Florida Paradoksu

Posted September 13th, 2017 at 10:49 am (UTC-5)
Leave a comment

Florida deyəndə bir çoxlarının təsəvvürünə tropik cənnət, kurort zonası gəlir. Birləşmiş Ştatların özündə çoxları üçün cənub ştatının dümağ qumlu çimərlikləri, Mayami, Disneyland istirahət sözü ilə sanki sinonim təşkil edir. Kollecdə oxuyarkən ilk yaz tətilimizdə üz tutacağımız məkan heç kəsdə şübhə doğurmurdu – Florida!

Lakin bu günlərdə qüdrətli İrma qasırğası ştat ərazisinə doğru hərəkət etdikcə, çoxları “Gəzməyə Florida, yaşamağa başqa ştat yaxşı” kəlamının idrakını xatırlamağa başladı.  Əslində isə, Maykl Qrunvaldın Politico qəzetində yazdığına görə, Florida ştatının nadinc reputasiyası onun ABŞ tərəfindən ilhaq edilməsinin ən ilk illərinə təsadüf edir.

“İyrənc”, “xarabazar”, “iblis xislətli”, “Allahın unutduğu yer” – bunlar 1830-cu illərdə ştata ilk qədəm qoyan ağdərli amerikalıların Florida haqda yazdığı məktublarda gözə dəyən kəlmələrdir.

“Florida iki adamın üstündə vuruşduğu ən səfalətli yerdir,” bir ordu cərrahı yazırdı. “Bura dünyanın bütün xəstəlikləri ilə dolu bir çöllü-biyabandır.” Cərrah həmin məkanı “qızmar temperaturlu və bütün cizgiləri insanda hiddət doğuran bataqlıq” kimi təsvir edirdi.

South Beach Miami-nin 1928-ci ildə görüntüsü. 20-ci əsrin ortalarınadək Florida əhalisi çox seyrək idi.

Floridada  ABŞ qüvvələrinə komandanlıq etmiş gələcək prezident Zachary Taylor deyərdi ki, o, Floridanın bir kvadrat kilometrini Miçiqan yaxud Ohayo ştatlarının bir qarışına dəyişməz. Taylorun rəhbərliyi altında xidmət edən ABŞ əsgərləri ümumiyyətlə hökumətlərinin burada nə gördüyünü anlamır və hesab edirdilər ki, ərazini yerli hinduların öhdəsinə buraxmaq daha ağıllı seçim olardı.

1900-cü illərədək Floridada olduqca az adam yaşayırdı. ABŞ-ın öz əhalisi bir tərəfə, hətta ölkəyə axışan mühacirlər də bu ştata üz tutmağa heç bir əsas görmürdülər. Bu günlər Floridanın tacı sayılan Mayami şəhəri haqda təşəkkül tapdığı 1896-cı ildən az sonra gəlmiş müsafirin qənaəti təqribən belə olmuşdu: “Əgər mən cəhənnəm və Mayamiyə sahib olsaydım, Mayamani kirayəyə verib, cəhənnəmdə yaşayardım.”

XX əsrin əvvəllərində Florida haqda təsəvvürlər dəyişməyə başladı. Qrunvaldın yazdığına görə, amerikialılar dərk etməyə başladılar ki, əgər cənubi Floridanın bataqlıq sularını qurutmağa nail olsalar, bu ərazidə böyük potensial var. Uzaqgörən qubernator Napoleon Brouard anlayırdı ki, əgər Floridada kənd təsərrüfatı inkişaf etirmrək mümkün olsa onda bu ştat öz subtropik və tropik iqliminə görə Amerikanın qışda meyvə-tərəvəz zənbilinə çevrilə bilər.

Ştatın təbii bataqlıq relyefi onu yaşam üçün əlverişsiz etsə də, ABŞ mühəndislərinin nəhəng səyləri sayəsində Florida əhali baxımdan ölkənin üçüncü ən iri ştatına çevrilib.

Bu arada Standard Oil şirkətinin baronu Henry Flagler Amerikanın şərq sahili boyunca şimaldan Floridaya dəmiryol inşasına start verdi.  Məqsəd Palm Beach, Fort Lauderdale, Mayami şəhərlərini turist zonalarına çevirmək idi.

1920-ci illərin korporativ səyləri nəticəsində Floridaya axın elə bir tikinti bumu yaratdı ki, ştatın əmlak bazarı “holland azarına” düçar oldu. Deyilənə görə, yaxşı gündə istedadlı makler bir günün içərisində evi alıb üçqat qiymətinə sata bilərdi.

Florida ştatında alliqatorlar tez-tez özəl evlərin həyətlərindən, hovuzlarından tapılır.

1926-cı ildə Miami Herald qəzeti öz oxuclarına qasırğalardan narahat olmamağı tövsiyə etdikdən bir neçə həftə sonra 4-cü kateqoriyalı qasırğa Mayamini yerlə-yeksan edərək 400 adamın həyatına son qoydu.  İki il sonra eyni gücdə başqa bir qasırğa Okiçi Gölünü daşırdaraq 2,500 adamın ölümünə bais oldu.  Bu, ABŞ tarixində ikinci ən ölümcül təbii fəlakət idi. Sanki təbiət amerikalılara Florida haqda ilkin təssüratlarını xatırlatmağa və bu tərəflərin yaşamalı yer olmadığına inandırmağa çalışırdı.

Konqres qarşısında ifadə verən ştatın baş prokuroru Florida ilə Amerikanın yerdə qalan hissəsi arasında divar tikilməsini eyham vururdu ki, qoy insanlar öz təhlükəsizlikləri naminə burada məskunlaşmasınlar.

ABŞ-ın dünyada ən iri ucuz portağal ixracatçısı olmasında Florida ştatının önəmli rolu var.

“Heç kəs divar çəkmədi. Ancaq Amerika nəhayət ki, bataqlığı qurutmağı özünə qət etdi,” Qrunvald yazır. “Millətin ana təbiətə qarşı müharibəsində şok əsgərləri sayılan Ordu Mühəndisləri Korpusu dünyanın ən mürəkkəb su idarəçilik sistemi quraraq Florida sahilləri boyunca 3,000 kilometr uzunluğunda bəndlər və kanallar inşa etdilər.”  Bəzi hallarda mühəndislər mühərrikləri atom sualtı qayıqlarından çıxararaq buradakı nəhəng layihələrdə istifadə edirdilər.

Məqsəd Cənubi Floridanı qurutmaq, kənd təsərrüfatı və yaşam üçün normal əraziyə çevirmək idisə, buna nail olundu. Bir vaxtlar heç nəyə yararsız iri bataqlıq ərazilər şəkər çuğunduru tarlaları, ucsuz-bucaqsız portağal fermaları ilə əvəzləndi. İkinci Dünya Müharibəsindən öncə əhalisinin sayına görə 27-ci yerdə qərar tutan ştat, Amerikanın üçüncü ən çox əhalisi olan ştatına çevrildi.

“Amma Ana Təbiət bərk qəzəblidir,” Qrunvald yazır. Müəllifin sözlərinə görə, əsas problem su problemidir. Bataqlıqların qurudulması nəticəsində ştatın təbii balansı pozulmuş və ərazidə periodik quraqlıqlar istər ekoloji, istərsə də iqtisadi müstəvidə problemlər yaratmağa başlamışdır.

Floridanın günəşli çimərlikləri hər il bu ştata milyonlarla turist cəlb edir.

“Fundamental problem budur ki, Cənubi Florida süni sivilizasiyadır – elə bir sivilizasiya ki, kondisionerlərlə, təkmilləşmiş mühəndis əməliyyatları ilə sakinləri təbii landşaftın effektlərindən təcrid edib,”  Qrunvald yazır. “Biz həyətimizdə alliqator görəndə heyvanlara nəzarət bürosuna zəng edib onlardan imdad diləyirik, halbuki alliqator bizim ərazimizə yox, biz onun ərazisinə soxulmuşuq.”

Güman etmək olmaz ki, İrma və ya hər hansı bir başqa təbii fəlakət yaxın vaxtlarda Florida sakinlərini bu ərazini təbiətə təslim etməyə inandıracaq. Floridada təbii baryerlərə qarşı quraşdırılmış mühafizə bəndləri ola bilsin dünyanın yaxud Amerikanın bir çox başqa guşələrində olduğundan daha ifrat formalar alsın. Amma müəyyən mənada Florida bir vaxtlar bütöv ərazisinin çollü biyabanlıq kimi təsvir edildiyi Amerikanın bir rəmzidir. Təbiətə qarşı çarpışma, onun bəşər yaşamına uyğunlaşdırılması uğrunda cərəyan edən mücadilədə əsas vasitə yüksək texnologiya və yeni ixtiralardır ki, bu da Amerika təcrübəsinin ən bariz bir xüsusiyyəti kimi səciyyələndirilə bilər.

İntellektin Qərəzi

Posted August 15th, 2017 at 12:29 pm (UTC-5)
Leave a comment

Əksər cəmiyyətlərdə qərəz və ayrseçkiliyə meyl intellektin aşağı səviyyədə olması ilə əlaqələndirilir.  İrqçilik, ifrat millətçilik, yaxud tayfabazlıq əsasən dayaz düşüncəli adamlara xas xüsusiyyət kimi tanınır.  Lakin bu yaxınlarda aparılmış bir tədqiqat qərəzin təkcə aşağı intellektli adamlarda büruzə verməsini sual altına alır.  Eksperimental Psixologiya Jurnal-ında dərc olunan araşdırmanın nəticələrindən belə hasil olur ki, əslində ağıllı adamlar qərəzə və başqalarını stereotipləşdirməyə daha çox meyl göstərir.

Atlantic məcmuəsində araşdırmanı təhlil edən Olqa Xazanın yazdığına görə haqqında danışılan eksperimentlər aşkar edib ki, zehni qavrama baxımdan testlərdə daha yaxşı nəticələr göstərən adamlar stereotipləri daha tez formalaşdırır və həyata tətbiq edirlər.

Eksperimentlərin birində alimlər kompüterlərin yaratdığı iki tip kişi sifətlərindən istifadə ediblər. Birinci kateqoriyada enli, ikincidə isə dar burunlu sifətlər cizgiləndirilib. Alimlər dar burunlu kişi sifətlərinin 80 faizini yaxşı davranışla əlaqələndiriblər, enli burunlular üçünsə bunun əksini ediblər. Eksperimentin ikinci hissəsində alimlər iştirakçılara pul paylayaraq onu ən çox etimad edikləri sifətlərə məxsus personajlara verməyi tapşırıblar. O adamlar ki, uyğunluqlar üzrə testdə yüksək ballar toplayıblar, onlar daha çox pulu dar burunlulara veriblər.


“Bu depressiv nəticələr göstərir ki, ağıllı olmağın mənfi tərəfləri var – o sizi situasiya haqda erkən nəticə çıxarmağa və faktlardan kənar qənaətlərə gəlməyə sövq edir,” Xazan qeyd edir.

Lakin nikbinlik üçün də müəyyən əsaslar var.

Araşdırmanın ikinci hissəsində tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, ağıllı adamlar stereoptipləri sürətlə öryənərək icra etdikləri kimi, yeni informasiya ilə üzləşdikdə əvvəl öyrəndiklərini bir kənara qoymağa, davranışlarını dəyişməyə daha açıq olurlar. Məsələn, ağıllı iştirakçılara dar burunlu kişilər haqda yeni məlumat verildikdən sonra onlar pul vermək məsələsində daha çox ehtiyat nümayiş etdirməyə başlayıblar. Halbuki uyğunluq testində aşağı bal toplamış adamlar öz davranışlarını dəyişməyiblər. Eyni prosesi alimlər gender stereoptiplərini aradan qaldırmağa çalışdıqları zaman eksperiment iştirakçılarında müşahidə ediblər.

İnsanların bir-biri haqda düşüncə formalaşdırmasında sifətin ifadəsi azdırıcı rol oynaya bilər.

Digər tərəfdən müşahidəçiıər başqa araşdırmalarda ayrıseçkiliyə meylli adamların abstrakt düşüncədə aşağı ballar topladığına diqqət çəkiblər. Belələri hesab edir ki, ümumiyyətlə aşağı intellekt səviyyəsi ayrıseçkilik sentimenti ilə sıx bağlıdır.

Toronto Universitetinin sosiologiya professoru Geoffrey Vodtke hesab edir ki, aparılmış eksperimentlər kompüterlərin yaratdıqları şəkillərə əsaslanıb, real insanlara yox. Bu üzdən də ağıllı adamlar öz stereotipik düşüncələrini boğmaq barədə ehtiyatlanmayıblar. Əlbəttə ki, insanlardan “’afro-amerikalılar barədə nə fikirləşirsən?’ soruşmaq hansısa mücərrəd kompüter cizgisi haqda soruşmaqdan fərqli nəticələr hasil edə bilər. “Real dünya psixologiya laboratoriyasından daha mürəkkəb bir yerdir,” Vodtke xəbərdarlıq edir.

Bəzi sosioloqlar real cəmiyyətdə yaşamağın psixoloji laboratoriyadan fərqli olduğunu vurğulayaraq insan davranışını eksperiment əsasında proqnozlaşdırmaqda ehtiyatlı olmağı tövsiyə edirlər.

Nyu York Universitetinin psixologiya professoru və araşdırmanın müəlliflərindən olan Conatan Freeman də bu fikirlə qismən razılaşır. Onun sözlərinə görə, yüksək intellektlə az qərəz arasındakı bağlılıqda sosio-iqtisadi status və müxtəlif insanlarla təmas təcrübəsi rol oynaya bilıər. “O adamlar ki, abstrakt düşüncədə daha böyük potensial nümayiş etdirirlər, onların qrupdan kənar fərdlərlə təmasları daha çox olub, və daha çox təmas daha az qərəz əks etdirir,” o bildirir.

“Başqa sözlə, ağıllı olmaq sizi daha çox ayrıseçkiliyə meyllilik riskinə məruz qoya bilər, lakin siz bu instinktlərə qarşı öz düşüncənizi sual etməklə, sizə oxşamayan adamlar haqda daha çox öyrənməyə çalışmaqla müqavimət göstərə bilərsiniz. Freemanın göstərdiiyi kimi, elə bu yeni informasiyanın özü sizdə ilk növbədə yaratmağa meylli olduğunuzu stereoptipləri aradan qaldırmaqda yardımçı ola bilər,” Olqa Xazan fikrini tamamlayır.

Avropanın Hərbi Dirçəlişi

Posted August 2nd, 2017 at 10:01 am (UTC-5)
Leave a comment

Rusiya prezidenti Vladimir Putin bu yaxınlarda ölkəsinin hərbi dəniz donanmasına məxsus yeni doktrina açıqlayıb ki, bu sənədə əsasən ABŞ Rusiyanın dünya sularında başlıca rəqibi kimi qeyd olunur. Rusiya donanmasını “strateji çəkindirmə siyasətinin ən effektiv vasitələrindən” biri kimi dəyərləndirən doktrina konkret olaraq Şimal Buzlu Okeanında ABŞ və onun müttəfqilərinin hərbi mövcudluğunu hədə kimi görür. “Rusiya Federasiyası böyük hərbi donanma dövləti olaraq öz statusunu qoruyub saxlayır və dünya okeanları boyu öz milli maraqlarını qorumaqda qətidir,” sənəddə deyilir, və əlavə olunur ki, “başqa ölkələr” Rusiyanın dənizlərdəki təbii sərvətlərə çıxışını məhdudlaşdırmağa çalışır.

Rusiyanın özünün təhlükə qarşısında hiss etməsi müəyyən mənada təbii tarixi fenomen kimi dəyərləndirilə bilər. Əsaslı yaxud əsassız, Monqol istilasından bəri Rusiyada xarici hərbi təhlükəyə qarşı ifrat sayıqlıq – ən azı belə bir iddiada yeni bir şey yoxdur.  Yeni olanı Qərbin, konkret olaraq son yarım əsrdə yarı-pasifist mövqe sərgiləyən Avropa dövlətlərinin Rusiya ilə münasibətlərində müşahidə edilən dəyişikliklərdir.

Putin hökuməti ABŞ donanmasının okeanlardakı mövcudluğunu təhlükə kimi görür.

Təhlilçi Peter Apps Qərbi Avropada cərəyan edən son prosesləri “hərbi renessans” adlandırır.  Onun sözlərinə görə, bu ayın əvvəlində Böyük İyirmiliyin Hamburqdakı sammitində Qərb dövlətlərinin Rusiyanın daxili siyasətlərinə qarışmaq cəhdlərinin qarşısını almaq yollarını aradıqları müşahidə olunurdu. “Ancaq bağlı qapılar arxasında ABŞ və Avropa hərbi qüvvələri Prezident Vladimir Putin və Moskvanın aqressiv yeni hərbi doktrinasına qarşı effektiv şəkildə uyğunlaşmağa başlayıblar,” Apps yazır.

Təhlilçinin nəzərincə, Rusiyanın Ukryanaya təcavüzü və Krımı ilhaq etməsi Qərbdə Moskvanın məramları ilə bağlı hesablamaları radikal şəkildə dəyişdirib.  Öz növbəsində bu dəyişiklik ABŞ və Avropa hərbi qüvvələrində “inqilabi” dəyişikliyə yol açıb.

“Proses hələ də körpə çağlarını yaşayır. Ancaq artıq aparıcı NATO dövlətləri, ən başlıcası ABŞ əsgərləri, təyyarələri və hərbi gəmiləri Şərqi Avropada daimi mövcudluğunu bərqərar edib,” Apps yazır.  ABŞ-ın hərbi və diplomatik rəhbərliyi aydın edib ki, Vaşinqton NATO-nun beşinci maddəsi qarşısındakı öhdəliklərinə ciddi yanaşır.  Söhbət NATO 1949-cu ildə təsis olunarkən “bir ölkəyə hücum hamıya hücum kimi qəbul olunacaq” prinsipini özündə ehtiva edən alyans nizamnaməsinin həyati maddəsindən gedir.

Britaniya Şərqi Avropa ölkələrinin mümkün Rusiya təcavüzündən müdafiəsində aktiv rol oynayır.

Hazırda NATO-nun bir nömrəli prioriteti bir vaxtlar Sovet İttifaqının tərkibində olmuş və potensial Rusiya təcavüzünə ən çox məruz qala biləcək Baltikyanı dövlətləri – Estoniya, Latviya və Litvanı qorumaqdır.

Qarşıdurmanın başqa önəmli səhnəsi Ukraynadır ki, bu ölkənin şərqində Rusiyaya sadiq qüvvələr demokratik idarəçilik yolunu tumuş suveren dövləti parçalamağa səy göstərirlər. Kreml dəfələrlə Ukraynanın şərqində, Donbas regionunda savaşan qüvvələrin yerli azadlıq aşiqləri olduğunu vurğulayıb.  Lakin separatist hərəkatın hansı mərkəzdən idarə olunduğu və hansı məramlardan qaynaqlandığ az adamda şübhə doğurur.

Qərb silahlı qüvvələri üçün başlıca vəzifə Rusiyanın Avropadakı əməllərinə qarşı effektiv əks tədbirlər inkişaf etdirmək – eyni zamanda ABŞ-ın dəstəklədiyi İraq ordusunun Mosuldakı kampaniyası, Suriyada İŞİD-ə qarşı əməliyyatlar, Somali və Nigeriyadakı hərbi təcrübələrdən bu istiqamətdə yararlanmaqdır.  Digər tərəfdən Qərb strateqləri Rusiyanı növbəti təcavüz əməlindən çəkindirmək üçün Soyuq Müharibə dönəmində mövcud olan klassik hərbi taktikalara üz tutublar.

ABŞ hərbçiləri əməliyyatlara nəzarət otağında İraq ordusunun Mosulu İŞİD-dən azad etməsinə yardım göstərir.

Kreml regiondakı qonuşları siyasi və hərbi hədələrlə intimidasiya etməkdə davam edir. Lakin Putinin bu cür davranışı regionda əks effekt verməkdədir. “Qərbin planlaşdırması o deməkdir ki, bir neçə il əvvəllə müayisədə Moskva üçün hər hansı bir hücum əməliyyatı daha çətin olacaq – və Putin nə qədər çox səs-küy salsa bu iş bir o qdərə çətinləşəcək,” Peter Apps yazır. Onun sözlərinə gröə alyans ümid edir ki, artıq regionda olan hərbi mpvcudluq Putinə aydın edib ki, Moskva tərəfindən aqressiv addım daha böyük müjharibəyə yol aça bilər.

Öz hərbi xərclərini artırmaöa başlamış Almaniya aydın edib ki, bu addıma səbəb məhz Rusiyanın əməlləri olub. Almaniya hərbi qüvvələri bir vaxtlar korşalmış havadan hücuma hazırlıq qabiliyyətləri və hərbi mühəndislik sahələrində imkanlarını təkmilləşdiriblər. Almanlar qonşu Avropa dövlətləri ilə hərbi əməkdaşlığı da gücləndirib.

Ukrayna hərbi qüvvələrinin Rusiyanın dəstəklədiyi separatçılara qarşı mübarizədə sərgilədiyi müqavimət bir sıra müşahidəçilərin gözləntilərini üstələyib.

Qərbin strateqləri hesab edirlər ki, Putinin başlıca hədəfi propaqanda və başqa siyasi təxribatlarla NATO və ümumilikdə Avropa İttifaqını parçalamaqdır. “Bu ehtimal nə qədər zəif görünsə də Rusiya təhlükəsi ilə üz-üzə qalan Baltikyanı dövlətlər və Finlandiya arxayınlıq hissinə qapılmırlar. Hücum baş verdiyi təqdirdə ümummilli səfərbərlik əsasında cəmləşəcək qoşunların meşələrə çəkilib ruslara qarşı partizan müharibəsi aparmasına dair aktiv planlar mövcuddur.”

Əlavə olaraq, İsveç, Finlandiya, Norveç, Hollandiya, Danimarka və Baltikyanı dövlətlər bir ayara gələrək Böyük Britaniyanın rəhbərliyi altında “Birləşmiş Ekspedisiya Qüvvəsi” yaradıblar. “Bu çərçivə Baltik dövlətrini qorumaq üçün formalaşdırılmış qüdrətli və davamlı qüvvədir ki, hətta NATO parçalandığı və ABŞ regiondakı öhdəkiyindən geri çəkildiyi halda mövcudluğunu saxlayacaq.” Əlbəttə, görülən tədbirlər Rusiyanın NATO dövlətlərinə qəfil hücumunun qarşısını tam ala bilməz.  Lakin Moskva tərəfindən atılan hər bir addım yalnız Avropanın özünü-müdafiə səylərini gücləndirməsinə xidmət göstərir.

ABŞ qüvvələri taktiki təlimlər çərçivəsində Litva-Latviya sərhədini keçir.

“Fakt budur ki, Avropa indiki kimi son bir neçə onillikdə belə qüdrətli özünü-müdafiə qabiliyyəti sərgiləməyib. Əgər Rusiya bundan özünə təhlükə sezirsə, Putin günahı özündə axtarmalıdır,” Apps təhlilni tamalayır.

Smartfonlu Valideynlər

Posted July 18th, 2017 at 9:53 am (UTC-5)
Leave a comment

Çoxları üçün smartfonsuz həyat təsəvvür etmək belə mümkün deyil. İcad olunduğu vaxtdan bəri məişətin ayrılmaz parçasına çevrilmiş müasir smartfonlar mini-kompüterlər olaraq insana bir çox funksiyaları həyata keçirməkdə kömək edir. Son yeniliklərdən tutmuş dostlarla təmasda qalmağadək əksər ehtiyacları ödəyən kiçik cihazlarda saatlarla vaxt keçirmək olar.

Lakin hər yaxşının bir bədəli olduğu kimi, smartfon da bədəlsiz deyil. Konkret valdideyn-uşaq münasibətlərinə gəldikdə bir qrup alim smartfonu yerə qoymağı məsləhət görür.

Smartfondan istifadə edən valideynin yanında olarkən övlad özünü diqqətə qeyri-layiq, sevgisiz və cılız hiss edir, deyə pediatr-psixoloq Mek Meeker xəbərdarlıq edir.

Boston Tibb Mərkəzinin açıqladığı son araşdırmanın nəticələri göstərir ki, valideynlər smartfondan istifadə edəndə, övladlar onların diqqətini cəlb etmək üçün fərqli davranışlara üz tuturlar.

Araşdırma həmçinin müəyyən edib ki, telefonlarına aludə olmuş valideynlərin diqqətini uşaqlar cəlb etməyə çalışanda, onlar bundan əsəbiləşir və uşaqlarla qısa müddətli təmas acıqlı xarakter alır.

Applikasiyaların sayı və müxtəlifliyi müasir telefonu mini-kompüterə çeviriərək müntəzəm qaydada insanların diqqətini özünə cəlb edir.

“Sonradan ömrü boyu özünə-inamlı olmaq üçün həyatlarının ilk beşilliyində uşaqların valideynlərlə möhkəm tellər qurmasına inanan pediatr kimi bu araşdırma məni sarsıdır,” Dr. Meeker yazır.

O, öz təcrübəsində valideyn nəvazişindən kənarda qalmış və bu üzdən həyatları tarmar olmuş çox sayda yeniyetmə gördüyünü xatırladır.

“Bir neçə il bundan öncə beş yaşlı uşağı müayinə edərkən anasına zəng gəldi. Qadın telefona cavab verdi. Bu vaxt balaca oğlan nəzərlərini mənə dikib söylədi: “Biz evdə onun telefonuna “ailə qatili” deyirik.” Köprpələrin dilindən həyatımızın ən mühüm dərsləri səslənir.”

Meekerin peşəkar rəyinə əsasən yaxşı valideyn olmağın tələbləri kifayət qədər sadədir – sadəcə, uşağa diqqət göstərmək lazımdır.

“Uşaqların gözlərinin içinə baxın, onları havada yellədin. Diz üstə qabağlarında əyilib onları necə çox istədiklərinizi deyin. Televizoru söndürün, birlikdə gəzməyə, velosiped sürməyə gedin.”

Pediatrik psixoloqun valideynlərə məsləhəti sadədir: Smartfona aludə olmaq əvəzinə, övladınızla vaxt keçirin.

İşləyən valideynlər üçün bu, bəzən bir az çətin ola bilər. Lakin uşaqla keçirilən hər bir ana verilən dəyər, onun keyfiyyəti bəzən birlikdə keçirilən vaxtın azlığını kompensasiya edir.

“İnsanın üzləşdiyi ən ağrılı təcrübə yalqızlıq ola bilər. Və əgər uşaq yaşadığı həyatda ona heç kəsin diqqət ayırmadığını görürsə, o, özünü məhz belə hiss edəcək.  Odur ki, əziz dostlar, o gözəl uşaqların hər birinin xatirinə sizə üzümü tutub səslənirəm: Telefonu yerə qoyun!” Dr. Meeker fikrini tamamlayır.

Amerikanın Ən Güclü Universitetləri

Posted June 20th, 2017 at 10:34 am (UTC-5)
Leave a comment

QS Dünya Universitetləri Cədvəlinə əsasən ABŞ elitar təhsil ocaqları arasında ən çox universitetə malik ölkədir. 30 Amerika universiteti dünyanın ən güclü 100 universiteti siyahısında yer alır.  Bəs ABŞ-ın özündə ən güclü universitetlər hansılar sayılır? QS saytının sıralaması:

 

“İri Gümbəz” binası, MIT

1. Massaçusetts Texnologiya İnstututu – İngiliscə MIT (Massachusetts Institute of Technology) abreviyaturası ilə tanınan ali təhsil ocağı təkcə ABŞ yox, dünya miqyasında bir nömrəli universitet sayılır. Dörd ildir ki, titulu əldə saxlayan elm mərkəzi çoxlu məşhur və uğurlu məzunlar yetişdirib. Əsasən fiziki elmlərə və mühəndislik dərəcələrinə görə tanınan MIT son illərdə biologiya, iqtisadiyyat, linqvistika və menecment fənlərində də öncüllüyü ələ alıb.

 

Palma Yolu, Stanford Universitetinin girəcəyi

2. Stanford Universiteti – 2017-ci ilin statistikasına əsasən dünyada ikinci yeri tutan Stanford Universiteti sahibkarlıq atmosferinə və yüksək keyfiyyətli biznes kurslarına görə tanınır. Mühəndislik və texnologiya sahələrində MIT ilə sıx rəqabətdədir. Stanford Universitetinin məzunları bir çox beynəxalq miqyaslı şirkətlər yaratmağa nail olublar. Bunların sırasında Google, Yahoo, Nike və Instagram var.

 

Vaxtikən Harvard Universitetini erkən tərk etmiş Facebook banisi Mark Zukerberq fəxri doktorluq dərəcəsi alır və Harvard məzunları üçün buraxılış nitqi söyləməyə hazırlaşır. 25 may, 2017.

3. Harvard Universiteti – Dünyada üçüncü ən qüdrətli universiteti kimi tanınan Harvard Universieti elm və tibb sahələrində ən yuxarı pillədə qərar tutur. Humanitar və incəsənət sahələrində isə yalnız Britaniyanın Kembric Universitetindən bir addım geridə qalır. 1636-cı ildə əsası qoyulmuş Harvard Amerikanın ən qocaman və ən varlı təhsil ocağıdır.

 

Caltech Prezidenti Jean-Lou Chameau, JPL Direktoru Charles Elachi, və kometi kəşf etmiş Malcolm Hartley, NASA-nın “Deep Impact”ə fəza gəmisinin Hartley-2 kometinin 700 km yaxınlığından çəkdiyi şəkli bayram edir. Pasadena, Kaliforniya., (AP Foto/Reed Saxon)

4. Kaliforniya Texnologiya Institutu – Caltech (California Institute of Technology) kimi tanınan ali təhsil ocağı dünya sıralamasında beşinci yerdə gedir. Cəmi 2,200 tələbəsi olan universitet elitar qruplaşmada ən kiçik universitetdir. Dəqiq elmlər və mühəndislik fənlərində ixtisaslaşmasına görə bu universitet böyük prestijə malikdir. Təbii elmlər də institutun güclü aspektidir.

 

ABŞ prezidenti Barak Obama Çikaqo Universiteti hüquq məktəbinin tələbələrinə Ali Məhkəmənin necə işləməsi haqda danışır. Obama prezident olmazdan öncə Çikaqo Universitetində illər boyu Konstitutsiya hüququndan dərs deyib. 7 aprel, 2016. REUTERS/Kevin Lamarque

5. Çikaqo Universiteti – Dünyanın 9 nömrəli universiteti həm humanitar, həm də elmi ixtisaslaşdırmasına görə tanınır. Çikaqo Universitet Nəşriyyatı ABŞ-ın ən iri nəşriyyatıdır. Bu universitetin məzunları arasında 89 Nobel mükafatı laureatı var. Miçiqan Gölü sahilində yerləşən universitetin fizika fakültəsi kampusdakı futbol meydançasının altında dünyanın ilk özünü hərəkət etidrən nüvə reaksiyası inkişaf etdirib.

 

Prinston Universiteti hər il 2,000-dən çox tələbəyə müxtəlif sahələr üzrə bakalavr və magistr dərəcələri verir. (AP Foto/Mel Evans)

6. Prinston Universiteti – Dünya sıralamasında 11-ci yerdə gedir. 1746-cı ildə təməli qoyulmuş Universitet humanitar fənlərdə üstünlüyə malikdir. Universitet tələbələrinə səxavətli təhsil təqaüdləri verir və bütün zümrələrin təmsilçilərinə təhsil imkanı bəxş etməyə çalışır. Bir çox başqa uğurlu adamlar kimi, Prinston Universitetinin məzunları sırasında sabiq prezidentlər Vudro Vilson və Ceyms Madison yer alır.

 

Harkness Qülləsi, Yale Universiteti (AP Foto/Beth J. Harpaz, File)

7. Yale Universiteti – Amerikanın ən qocaman universitelərindən biri 1701-ci ildə fəaliyyətə başlayıb. 1861-ci ildə Yale Universiteti ABŞ-da ilk elmlər doktorluğu dərəcəsi verən universitet olub. Universitetin məzunları arasında beş sabiq ABŞ prezidenti və 13 milyarder var.

 

Dr. Dorry Segev, solda və Dr. Christine Durand dünyada ilk HIV-ə yoluxmuş qara ciyərin transplantı haqda sualları cavablandırırlar. Bir vaxtlar HİV-ə yoluxduöuna görə atılan orqanlar Cons Hopkinsalimlərinin köməyi ilə bir neşçə xəstəynin həyatının xilas edilməsində əhəmiyyətli rol oynayıb. Cons Hopkins hospitalı, 30 mart, 2016. Baltimor (AP Foto/Gail Burton)

8.Cons Hopkis Universiteti – Dünya sıralamasında 16-ci yeri tutan universitet məşhur sahibkar, quldarlıq əleyhinə fəal və filantropist Cons Hopkinsin adını daşıyır.

 

1870-ci ildə inşa edilmiş McGraw Binası, Kornell Unviersiteti, Ithaca, Nyu York ştatı. (AP Foto/Jonathan Jay Fink)

9. Kornell Universiteti – Nyu York ştatının şimalında yerləşən bu universitet jurnalizm və Amerika araşdırmaları üzrə ön sırada yer alır. İngilis aktyor Con Klis burada dərs deyir. Məktəbin məzunları arasında “Elm Adamı” kimi tanınmış Bill Nye var.

 

Pennsivlaniya Universiteti rəhbərliyi və aktyor Robert Redford kampusda Sundance Film mərkəzlərinin yaradılacağını elan edirlər 2 oktyabr, 1998 (AP Foto/William Thomas Cain)

10. Pennsilvaniya Universiteti – ABŞ dövlətinin qurucularından olan Bencamin Franklinin əsasını qoyduğu universiteti dünya üzrə 18-ci yeri tutur. Bütün sahələrdə, ələlxüsus tibbi araşdırmada yüksək reytinqlərə malikdir.

 

MƏNBƏ: QS World University Rankings [https://www.topuniversities.com/where-to-study/north-america/united-states/top-10-us-universities-201516]

Maduro Pəhrizi

Posted June 6th, 2017 at 10:13 am (UTC-5)
Leave a comment

“Venesuela paytaxtı Karakasın civarındakı təbiət fermerə lazım olan hər şeyə malikdir – münbit torpaq, su, günəş işığı və su qiymətinə yanacaq.  Ancaq nədənsə buradakı ailələr şəhərdə uzun çörək növbələrinə duran və zibillikdə yemək üçün eşələnən Karakas sakinləri kimi bir dəri bir sümükdürlər,” Washington Post qəzetinin müxbirləri Mariana Zuniga və Nick Miroff yazır. “İqtisadi aksiomları illər boyu qulaqardına vuran ölkə indi sadə riyaziyyatın acı dərsləri ilə ayaqlaşmalıdır.”

“Keçən il 200,000 toyuğum var idi,” Araqua ştatında toyuq və donuz ferması sahibi Saulo Eskobar Post-a danışır. “İndi cəmi 70,000 qalıb.”

Eskobarın toyuq fermasında boş hinlər çoxdur. Belə ki, Eskobar nə əlavə cücə, nə də toyuqları yedirtmək üçün yem ala bilmir.  Hökumətin qiymətlərə nəzarəti biznesi gəlirsiz edib.  Silahlı reketirlər isə ondan pul qoparır, tez-tez yumurtalarını oğurlayırlar.

İnsanlar adi ərzaq malları almaq üçün saatlarla növbəyə durur.

Müasir rejimin banisi Uqo Çavezin hakimiyəti dönəmində sosializmi dövlət siyasəti kimi qəbul etmiş Venesuelada aclıq tədricən normaya çevrilməkdədir. Hazırkı prezident Maduroya qarşı etiraz nümayişlərində səsləndirilən əsas şüar “biz acıq”-dır.

Bu yaxınlarda 6,500 ailə arasında keçirilən sorğuda bəlli olub ki, venesuelalıların dörddə üçü 2016 ildə orta hesabla 7 kiloqram çəki itirib. “Kollektiv arıqlamaya burada ikrahla “Maduro pəhrizi” deyirlər, lakin belə aclıq səviyyəsi müharibə və ya təbii fəlakət zonalarından kənar heç yerdə müşahidə edilməyib.”

Venesuela Səhiyyə Nazirliyi ölkədə uşaq ölüm səviyyəsinin təkcə ötən il 30 faiz artıdığını deyir. 2016-cı ildə 11,000 körpə aclıq və dərman qıtlığı üzündən vəfat edib. Statistikanı açıqlayan naziri Prezident Maduro iki gün sonra işdən çıxarıb.

Hökumətin avtoritar və yarıtmaz siyasətinə qarşı nümayişlər ara vermir.

Ola bilsin ki, Maduro körpələrin acından ölməsinə görə statistik hesablamalar aparan məmurları qınayır.  Amma vətəndaşların əksəriyyəti baş verən fəlakətə görə Maduro və onun sələfi Çavezin yürütdüyü səbatsız siyasəti günahkar bilir.

“Söhbət təkcə topağın milliləşdirilməsindən (dövlət nəzarətinə keçirilməsi nəzərdə tutulur) getmir. “kənd təssərrüfatı eksperti Karlos Maçado deyir. “Hökumət qərar verib ki, hər istehsalçı, həm emalçı, həm də paylaşdırıcı olacaq. Bu üzdən bütün ərzaq istehsal prosesi səmərəsiz bürokratiyadan əziyyət çəkir.”

Boş mağaza piştaxtaları Uqo Çavezin “Sosializm yaxud Ölüm” siyasətinin rəmzinə çevrilib.

Eskobara üç aylıq fəaliyyəti davam etdirmək üçün 400 ton yüksək zülallı heyvan yemi lazımdır. Lakin o, yalız 100 ton yem əldə edə bilib. Bir çox başqaları kimi o da qara bazara üz tutmaq məcburiyyətində qalıb.  Lakin Washington Post-un yazdığına görə, burada o, yalnız ucuz və keyfiyyətsiz yem ala bilir.  Ona görə də onun toyuqları əvvəllə müqayisədə daha kiçikdir.  Elə toyuqların yumurtaları da.

Bir vaxtlar Eskobarın donuzları 110 kiloqram gələrdi.  İndi onların çəkisi 80 kiloqrama enib. Ötən il Eskobar peyvənd çatışmazlığı üzündən üç ayın içərisində 2,000 donuzunu itirdi.

Venesuela rançerlər assosiasiyasının sabiq prezidenti Vinsente Karrillo deyir ki, ölkədə son beş ildə iribuynuzlu malqaranın sayı 13 milyondan 8 milyona azalıb. Karrillo özü rançosunu yerli fəallar onu “kapitalist” olmaqda ittiham etdikdən sonra satmalı olub. “30 il həyatımı sərf etdim bu biznesə, amma hər şeyi arxada qoymalı oldum,” o, Washington Post-a bildirir.

Paytaxtın Caricuao Zooparkında heyvanlar da aclıqdan arıqlayıblar.

Eskobarın sözlərinə görə bu günlərdə fermerlər üçün özlərini dolandırmağın yeganə yolu qanunu pozaraq öz məhsullarını bazar qiymətlərinə satmaqdır.

“Əgər mən məhsullarımı dövlətin müəyyən etdiyi qiymətlərə satsaydım, bir kiloqram da olsun quş yemi ala bilməzdim,” Eskobar deyir.

Dünyanın neftlə ən zəngin ölkələrindən biri olaraq Venesuelanın bu günə necə düşməsi bəziləri üçün müəmma ola bilər. Lakin Çavezin azad bazarla müharibəsinin əks cəbhəsində durmuş sahibkarlar üçün cavab aydındır.

Rusiya güclüdürmü?

Posted May 23rd, 2017 at 12:43 pm (UTC-5)
Leave a comment

Rusiyanın ABŞ seçkilərinə müdaxiləsi ilə bağlı dolaşan iddialar, eləcə də Rusiyanın son bir neçə ildə beynəlxalq arenada aqressiv davranışı Qərbdə Rusiya təhlükəsi ilə bağlı müəyyən təlaş doğurmaqdadır. Sonuncu dəfə qərblilər kommunizmi dünyanın dörd guşəsinə yaymaqda qəti olan nüvə silahlarına malik Sovet İttifaqından belə ehtiyat edirdilər. Şübhəsiz, Vladimir Putin hökumətinin Krımı ilhaq etməsi, şərqi Ukraynada separatist hərəkata verdiyi dəstək, Suriyada Bəşar əl-Əsədin tərəfində vətəndaş müharibəsinə qatılması təlaş üçün kifayət qədər əsas verir. Lakin Washington Post qəzetində məqalə ilə çıxış edən Joss Meakinsin nəzərində Kremlin əzələ nümayişi ölkənin üzləşdiyi böhranı pərdələyir, və hazırkı Rusiya o zaman dünyanı lərzəyə salan Sovet İttifaqı kimi də fundamenal sosial-iqitsadi problemlərlə üzləşir.

Zəif iqtisadiyyat

Ucuzlaşan neft qiymətləri, beynəlxalq sanksiyalar, və hökumət qurumlarını bürümüş korrupsiya Rusiyanın iqtisadi artım tempini əhəmiyyətli şəkildə azaldıb.

“Gəlin əvvəlcə oradan başlayaq ki, ABŞ-ın iqtisadiyyatı Rusiyanınkından 10 dəfə böyükdür. Hətta neft qiymətlərinin fontan vurduğu dönəmdə də Rusiya Amerikanın iqtisadi qüdrəti ilə ayaqlaşmaq iqtidarında deyildi,” Meakins yazır. Onun sözlərinə görə, gəlirlərinin 50 faizini yanacaq ixracı təşkil edən Rusiyanın qüdrət görüntüsü neftin barrelinin $100 dollar olması ilə sıx bağlı idi. Divin canı şüşədə olduğu kimi, Moskvanın da qüdrəti məhz həmin yüksək neft qiymətlərində idi ki, bu, da iqtisadiyyatın fundamental göstəricilərini əks etdirmir. Elə Putinin siyasi dəstəyinin arxasında da məhz yüksək neft qiymətləri dayandırdı ki, 2000-2013-cü illər arasında baha neftin sayəsində Rusiyanın ümüdaxili məhsulu doqquz dəfə artdı.

Təbii ki, neft qiymətlərinin kəskin düşməsi Rusiya iqtisadiyyatını ağır vurub.  “2014-cü ildən bəri Rusiyanın maliyyə ehtiyatları $87 milyard dollardan $16.18 milyard dollara düşüb,” Meakins yazır.  “Suveren vəsait fondu üçün ayrılmış $72 milyard dollar da pay-bölüş edilməkdədir.” Digər tərəfdən Dünya Bankı Rusiya əhalisinin 14.6 faizinin – yəni 21.4 milyon rusun səfalət həddindən aşağıda yaşadığını bildirir. Gündə 10 dollardan az qazanan rusların sayı 8 faiz artıb. Son rəy sorğularına görə, rusların 41 faizi ərzaq və paltar almaqda çətinlik çəkirlər.

 

Demoqrafik böhran

Orta ömür səviyyəsinə görə Rusiya rəqabət iddiasında olduğu bütün ölkələrdən geridə qalır.

Ölkədə əhali artımı sıfır səviyyəsindədir.  Hazırkı artım reyti – hər qadına 1.7 doğuş çoxalma üçün tələb olunan rəqəmdən – 2.1 %-dən aşağıdır. Rusiyada insanlar daha tez ölür. Orta yaş həddi bu ölkədə 64-dür.  Həmin rəqəm nəinki Almaniyadan (15 il), hətta Şimali Koreyanın göstəricilərindən də aşağı səviyyədədir.  Rusiyada ölümün başlıca səbəbləri alkoqolizm, siqaret, müalicə olunmayan xərçəng, intihar, vərəm, QİÇS və məişət zorakılıqlarıdır. 12 milyondan çox rus normal alkoqollu içki almağa pulu çatmadığından istənilən cür spirtli mayelərə üz tutur ki, bu, da hər ilə on minlərlə adamın zəhərlənməsinə səbəb olur. Statistiklər Rusiyada əhalinin 2050-ci ilədək 16 %, yəni 23 milyon adam azalacağını təxmin edir. Əmək bazarında yaranan boşluq artıq pensiyaların verilməsində çətinlik çəkən Rusiya hökumətini müflisləşmə riski qarşısında qoya bilər.

 

Problemli regionlar

Əhalisi etnik rus olmayan regionların Moskvaya sədaqəti şərti xarakter daşıyır.

Rusiyanın neftdən axan pulu indiyədək ona Krım və Çeçenistan kimi periferal əraziləri dotasiya ilə nəzarətdə saxlamaq imkanı verib. Dotasiyalar əridikcə həmin regionlarda narazılığın baş qaldıracağı istisna edilmir. “Rusiya iqtisadiyyatı ifrat dərəcədə regionlaşıb. Ölkənin 83 regionundan yalnız 14-ü federal büdcəyə aldığından çox pul verir,” Meakins yazır. Pulların qeyri-rus əhalinin məskliunlaşdığı regionlara axması ölkə rusları tərəfindən müqavimətlə üzləşə və Rusiyanın Ukrayna, Gürcüstan, Moldova kimi sabiq sovet ölkələrində separatist hərəkatlara dəstəyini söndürə bilər.

 

Hərbi xərclər

Kremlin büdcədə hərbi xərclərə ifrat diqqət yetirməsi səhiyyə və təhsil kimi mühüm sahələri kölgədə qoyur.

Rusiya iqtisadyyatının durumu hərbi xərcləməyə mütənasibdir. Meakins yazır ki, 2017-ci ildə Rusiya büdcəsinin 30 faizini hərbi qüvvələrə, yalnız 2.6 faizini isə səhiyyəyə xərcləyib. Xaricdə əzələ nümayiş etdirmək, vətəndaşları erkən ölən Putin hökuməti üçün üçün daha böyük prioritetdir. Lakin azalan büdcə həm də azalan hərbi xərclər deməkdir. 1990-cı illərdən bəri ilk dəfədir ki, Rusiyanın hərbi büdcəsi kiçilib.2020-ci ildə Moskvanın hərbi qüvvələrə yalnız 41 milyard dollar xərcləyəcəyi güman edilir. Bu isə əhalisi Rusiya əhalisnin 46 faizini təşkil edən Fransanın hərbi büdcəsindən də azdır.

Meakins bir fakta diqqət çəkir. Rusiyanın 85,000 kənd  icmaları üçün səhiyyə infrastrukturu yoxdur. Səhiyyə xidmətlərinə görə Rusiya 54 inkişaf etmiş ölkə sırasında sonuncu yerdə gedir. Üstəlik, hökumət hələ səhiyyə xərclərini 33 % azaltmağı planlaşdırır. Ölkənin ən yoxsul regionlarında həkimlərin maaşı aylıq 250 dollardır, və bu templə yəqin ki, bir qədər də azalacaq.

Bu yönümdə cəmiyyətin bütün qatlarına sirayət edən korrupsiyanı da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Təkcə 2015-ci ildə İcbari Tibbi Sığorta Fondu 500 milyon dollardan çox pul “itirib”.

 

Sosial problemlər

Gəlirlərin azalması sosial narazılığın artması ilə müşayiə olunur.

Ruslar dözümlü millətdir.  Amma hər dözümün bir limiti var. Putinin populyarlığı dövlət propaqandasına, yalan-palana əsaslanır, və başlıcası, avtoritar taktikalardan yararlanır.  Lakin günün sonunda onun ictimai dayağının fundamentini həqiqi iqtisadi nailiyyətlər təşkil edir.

Ötən aylarda Rusiyada işlə bağlı etirazlar artamaqdadır. Əhalinin 32 faizi deyir ki, əgər onların qəsəbələrində etiraz aksiası keçirilsə, qoşularlar. Bu, 1999-ciu ildə putin hakimiyyətə gəldikdən bəri ən yüksək göstəricidir, və ölkədə geniş və artan sosial narazılıqdan xəbər verir. Əvvəllər bu narazılığı neft pulu ilə pərdələmək, narazı insanların könlünü almaq daha asan idi.

“Rusiya Stalinist diktaura deyil, ‘idarə-olunan demokratiyadır’. Uzun sürən iqtisadi geriləmələr sosial münasibətləri dəyişəcək. Rusiya indi nə qədər zəhmli, yaxud qüdrətli görünsə də, hazırkı situasiya çox davam edə bilməz. Rusiyanın və eləcə də Putin rejiminin sabitliyi titrək bünövrəyə əsalanır və artıq çatlar görünməkdədir,” Meakins fikrini tamamlayır.

Amerikalılar niyə gülümsəyir?

Posted May 9th, 2017 at 10:18 am (UTC-5)
Leave a comment

Amerikalıları başqalarından ilk baxışda fərqləndirən bir fundamental xüsusiyyət varsa, o da təbəssümdür.  İstər xaricdə, istərsə də Birləşmiş Ştatlarında özündə, insanların bir-birləri ilə təmasda gülümsəməsi az qala normadır.

“Atlantic” məcmuəsinin yazarı Olqa Xazan həmin bu təbəssüm haqda 2015-ci ildə aparılmış araşdırmanın üzə maraqlı tapıntılar çıxardığını yazır.  Məlum olur ki, mühacirətin demoqrafiyasında mühüm rol oynadığı ölkələrdə insanlar tarixən qeyri-şifahi ünsiyyət vasitələrinə daha çox üz tuturlar.

32 ölkədə araşdırma aparmış alimlər müəyyən ediblər ki, insanların sifət ifadələri və bunu açıq şəkildə büruzə vermələri demoqrafiyanın rəngarəngliyi ilə sıx bağlıdır. “Başqa sözlə desək, harada çox mühacir varsa, orada qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq qurmaq üçün gülümsəməyə daha çox ehtiyac var, çünki hamı eyni dildə danışmır.”

Kanada və ABŞ kimi ölkələrdə əhalinin etnik mənbələri onlarla ölkəni əhatə edir. Bunun əksi olaraq Zimbabve və Çində əhali homogendir.

Təbəssüm Amerikanın siyasi arenasında olduqca mühüm rol oynayır.

İnsanların müxtəlif mədəniyyətləri təmsil etdikləri ölkədə gülümsəmək adamla dost olmaq istəyinin kəsə və effektiv işarəsidir.

Digər tərəfdən, əhalisinin homogen olduğu ölkələrdə gülümsəmək başqasi üzərində səlahiyyət əlaməti kimi yozula bilər. Müəlliflər hesab edir ki, xaricilərin az olduğu ölkədə cəmiyyətlər daha iyerarxik olur və burada qeyri-şifahi ünsiyyət daha çox qüvvə balansının saxlanmasına xidmət göstərir.

“Amerikalılar ona görə gülümsəyir ki, bizim isveçli babalarımız italiyan qonşuları ilə dostlaşmaq istəyirdilər və onlar “buonjurno” tələffüz edə bilmirdilər,” Olqa Xazan fikrini aydın edir.

Bəs entusiazmı necə izah edək? Axı dişlərin görünməsinə nə ehtiyac var?

Çin kimi cəmiyyətlərdə gülümsəmək bəzən daha çox qüdrət göstəricisi kimi yozulur.

“Ola bilsin ki, amerikalılar yüksək enerjili, xoşbət hissləri başqa ölkələrdəkindən dah çox dəyərləndirirlər,” müəllif yazır.  O, nümunə kimi amerikalı və çinli hökumət və biznes liderlərinin fotolarına diqqət çəkir.  Bu fotoların analizi göstərir ki, amerikalılar çinlilərdən daha çox sifət əzələsi hərəkət etdirirlər və onların təbəssümündə daha çox həyəcan var.

Alimlər 10 müxtəlif ölkənin tələbələri arasında keçirdikləri sorğuda müəyyən ediblər ki, ölkələrdəki xoşbəxtliyə, yüksək enerjiyə verilən dəyər hökumət rəsmilərinin gülümsərliyinə mütənasibdir. Maraqlıdır ki, həmin ölkələrdə insanların əsl xoşbəxtlik əmsalı burada rol oynamır.  Liderlərin həyəcanı rəhbərlik etdikləri insanların həqiqi yox, ideal emosiyalarına əsaslanır.

Emosional ifadələr transmilli korporasiyaların qlobal əməliyyatlarında bəzən dilemmalara yol açır. Məsələn, McDonald’s şirkəti ilk dəfə Moskvada restoran açanda, ruslara gülümsəməyi öyrətmək əməlli başlı problem idi. Sabiq McDonald’s işçisi Yuri Çekalin öz təcrübəsini belə təsvir edir.

“Amerikalılar bizə təlim videosu göstərib izah etdilər ki, müştərilərin gözünə baxıb onlarla vizual təmas qurmaq və gülümsəmək vacibdir…  Bizdə Rusiyada isə adamın gözlərinə baxanda, onlar bunu aqressiya əlaməti kimi qəbul edir.”

Moskvada McDonald’s restoranı açılanda amerikalı korporativ nümayəndələr yerli işçilərə gülümsəməyin önəmini izah etməkdə çətinlik çəkirdilər.

Wal-Mart pərakəndə satış şirkəti Almaniyada mağazalar açanda, məcbur olub işçilərdən müştərilərə gülümsəmək tələbini aradan qaldırdı. Təkcə gülümsəmək yox, işçilərin səhər tezdən firma şüarını səsləndirməsi ənənəsi də istisna edildi.  “Adamlara burada belə şeylər qəribə görünürdü. Almanlar belə davranmırlar,” Hans-Martin Poschmann izah edir. Təəccüblü deyil ki, çox keçməmiş Wal-Mart Almaniyadakı bizneslərini qapatmalı oldu.

“Bir çox gündəlik davranışlar kimi Amerika təbəssümü də bizim mədəniyyətimizin məhsuludur. Və bu məhsulu ixrac etmək də oxşar dərəcədə çətin ola bilər,” Olqa Xazan fikrini tamamlayır.

Sərt Valideynlik

Posted April 18th, 2017 at 12:02 pm (UTC-5)
Leave a comment

“Bütün valideynlər uşaqlarına həyatda ən yaxşı imkanları bəxş etmək istəyirlər. Ancaq yeni araşdırma göstərir ki, aqressiv  və sərt valideynlik metodları əks-nəticələr verə bilər.  Belə yanaşma uşaqları həmyaşıd təzyiqləri qarşısında zəiflədə və məktəbdə qiymətlərin pisləşməsinə yol aça bilər.”

Science Alert məcmuəsində dərc edilən məqalə ABŞ-ın Merilend ştatında 1500 yeniyetmə üzərində aparılan araşdırmanın nəticələrinə əsaslanır.  Son tədiqatlar göstərir ki, valideynlərin tez-tez üstlərinə qışqırdıqları yaxud aqressiv cəzalar tətbiq etdikləri uşaqlar hansı qiymət almalarından asılı olmayaraq məktəbi yaxud universiteti erkən tərk etməyə meylli olurlar.

Həmin uşaqlar eləcə də artıq məktəb yaşlarında daha riskli davranışlara meyl göstərirlər ki, bu sıraya dalaşmaq və oğurlamaq daxildir.

Tədqiqatın güclü aspektlərindən biri onun geniş zaman kəsiyi əhatə etməsidir. Belə ki, subyektlər üzərində araşdırma yeniyetmə həyatının ən mühüm 9 ilini əhatə edir.

Uşaqlar valideynlərlə normal kommunikasiya qura bilmədikdə, bu təlabatı ödəmək üçün üçün artan xətlə həmyaşıdlarına üz tuturlar.

“Aqressiv valideynləri olan uşaqlıar öz etimadlarını daha çox dostlarına qoyur və özlərini qısa dönəmdə xoş hiss etdirən hərəkətlərə yol verirlər. Bu cür uşaqlar uzun müddətli planlardan uzaq durur, ev tapşırıqlarını yerinə yetirmir, dostları ilə avaralanmaq üçün valideynlərin qoyduğu qaydaları pozur.”

Pittsburq Universitetinin aparıcı tədqiqatçısı Roşell F. Hentges Science Alert məcmuəsinə müsahibədə rəhbərlik etdiyi araşdırmanın pis davranışla valideynlərin xarakteri arasındakı bağlılığa diqqət yetirir.

“Bizim araşdırmamız uşaqların həyat tarixçəsindən istifadə edərək valideynlərin uşaqların təhsilinə, həmyaşıdları ilə münasibətlərinə, cinsi davranışlarına və nadincliklərinə təsirini müəyyən etməyə yönəlib.”

Valideynlərin uşaqlarla müntəzəm qaba rəftarı onları erkən yaşlarda cinayətkarlığa sövq edə bilər.

Əlbəttə, bütün pis nəticələrdə valideynləri günahlandırmaq ədalətli olmazdı. Lakin araşdırmaq sərt vəalideynliyin uşaqların qərarvermə prosesinə təsirinə işıq salıb.

12 yaşından 21- yaşınadək uşaqların təkamülünü izləyən alimlər mütəmadi qaydada uşaqlardan valydenlərin onlarla rəftarı, öz həmyaşıdları ilə savaşları, cinsi təmasları və dostlarından asılılıqları barədə sorğular keçirib.

Araşdırmanın sonunda respondentlər təhsil səviyyəsində əldə etdikləri yekun nəticələri açıqlayıblar,

Müəyyən olunub ki, qışqırmaq, vurmaq və icbari rəftar, o cümlədən hədələrlə müşayiət olunan valideyn davranışı iki ilin içərisində uşaqların valideyn əvəzinə həmyaşıda daha çox etimad bağlamasına yol açır.

“Bu o deməkdir ki, uşaqlar üçün dostları qarşısındakı məsuliyyət, valideynlər yaxud məktəb qarşısında daşıdıqları məsuliyyəti üstələyir.”

Hentgesin sözlərinə görə “o uşaqlar ki, təsdiqi öz valideynlərindən tapmırlar, onlar həmin o etibarı dost qarşısında qazanmağa can atırlar.”

Təkamül nəzəriyyəsi göstərir ki, sərt mühit yaşamı qeyri-müəyyən etdiynə görə, insanlar bilavasitə uzun dönəmli məqsədlər əvəzinə qısa müddəyli dividentlərə diqqət yetirməyə başlayırlar.

Tədqiqatlar göstərir ki, nəfislərinə nəzarət etməyi bacaran uşaqlar gələcəkdə daha uğurlu olurlar.

Müvafiq eksperimentlər göstərir ki, sərt mühitdə böyüyən uşaqlar dərhal 2 şokolad parçasını almağı bir az gözlədikdən sonra 5 şokolad əldə etməkdən üstün tuturlar. Öz impulslarına yiyələnmiş uşaqların gələcəkdə daha uğurlu olması isə başqa alimlər tərəfindən isbatını tapmış aksiomdur.

Tədqiqatın Amerikada konkret sosial-mədəni məkanın yetirmələri üzərində aparılması onun başqa mədəniyyətlərə nə dərəcədə şamil olunduğunu qeyri-müəyyən edir.

Heç şübhəsiz, tərbiyənin uşaq inkişafındakı rolu danılmazdır. Amerikalı alimlərin fikrincə tərbiyə ilə zəhm arasındakı fərqin tanınması istər valideynlər, istərsə də övladların xoşbəxt yaşayışında mühüm rol oynaya bilər.

Stalinin İdeologiyası

Posted April 4th, 2017 at 2:28 pm (UTC-5)
Leave a comment

“Stalin necə Stalin oldu? Daha dəqiq desək, İosif Vissarionoviç Cuqaşvili – təhkimçi nəvəsi, paltaryuyan qadınla bisavad pinəçinin oğlu – necə dünya tarixinin ən qəddar liderlərindən biri kimi tarixə düşən Generalissimus Stalin oldu? Necə oldu ki, Gürcüstanın ucqar dağ kəndində doğulmuş bir oğlan uşağı Avropanın yarısına nəzarəti ələ aldı? Keşiş olmaq üçün seminariyada oxuyan mömin bir kəs necə radikal ateistə və marksist ideoloqa çevrildi?”

“Atlantic” məcmuəsində sovet diktatorunun intellektual anatomiyasını təhlil edən Anne Applebaum üçün bu suallara tapılacaq cavablar mühümdür.  Belə ki, 20-ci əsrin ən önəmli fiqurlarından olan şəxsin kimliyi tarixçilər, psixoloqlar, və hətta filosoflar arasında geniş debat mövzusu olub.  Kimisi Stalin şəxsiyyətinin araşdırılmasında Ziqmund Freyd yanaşmasına (uşaqlıq təcrübəsinin sonrakı illərə təsiri), kimisi sırf makiavellizmə (16-ci əsr florensiyalı filosof Nikkolo Makiavelli “Şahzadə” əsərində siyasi hakimiyyətin avtoritar praktikasını nəzəriyyələndirmişdi), kimisə isə diktatorun öz siyasi əleyhdarlarına (Leon Trotski) istinad edərək müxtəlif fərziyyələr irəli sürüb.

Applebaumun fikrincə 1990-cı illərdən sonra sovet arxivlərinin açılması bu mövzuya yeni baxış imkanları verib.  Şərhçinin sözlərinə görə, tapıntılar “göstərir ki, Stalin sovet diktaturasını sadəcə kələk işlətməklə qurmayıb.  Nə də o bunu tək edib.  Stalinə bu işdə kifayət qədər əqidəyə sadiq yaxın çevrəsi, habelə minlərlə fanatizm həddində fəaliyyət göstərən gizli polis qüvvələri olub.  Bu sırada tarixçi Stefen Kotkinin Stalinin erkən illəri haqda (1878-1928) min səhifəlik bioqrafiyası yüzlərlə tədqiqatçının əməyini bir araya gətirərək sintez edir.

İosif Cuqaşvilinin Bakıda kriminal fəaliyyət zəminində həbsi zamanı çəkilmiş fotosu

Kotkin Stalini öz dövrünün başqa xadimləri və onların keçirdikləri uşaqlıqla müqayisə edərək Freyd nəzəriyyəçilərinin irəli sürdükləri hekayə xətti ilə razılaşmadığını aydın edir.  Məsələn, yetimxanada böyümüş Sergey Kirovun atası alkoqolik idi, anası isə erkən yaşda vərəm xəstəliyindən ölmüşdü. Qriqori Orcenikidze 10 yaşında olarkən artıq hər iki valideynini itirmişdi.  Belələri ilə müqayisədə Stalinin arxasında onun üçün bütün nəslin resurslarını səfərbər etməyə hazır olan ana dayanırdı.

İstedadlı şagird olaraq İosif Cuqaşvili 16 yaşında Qafqazın ən prestijli məktəbi sayılan Qori seminariyasına vəsiqə qazanmışdı. Sonradan Bakıya üz tutan və “Koba” ləğəbi ilən tanınan İosif burada kriminal fəaliyyətlə solçu agitasiyanı qarışdıraraq xarizma nümayiş etdirməyə başladı.  Lakin Kobanın tez-tez həbsə düşməsi onun həyatını artıq 40 yaşına çatmamış dalana dirətmişdi. Rusiyada çar devriləndə, Kobanın “nə pulu, nə daimi yaşayış yeri, nə də ki, bir peşəsi var idi.”  Bir neçə qadağan olunmuş qəzetdə məqalələr yazmaqla baş girlədən İosif Cuqaşvili nəinki dövlət idarəçiliyindən, hətta elementar menecment təcrübəsindən bixəbər idi.

Vladimir Leninin rəhbərliyi altında bolşeviklərin 1917-ci ilin oktyabrında törətdikləri çevriliş hər şeyi bir göz qırpımında dəyişdi.  Leninin hakimiyyətə yüksək riskli sıçrayışı Koba və onun yaxın ətrafının mürəkkəb və utopik ideologiyasına legitimlik qazandırdı. Ən başlıcası isə iqtidar onlara şəxsi stabillik, şöhrət və hakimiyyət kimi ağlasığmaz nemətlər dadızdırdı. Koba Stalinə çevrildi.

Cuqaşvili rəhbər işçi kimi ilk təcrübəsini vətəndaş müharibəsi zamanı ezam olunduğu Tsaritsın (Stalinqrad/Volqoqrad) şəhərində qazandı. 1918.

Bolşevik ideologiyasına sadəcə hakimiyyətə gəlmək, yaxud onu əldə saxlamaq üçün bir vasitə kimi  baxmaq şirnikləndiricidir.  Lakin onu da dərk etmək lazımdır ki, İosif Cuqaşvili kimi cəmiyyətin dibinə yuvarlanmış adamların gözündə bu ideologiyanın hakimiyyət uğrunda möhtəşəm qələbəsi onun dürüstlüyünü isbat etmiş və davamçılarını inandırmışdı ki, uğura gedən yol məhz bu ideologiyanın müddəalarına sərt riayətdən keçir.  “Stalinin ideoloji dilini ciddiyə almamaq səhvdir, çünki məhz bu terminologiya onun düşüncəsinə ən yaxşı bələdçidir. Belə ki, əksər vaxtlarda Stalin nə demişdisə, onu da edirdi,” Applebaum yazır.

Bolşeviklər hakimiyyətə gələn kimi dərhal etdikləri ilk şeylər özəl ticarəti qadağan etmək, sənayeni dövlət nəzarətinə keçirmək, mülkiyyəti, taxılı müsadirə etmək oldu.  Bu siyasət kütləvi miqyasda zor tətbiq olunmasını tələb edirdi.  1918-ci ildə Lenin özü dövlətə taxıl verməyən kəndlilərin “yerindəcə güllələnməsinə” göstəriş vermişdi.

Anne Applebaumun yazdığına görə, 1920-ci illərin əvvəllərində NEP kimi tanınan vəı özəlk ticarətə qismən imkan yaradan Yeni İqtisadi Siyasətdən az sonra Stalin onilliyin sonunda müharibə kommunizminin ən neqativ elementlərini geri qaytardı.  Stalinin milyonlarla insanın ölümünə bais olan kollektivizasiya planı əslində bolşeviklərin 1918-19-cu illərdəki əməllərinin sistematik formada təkrarı idi.  “Buna təəccüblənməyə dəyməz – bunlar onun oxuduğu hər kitabın, hər siyasi arqumentin məntiqi sonluğu idi,” Applebaum yazır.  Tarixçi Kotkinin nəzərində Stalinə darıxdırıcı bürokrat yaxud primitiv quldur yox, puritanist ideologiyaya hərfinədək əməl edən bir adam kimi baxmaq lazımdır.  Və onun törətdiyi vəhşiliklər öz xarakterindən çox, bolşeviklərin Marksist-Leninist ideologiyası ilə praktiki təmaslarından irəli gəlirdi.

Stalinin kütləvi repressiyalarla müşayiət olunan kolxozlaşdırma kampaniyası kənd təsərrüfatını viran qoyaraq Ukrayna və Qafqazda milyonlarla adamın acından ölməsinə səbəb oldu.

“İdeologiya Stalinə öndə gələn siyasi və iqtisadi geriləmələrin qarşısında dərin əminlik hissi verirdi. Onun siyasəti xalqın rifah halını yaxşılaşdırmaq əvəzinə ifrat yoxsulluğu meydana gətirəndə həmişə bir izahat tapılırdı. “Canımızda Nikolayın yağı var” deyən nəsil kommunistlərin gətirdiyi səfaləti çar dövrü ilə müqayisə edirdi.  Stalin üçünsə səbəbin sistemlə bağlılığı yox idi.  Nəzəriyyə düzgün icra edilməyib, qüvvələr müvafiq uzlaşdırılmayıb, rəsmilər qüsura yol veriblər.  Əgər sovet siyasəti hətta fəhlələr arasında belə qeyri-populyardırsa – bunun izahı var. Sinfi mübarizədə antaqonizm intensivləşir.”

Sovetlərin sevimli taktikası ölkədəki hər bəlaya görə əks-inqilabçıları, burjuaziyanı, xarici casusları günahlanıdrmaq, onları məkrli planlarda ittiham etmək idi. Bu inancın əsası 1918-20-ci illərdə Qırmızılarla Ağlar arasında gedən vətəndaş müharibəsi zamanı qoyulmuşdu. “Stalin təkrar-təkrar öyrənmişdi ki, uğura gedən yol zorakılıqdan keçir,” Applebaum yazır.  Bu baxımdan vətəndaş müharibəsi bolşeviklərin təkcə idarəçilik yox, həm də öz əleyhdarları ilə necə rəftar etmək haqda baxışlarını da formalaşdırdı, bərkitdi.

Stalinin çox sayda generalları güllələtdirərək sovet ordusunu bərbad hala salması nəticəsində Hitler Almaniyasının qoşunları müharibənin ilk bir neçə ayı ərzində paytaxt Moskvanın civarlarına qədər irəliləməyə nail olmuş, bu prosesdə milyonlarla sovet əsgərini əsir götürmüş, yüzlərlə şəhər və qəsəbəni viran qoymuşdular.

1918-ci ildə cəbhə xəttində yerləşən Tsaritsın şəhərinə ezam olunan gənc Stalinə Moskva və Petroqradda fəhlələr üçün taxıl təmin etmək həvalə olunmuşdu.  Bu təlabatı ödəmək üçün o, özünə əlavə hərbi səlahiyyətlər vermiş, ərazidəki gizli polisə nəzarəti ələ almış və başqa bolşevik qruplaşmasından 10 milyon rubl oğurlamışdı.  Dəmiryol xətləri onun ürəyinə yatan şəkildə işləmədikdə, Stalin lokal mütəxəssisləri “sinfi düşmən” adı altında güllələtdirdi. “O, əks-inqilabçıları sadizm yaxud panika üzündən edam etmədi – bu, kütlələri səfərbər etməyə yönəlmiş siyasi strategiya idi. O edamları belə əsaslandırırdı ki, şəhər onu Ağlara təhvil verməyi planlaşdıran potensial satqınlarla doludur.  “Bax burada, özünün ən xırda rüşeymində 30-cu illərin qondarma şou-məhkəmələrinin ssenarisi kök salmışdı.”

Maraqlıdır ki, Stalinin Tsarıtsindəki fəaliyyətini heç bolşevik rəhbərliyinin perspektivindən də müsbət qiymətləndirmək olmaz.  Stalinin liderlik qabiliyyətini qeyri-qənaətbəxş dəyərləndirən Lenin əvvəl-axır onu geri çağırmalı oldu.  Lakin vətəndaş müharibəsi qurtardıqdan sonra Stalinin hərbi uğursuzluqları unuduldu.  Tsarıtsinin adı dəyişdirilərək Stalinqrad oldu.  Tarixçi Kotkin hesab edir ki, illər boyu oxşar dinamika Stalinin həyatını müşayiə edəcəkdi.  Çözməli olduğu böhranı daha da dərinləşdirməsinə baxmayaraq, ifrat qəddarlıq sayəsində bütün müxalifət yox olur və Stalin tarixin sınağından üzüağ çıxırdı.  Yalnız belə bir adam kütləvi həbslər, sürgünlər və milyonlarla adamın ölümü ilə müşayiət olunan aclıqlara bais olduqdan sonra bütün SSRİ əhalisini öz yasında ağlatdıra bilərdi.

Əksərən günahsız insanları edam edən NKVD Stalinin idarəçilik apparatının əsas hissəsi idi.

“Müasir Qərbdə biz güman edirik ki, kütləvi zorakılıqların törədiciləri dəli yaxud irrasional adamlar olmaldıır. Lakin Kotkinin hekayəsi başqa şeyi deyir. Stalin bunlardan heç biri deyildi. Milyonlarla insanın ölümünə bəraət qazandıran ideologiyaya söykənmiş Stalinin rasional və son dərəcə ağıllı adam obrazı daha dəhşətlidir,” Applebaum yazır.  Çindən, Şimali Koreyadan tutmuş Kambocayadək, Rumıniyadan tutmuş Kubayadək, kommunist diktaturalarının kütləvi zorakılıqlar və repressiyalarla müşayiət olunması ideologiyanın sistemin mahiyyətindəki rolu haqda bu yeni baxışı müəyyən mənada əsaslandırır.  Və belə çıxır ki, Stalini unikallaşdıran başlıca amil onun şəxsiyyətindən çox, tapındığı ideologiya – kommunizm idi ki, o, praktikaya qoyulduğu əksər məkanlarda oxşar nəticələr hasil edib.

Əsgər Möhsümoğlu

Əsgər Möhsümoğlu on ildən çoxdur ki, Amerikanın Səsində çalışır. Ali təhsilini Saint Olaf Kolleci, Stanford Universiteti və Maryland Universitetində alıb. Tarix elmləri doktorudur. "Vaşinqtonun Nəbzi" azərbaycanlı oxuyucuları siyasi, iqtisadi və sosial mövzularda Qərbdə cərəyan edən müxtəlif debatlarla, mətbuat icmalları ilə tanış edir.

Videolarınızı bizə göndərin!

Azblog-dan ən son blog yazıları

Azərbaycanın İlk Blog Şəbəkəsi
<div style="background-color: none transparent;"></div>

Categories