:18 pm (UTC+0)
Leave a comment

 

Bergdahl 2

Bu satrlarni yozayotganimda AQSh mudofaa vaziri Chak Xeygl Bo Bergdal ishi bo’yicha Kongressda ko’rsatma berayotgan edi.

Ha, aziz gapdoshim, bugun men mana shu siyosiy mavzuda mulohaza yuritmoqchiman.

Amerika armiyasi serjanti, besh yil oldin toliblar qo’liga tushgan Bo Bergdal ishi haqida “Amerika ovozi” sahifalarida ko’p yozildi. Ma’naviy axloqi xususida sobiq safdoshlari yakdil bo’lmagan bu yigitning Tolibon harakatining besh nafar yuqori martabali vakiliga almashtirilishi Vashingtonda qiz’gin muhokama qilinishda davom etmoqda.

Men esa bu masalada quyidagi fikrlarni bildirmoqchiman.

Avvalambor, AQSh hukumatining asirlikda qolayotgan yagona harbiyni ozod etish haqdagi qarori to’g’ri deb hisoblayman. Yigitning ilgarigi xatti-harakatlari qanday bo’lganini chetga sursak, Oq uyning uni vataniga qaytarish qarori ulkan ma’naviy va mafkuraviy ahamiyatga egaligini tushunamiz. Chunki bu bilan rasmiy Vashington hozirda AQSh armiyasi saflarida urush zonalarida xizmat qilayotgan, shuningdek, kelajakda Amerika harbiy formasini kiyishi mumkin bo’lgan har bir yigit va qizga “biz sizni tashlab qo’ymaymiz”, dedi. Bu juda katta ramziy ahamiyatga ega qadam.

Biz, sobiq Sovet Ittifoqidan chiqqan odamlar Stalin rejimi nemis fashistlari konsentratsion lagerlariga asir tushgan odamlarni to’g’ridan- to’g’ri SSSRning GULAG lagerlariga yuborganini, ularni avtomatik ravishda vatan xoinlari deya tamg’alaganini yaxshi eslaymiz. Vaholanki, ular orasida vatanga xiyonat qilgan odamlar haqiqatan bo’lgan yoki bo’lmaganligini hech kim o’rganishga harakat qilmagan, buni ham yaxshi bilamiz.

Shuni o’ylasam, men hech bir o’g’lonini dushmanga tashlab qo’ymaydigan davlatga tasannolar aytgim keladi.

Ikkinchi masala. AQSh qonunlariga ko’ra, Oq uy asirlikdagi askarni ozod etish haqdagi rejasidan Kongressni kamida 30 kun oldin xabardor qilishi kerak. Bergdal ishida bu qoidaga rioya qilinmagan. Obama ma’muriyati rasmiylariga ko’ra, buning uchun yetarli vaqt bo’lmagan. Asirni ozod etish uchun vaqt ziq bo’lgan va askar xavfsizligi shuni taqozo etgan, demoqda rasmiylar.

Bu masalaning boshqa tafsilotlari yana ma’lum qilinar va Oq uy qarori ortidagi sabablar yana oydinlashar.

Ammo qonun haqida gapiradigan bo’lsak, unga rioya qilish kerak. Biz sobiq Sovet Ittifoqi hududida qator avtoritar davlatlar vujudga kelganiga guvoh bo’lganmiz. O’sha mamlakatlarda qabul qilingan qonunlar ko’pgina hollarda demokartik va adolatli bo’lsa-da, amal qilinmay, faqat qog’ozda qolib ketishini bilamiz. Hokimiyatdagi bir shaxs yoki guruh qonunlarni oyog’osti qilib, faqat o’z shaxsiy manfaatlari va foydasi yo’lida harakat qiladi. Bunga ham har kuni guvoh bo’lamiz. Shu sababdan siz bilan men qonun ustivorligi naqadar muhimligini tushunamiz. Qonunga barcha bo’ysunishi kerak, davlat rahbari bo’ladimi yoki fuqaromi,  qonunlarning amal qilishidan aslida har bir odam foyda ko’radi.

Uchinchisi.  Masala yuzasidan bildirilayotgan yana bir xavotir – Bergdal evaziga ozod etilgan toliblarning yana qurol olishi va AQShga qarshi kurashni davom ettirishi. Xavotir asossiz emas, albatta, vaholanki, ma’lumotlarga ko’ra, ozod etilgan beshovlon bunday niyati borligi haqida allaqachon ma’lum qilgan.

Obama tanqidchilari  ayirboshlash oqibatida AQSh kattaroq xavfga uchrashi mumkinligidan ogohlantirishga shoshildi.

Nazarimda, Vashington rasmiylari besh nafar tolibning qo’liga qayta qurol olishi ehtimolini yaxshi tushungan. Ozod etishga rozi bo’ldimi, demak, ular tug’diradigan xavf hozirgidan ko’p karra katta bo’lmasligini bilgan. Aks holda, besh kishini bir askarga ayirboshlamas edi. Amerikalik mutaxassislarni sodda demasak kerak, har holda, to’g’rimi?

Masala atrofidagi qiz’gin mubohasalar davom etar ekan, yangi tafsilotlar ma’lum bo’lishi ehtimoli katta. Balki mavzuga yana qaytarmiz.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim.

Gapashamiz.

“Kelin kerakmi, aylanay?”

Posted May 2nd, 2014 at 3:51 am (UTC+0)
Leave a comment

O'zbek kelin

O’zbek kelin

To’ylar mavsumi boshlandi. O’zbek uchun to’ydan muhimroq tadbir bormi? Yo’q!

Lekin xonadoningizdan karnay-surnay ovozi eshitilgunicha nima qilish kerak? Sarpo yig’ishmi? To’g’ri. Yana nima? Qizingizning bo’yi yetib qolgan bo’lsa, sovchi kutasiz. O’g’il uylantirmoqchi bo’lsangiz, kelin qidiradsiz.

Toshkentdagi bir tanishim ham kelin qidiryapti. Qanday qidirayotganini men sizga hozir aytib beraman.

***

Yonida kuyovlikka tayyor turgan o’g’li bilan ona Toshkentdagi nufuzli oliygohlardan birining hududiga kirib boradi va dekanat qayerdaligini so’raydi. So’ngra manzilga yetgunicha oldidan o’tayotgan gala-gala qizlarni zimdan kuzatib ketadi. Vaqti-vaqti bilan o’g’lining biqiniga turtib yoki qo’lini chimchilab qo’yadi.

Dekanatga yetgach, eshikni ochishi bilan yosh xushbichim erkak salom berib, onani kutib oladi-da, jilmayib “Kelin kerakmi?” deb so’raydi. O’zini biroz noqulay sezayotgan ona darrov tetiklashadi va “ha, qiz qidiryapmiz”, deydi.

Onaga stol yonidagi stulga ishora qilar ekan, dekan “Nozimaxon”, deydi.

Qo’shni xonadan “Chaqirdizmi?” degan tovush eshitiladiyu, qoshlari chimirilgan, lablari esa olchadek qip-qizil qiz eshikdan mo’ralaydi.

“Bularga kelin kerak ekan”, – deydi dekan, xuddi dars jadvali kerak ekan, degandek.

Kotiba qiz bir zumga g’oyib bo’ladi-da keyin yana xonaga qaytadi. Qo’lida papka. Ona papkaning ustida katta xarflar bilan “KELINLAR” deb yozilganini ko’radi.

“Ishni puxta qilarkansiz”, – deydi  ishi oson ko’chishini tushungan ayol.

“Siz bugunning o’zida uchunchisiz”, – javob qaytaradi dekan.

Papkadagi ro’yxatni ko’zdan kechirar ekan ona “voy, bularni qachooon ko’chirib ulguraman. Kseroksinglar yo’qmi?” – deydi.

“Kseroksni nima qilasiz, opaginam. Fleshka opkemadinglarmi? Fleshkami, diskmi? Kompyuterdan shundoq tashlab berardik fleshkangizga. Hozir hamma shunday qiladi-ku. Birma-bir sovchilikka boraverasiz keyin. Yoqmaganlarini ro’yxatdan o’chirib tashlayverasiz. Yoki o’zingizga ma’qul kelmasa-da tanishlaringizga mos keladigan qiz bo’lsa, ma’lumotni tanishingizning elektron pochtasiga yuborsagniz bo’ldi”, – tushuntiradi dekan.

Ona tashqarida qolgan o’g’liga telefon qilib, “fleshkang bormi?” deb so’rayotganida xonaga bir ayol kirib keladi.

Apil-tapil salom-alik qilar ekan, onaga “Anavi yerda turgan yigit sizning o’g’lingizmi?” deb so’raydi. “Ha” javobini eshitgach, “asal bolayakan-da o’ziyam, bo’ylarini aytmaysizmi”, deydi-da, dekanga qarab “Falonchi Fistonchiyevich, siz bularga obshiy spiskani beryapsizmi? Yo’g’e. Otdelniysini bering. Juda chiroyli yigit ekan. A bularni qarang. Shundoq fayzli ayol ekanlari bilinib turibdi-yu”, deydi va dekan javobini kutib o’tirmay onaga tushuntira ketadi.

“Qizlar 3-kursga bormay qolmayapti. Yaxshi oiladan, o’zi ham tuzukkina bo’lsa, o’qishga kirishi bilanoq ilib ketishadi, aylanay. Kantrakt-pantrakt ham deyishmayapti. To’g’ri-da. Bir umrga oilaviy do’xtir olasiz-ku, pulni qizg’anasizmi?!”

Shu paytgacha “yosh kelin olsam qanday qilib o’qitaman, yaxshisi 6-7 kursdagi qizni olaqolaman” deb yurgan ona bu gaplarni eshitgach gangib qoladi.

Shu damda xonaga fleshka ko’tarib o’g’il kirib keladi. Dekan “choy opkeling” deyishi bilanoq g’oyib bo’lgan Nozimaxon yana paydo bo’ladi va yigitga qaraydi-da kipriklarini qoqadi. Nozlanib uni kompyuter yoniga taklif etadi.

Ayol esa onaga uqtirishda davom etadi.

“Qizga sovchilikka borsangiz-u yoqmasa, spiskadan o’chirib tashlamang. Hammasini ko’rib chiqqaningizdan keyin, “E, o’sha joy yaxshi edi”, deb yana qaytib borishingiz mumkin-da. Bunaqa hollar juda ko’p uchraydi. Mana mening ovusinim, ikki yil oldin borgan joyiga qaytib borib, o’sha qizga unashdi jiyanimni. Yaxshiyam qizni hali uzatib yuborishmagan ekan. Boshqa 1-2 joyda shunaqasi ham bo’lgan”.

Bu gaplarni eshitar ekan, ona oldidagi yo’l uzun va hatto mashaqqatli bo’lishi mumkinligini asta-sekin tushuna boshlaydi.

***

Juda oshirib yubordingiz deysizmi, aziz gapdoshim? Demak, Toshkentda qiz qidirib ko’rmagan ekansiz. Hammasi rost. Siz keliningizni qanday topgansiz? O’rtoqlashing. Biz ham eshitaylik.

Gaplashamiz. Kelin topib olaylik, to’y haqida ham gaplashamiz.

Inter-Gap haqida

Gap, gap, gap… Biz, o’zbeklar uchun gap – ijtimoiy tadbir. Erkak va ayollar alohida yoki birgalikda juda bo’lmaganda oyiga bir marta yig’ilib, “gap o’ynaydi”. Gapga qo’shilgan odamlar bir-birining uyi yoki restoranda mehmon bo’lishadi. Xarajatini ham ko’tarishadi. Mezbonga berilgan pul nafaqat dasturxon xarajatlarini qoplashi shart, balki qo’shimcha daromad ham bo’lishi lozim. Gapdan maqsad aynan shu. Moliyaviy maqsad. Ijtimoiy jihatiga kelsak… Ha, miriqib gaplashish, muloqot qilish, u yoq, bu yoqdan eshitilgan xabarlar bilan o’rtoqlashish, fikr almashish. Ha, bunisi tushunarli, Inter-i nimasi, dedingizmi? Internet davrida yashayapmiz. Pichoqqa ilinadigan har bir gap internetga chiqadi. Biz ham “Amerika Ovozi” da siz bilan gap o’ynashga qaror qildik. Qo’lda bir piyola choy bilan gapdan olamiz. Men mezbon ekanman, gapni boshlab beraman. Siz qo’shiling, fikr-mulohaza bildiring. Xarajati yo’q. Tez ishlab turgan internetingiz bo’lsa bas. Sizga katta rahmat va Inter-GAPga marhamat.

TV dasturlar