Smartfonlu Valideynlər

Posted July 18th, 2017 at 9:53 am (UTC-5)
Leave a comment

Çoxları üçün smartfonsuz həyat təsəvvür etmək belə mümkün deyil. İcad olunduğu vaxtdan bəri məişətin ayrılmaz parçasına çevrilmiş müasir smartfonlar mini-kompüterlər olaraq insana bir çox funksiyaları həyata keçirməkdə kömək edir. Son yeniliklərdən tutmuş dostlarla təmasda qalmağadək əksər ehtiyacları ödəyən kiçik cihazlarda saatlarla vaxt keçirmək olar.

Lakin hər yaxşının bir bədəli olduğu kimi, smartfon da bədəlsiz deyil. Konkret valdideyn-uşaq münasibətlərinə gəldikdə bir qrup alim smartfonu yerə qoymağı məsləhət görür.

Smartfondan istifadə edən valideynin yanında olarkən övlad özünü diqqətə qeyri-layiq, sevgisiz və cılız hiss edir, deyə pediatr-psixoloq Mek Meeker xəbərdarlıq edir.

Boston Tibb Mərkəzinin açıqladığı son araşdırmanın nəticələri göstərir ki, valideynlər smartfondan istifadə edəndə, övladlar onların diqqətini cəlb etmək üçün fərqli davranışlara üz tuturlar.

Araşdırma həmçinin müəyyən edib ki, telefonlarına aludə olmuş valideynlərin diqqətini uşaqlar cəlb etməyə çalışanda, onlar bundan əsəbiləşir və uşaqlarla qısa müddətli təmas acıqlı xarakter alır.

Applikasiyaların sayı və müxtəlifliyi müasir telefonu mini-kompüterə çeviriərək müntəzəm qaydada insanların diqqətini özünə cəlb edir.

“Sonradan ömrü boyu özünə-inamlı olmaq üçün həyatlarının ilk beşilliyində uşaqların valideynlərlə möhkəm tellər qurmasına inanan pediatr kimi bu araşdırma məni sarsıdır,” Dr. Meeker yazır.

O, öz təcrübəsində valideyn nəvazişindən kənarda qalmış və bu üzdən həyatları tarmar olmuş çox sayda yeniyetmə gördüyünü xatırladır.

“Bir neçə il bundan öncə beş yaşlı uşağı müayinə edərkən anasına zəng gəldi. Qadın telefona cavab verdi. Bu vaxt balaca oğlan nəzərlərini mənə dikib söylədi: “Biz evdə onun telefonuna “ailə qatili” deyirik.” Köprpələrin dilindən həyatımızın ən mühüm dərsləri səslənir.”

Meekerin peşəkar rəyinə əsasən yaxşı valideyn olmağın tələbləri kifayət qədər sadədir – sadəcə, uşağa diqqət göstərmək lazımdır.

“Uşaqların gözlərinin içinə baxın, onları havada yellədin. Diz üstə qabağlarında əyilib onları necə çox istədiklərinizi deyin. Televizoru söndürün, birlikdə gəzməyə, velosiped sürməyə gedin.”

Pediatrik psixoloqun valideynlərə məsləhəti sadədir: Smartfona aludə olmaq əvəzinə, övladınızla vaxt keçirin.

İşləyən valideynlər üçün bu, bəzən bir az çətin ola bilər. Lakin uşaqla keçirilən hər bir ana verilən dəyər, onun keyfiyyəti bəzən birlikdə keçirilən vaxtın azlığını kompensasiya edir.

“İnsanın üzləşdiyi ən ağrılı təcrübə yalqızlıq ola bilər. Və əgər uşaq yaşadığı həyatda ona heç kəsin diqqət ayırmadığını görürsə, o, özünü məhz belə hiss edəcək.  Odur ki, əziz dostlar, o gözəl uşaqların hər birinin xatirinə sizə üzümü tutub səslənirəm: Telefonu yerə qoyun!” Dr. Meeker fikrini tamamlayır.

Amerikanın Ən Güclü Universitetləri

Posted June 20th, 2017 at 10:34 am (UTC-5)
Leave a comment

QS Dünya Universitetləri Cədvəlinə əsasən ABŞ elitar təhsil ocaqları arasında ən çox universitetə malik ölkədir. 30 Amerika universiteti dünyanın ən güclü 100 universiteti siyahısında yer alır.  Bəs ABŞ-ın özündə ən güclü universitetlər hansılar sayılır? QS saytının sıralaması:

 

“İri Gümbəz” binası, MIT

1. Massaçusetts Texnologiya İnstututu – İngiliscə MIT (Massachusetts Institute of Technology) abreviyaturası ilə tanınan ali təhsil ocağı təkcə ABŞ yox, dünya miqyasında bir nömrəli universitet sayılır. Dörd ildir ki, titulu əldə saxlayan elm mərkəzi çoxlu məşhur və uğurlu məzunlar yetişdirib. Əsasən fiziki elmlərə və mühəndislik dərəcələrinə görə tanınan MIT son illərdə biologiya, iqtisadiyyat, linqvistika və menecment fənlərində də öncüllüyü ələ alıb.

 

Palma Yolu, Stanford Universitetinin girəcəyi

2. Stanford Universiteti – 2017-ci ilin statistikasına əsasən dünyada ikinci yeri tutan Stanford Universiteti sahibkarlıq atmosferinə və yüksək keyfiyyətli biznes kurslarına görə tanınır. Mühəndislik və texnologiya sahələrində MIT ilə sıx rəqabətdədir. Stanford Universitetinin məzunları bir çox beynəxalq miqyaslı şirkətlər yaratmağa nail olublar. Bunların sırasında Google, Yahoo, Nike və Instagram var.

 

Vaxtikən Harvard Universitetini erkən tərk etmiş Facebook banisi Mark Zukerberq fəxri doktorluq dərəcəsi alır və Harvard məzunları üçün buraxılış nitqi söyləməyə hazırlaşır. 25 may, 2017.

3. Harvard Universiteti – Dünyada üçüncü ən qüdrətli universiteti kimi tanınan Harvard Universieti elm və tibb sahələrində ən yuxarı pillədə qərar tutur. Humanitar və incəsənət sahələrində isə yalnız Britaniyanın Kembric Universitetindən bir addım geridə qalır. 1636-cı ildə əsası qoyulmuş Harvard Amerikanın ən qocaman və ən varlı təhsil ocağıdır.

 

Caltech Prezidenti Jean-Lou Chameau, JPL Direktoru Charles Elachi, və kometi kəşf etmiş Malcolm Hartley, NASA-nın “Deep Impact”ə fəza gəmisinin Hartley-2 kometinin 700 km yaxınlığından çəkdiyi şəkli bayram edir. Pasadena, Kaliforniya., (AP Foto/Reed Saxon)

4. Kaliforniya Texnologiya Institutu – Caltech (California Institute of Technology) kimi tanınan ali təhsil ocağı dünya sıralamasında beşinci yerdə gedir. Cəmi 2,200 tələbəsi olan universitet elitar qruplaşmada ən kiçik universitetdir. Dəqiq elmlər və mühəndislik fənlərində ixtisaslaşmasına görə bu universitet böyük prestijə malikdir. Təbii elmlər də institutun güclü aspektidir.

 

ABŞ prezidenti Barak Obama Çikaqo Universiteti hüquq məktəbinin tələbələrinə Ali Məhkəmənin necə işləməsi haqda danışır. Obama prezident olmazdan öncə Çikaqo Universitetində illər boyu Konstitutsiya hüququndan dərs deyib. 7 aprel, 2016. REUTERS/Kevin Lamarque

5. Çikaqo Universiteti – Dünyanın 9 nömrəli universiteti həm humanitar, həm də elmi ixtisaslaşdırmasına görə tanınır. Çikaqo Universitet Nəşriyyatı ABŞ-ın ən iri nəşriyyatıdır. Bu universitetin məzunları arasında 89 Nobel mükafatı laureatı var. Miçiqan Gölü sahilində yerləşən universitetin fizika fakültəsi kampusdakı futbol meydançasının altında dünyanın ilk özünü hərəkət etidrən nüvə reaksiyası inkişaf etdirib.

 

Prinston Universiteti hər il 2,000-dən çox tələbəyə müxtəlif sahələr üzrə bakalavr və magistr dərəcələri verir. (AP Foto/Mel Evans)

6. Prinston Universiteti – Dünya sıralamasında 11-ci yerdə gedir. 1746-cı ildə təməli qoyulmuş Universitet humanitar fənlərdə üstünlüyə malikdir. Universitet tələbələrinə səxavətli təhsil təqaüdləri verir və bütün zümrələrin təmsilçilərinə təhsil imkanı bəxş etməyə çalışır. Bir çox başqa uğurlu adamlar kimi, Prinston Universitetinin məzunları sırasında sabiq prezidentlər Vudro Vilson və Ceyms Madison yer alır.

 

Harkness Qülləsi, Yale Universiteti (AP Foto/Beth J. Harpaz, File)

7. Yale Universiteti – Amerikanın ən qocaman universitelərindən biri 1701-ci ildə fəaliyyətə başlayıb. 1861-ci ildə Yale Universiteti ABŞ-da ilk elmlər doktorluğu dərəcəsi verən universitet olub. Universitetin məzunları arasında beş sabiq ABŞ prezidenti və 13 milyarder var.

 

Dr. Dorry Segev, solda və Dr. Christine Durand dünyada ilk HIV-ə yoluxmuş qara ciyərin transplantı haqda sualları cavablandırırlar. Bir vaxtlar HİV-ə yoluxduöuna görə atılan orqanlar Cons Hopkinsalimlərinin köməyi ilə bir neşçə xəstəynin həyatının xilas edilməsində əhəmiyyətli rol oynayıb. Cons Hopkins hospitalı, 30 mart, 2016. Baltimor (AP Foto/Gail Burton)

8.Cons Hopkis Universiteti – Dünya sıralamasında 16-ci yeri tutan universitet məşhur sahibkar, quldarlıq əleyhinə fəal və filantropist Cons Hopkinsin adını daşıyır.

 

1870-ci ildə inşa edilmiş McGraw Binası, Kornell Unviersiteti, Ithaca, Nyu York ştatı. (AP Foto/Jonathan Jay Fink)

9. Kornell Universiteti – Nyu York ştatının şimalında yerləşən bu universitet jurnalizm və Amerika araşdırmaları üzrə ön sırada yer alır. İngilis aktyor Con Klis burada dərs deyir. Məktəbin məzunları arasında “Elm Adamı” kimi tanınmış Bill Nye var.

 

Pennsivlaniya Universiteti rəhbərliyi və aktyor Robert Redford kampusda Sundance Film mərkəzlərinin yaradılacağını elan edirlər 2 oktyabr, 1998 (AP Foto/William Thomas Cain)

10. Pennsilvaniya Universiteti – ABŞ dövlətinin qurucularından olan Bencamin Franklinin əsasını qoyduğu universiteti dünya üzrə 18-ci yeri tutur. Bütün sahələrdə, ələlxüsus tibbi araşdırmada yüksək reytinqlərə malikdir.

 

MƏNBƏ: QS World University Rankings [https://www.topuniversities.com/where-to-study/north-america/united-states/top-10-us-universities-201516]

Maduro Pəhrizi

Posted June 6th, 2017 at 10:13 am (UTC-5)
Leave a comment

“Venesuela paytaxtı Karakasın civarındakı təbiət fermerə lazım olan hər şeyə malikdir – münbit torpaq, su, günəş işığı və su qiymətinə yanacaq.  Ancaq nədənsə buradakı ailələr şəhərdə uzun çörək növbələrinə duran və zibillikdə yemək üçün eşələnən Karakas sakinləri kimi bir dəri bir sümükdürlər,” Washington Post qəzetinin müxbirləri Mariana Zuniga və Nick Miroff yazır. “İqtisadi aksiomları illər boyu qulaqardına vuran ölkə indi sadə riyaziyyatın acı dərsləri ilə ayaqlaşmalıdır.”

“Keçən il 200,000 toyuğum var idi,” Araqua ştatında toyuq və donuz ferması sahibi Saulo Eskobar Post-a danışır. “İndi cəmi 70,000 qalıb.”

Eskobarın toyuq fermasında boş hinlər çoxdur. Belə ki, Eskobar nə əlavə cücə, nə də toyuqları yedirtmək üçün yem ala bilmir.  Hökumətin qiymətlərə nəzarəti biznesi gəlirsiz edib.  Silahlı reketirlər isə ondan pul qoparır, tez-tez yumurtalarını oğurlayırlar.

İnsanlar adi ərzaq malları almaq üçün saatlarla növbəyə durur.

Müasir rejimin banisi Uqo Çavezin hakimiyəti dönəmində sosializmi dövlət siyasəti kimi qəbul etmiş Venesuelada aclıq tədricən normaya çevrilməkdədir. Hazırkı prezident Maduroya qarşı etiraz nümayişlərində səsləndirilən əsas şüar “biz acıq”-dır.

Bu yaxınlarda 6,500 ailə arasında keçirilən sorğuda bəlli olub ki, venesuelalıların dörddə üçü 2016 ildə orta hesabla 7 kiloqram çəki itirib. “Kollektiv arıqlamaya burada ikrahla “Maduro pəhrizi” deyirlər, lakin belə aclıq səviyyəsi müharibə və ya təbii fəlakət zonalarından kənar heç yerdə müşahidə edilməyib.”

Venesuela Səhiyyə Nazirliyi ölkədə uşaq ölüm səviyyəsinin təkcə ötən il 30 faiz artıdığını deyir. 2016-cı ildə 11,000 körpə aclıq və dərman qıtlığı üzündən vəfat edib. Statistikanı açıqlayan naziri Prezident Maduro iki gün sonra işdən çıxarıb.

Hökumətin avtoritar və yarıtmaz siyasətinə qarşı nümayişlər ara vermir.

Ola bilsin ki, Maduro körpələrin acından ölməsinə görə statistik hesablamalar aparan məmurları qınayır.  Amma vətəndaşların əksəriyyəti baş verən fəlakətə görə Maduro və onun sələfi Çavezin yürütdüyü səbatsız siyasəti günahkar bilir.

“Söhbət təkcə topağın milliləşdirilməsindən (dövlət nəzarətinə keçirilməsi nəzərdə tutulur) getmir. “kənd təssərrüfatı eksperti Karlos Maçado deyir. “Hökumət qərar verib ki, hər istehsalçı, həm emalçı, həm də paylaşdırıcı olacaq. Bu üzdən bütün ərzaq istehsal prosesi səmərəsiz bürokratiyadan əziyyət çəkir.”

Boş mağaza piştaxtaları Uqo Çavezin “Sosializm yaxud Ölüm” siyasətinin rəmzinə çevrilib.

Eskobara üç aylıq fəaliyyəti davam etdirmək üçün 400 ton yüksək zülallı heyvan yemi lazımdır. Lakin o, yalız 100 ton yem əldə edə bilib. Bir çox başqaları kimi o da qara bazara üz tutmaq məcburiyyətində qalıb.  Lakin Washington Post-un yazdığına görə, burada o, yalnız ucuz və keyfiyyətsiz yem ala bilir.  Ona görə də onun toyuqları əvvəllə müqayisədə daha kiçikdir.  Elə toyuqların yumurtaları da.

Bir vaxtlar Eskobarın donuzları 110 kiloqram gələrdi.  İndi onların çəkisi 80 kiloqrama enib. Ötən il Eskobar peyvənd çatışmazlığı üzündən üç ayın içərisində 2,000 donuzunu itirdi.

Venesuela rançerlər assosiasiyasının sabiq prezidenti Vinsente Karrillo deyir ki, ölkədə son beş ildə iribuynuzlu malqaranın sayı 13 milyondan 8 milyona azalıb. Karrillo özü rançosunu yerli fəallar onu “kapitalist” olmaqda ittiham etdikdən sonra satmalı olub. “30 il həyatımı sərf etdim bu biznesə, amma hər şeyi arxada qoymalı oldum,” o, Washington Post-a bildirir.

Paytaxtın Caricuao Zooparkında heyvanlar da aclıqdan arıqlayıblar.

Eskobarın sözlərinə görə bu günlərdə fermerlər üçün özlərini dolandırmağın yeganə yolu qanunu pozaraq öz məhsullarını bazar qiymətlərinə satmaqdır.

“Əgər mən məhsullarımı dövlətin müəyyən etdiyi qiymətlərə satsaydım, bir kiloqram da olsun quş yemi ala bilməzdim,” Eskobar deyir.

Dünyanın neftlə ən zəngin ölkələrindən biri olaraq Venesuelanın bu günə necə düşməsi bəziləri üçün müəmma ola bilər. Lakin Çavezin azad bazarla müharibəsinin əks cəbhəsində durmuş sahibkarlar üçün cavab aydındır.

Rusiya güclüdürmü?

Posted May 23rd, 2017 at 12:43 pm (UTC-5)
Leave a comment

Rusiyanın ABŞ seçkilərinə müdaxiləsi ilə bağlı dolaşan iddialar, eləcə də Rusiyanın son bir neçə ildə beynəlxalq arenada aqressiv davranışı Qərbdə Rusiya təhlükəsi ilə bağlı müəyyən təlaş doğurmaqdadır. Sonuncu dəfə qərblilər kommunizmi dünyanın dörd guşəsinə yaymaqda qəti olan nüvə silahlarına malik Sovet İttifaqından belə ehtiyat edirdilər. Şübhəsiz, Vladimir Putin hökumətinin Krımı ilhaq etməsi, şərqi Ukraynada separatist hərəkata verdiyi dəstək, Suriyada Bəşar əl-Əsədin tərəfində vətəndaş müharibəsinə qatılması təlaş üçün kifayət qədər əsas verir. Lakin Washington Post qəzetində məqalə ilə çıxış edən Joss Meakinsin nəzərində Kremlin əzələ nümayişi ölkənin üzləşdiyi böhranı pərdələyir, və hazırkı Rusiya o zaman dünyanı lərzəyə salan Sovet İttifaqı kimi də fundamenal sosial-iqitsadi problemlərlə üzləşir.

Zəif iqtisadiyyat

Ucuzlaşan neft qiymətləri, beynəlxalq sanksiyalar, və hökumət qurumlarını bürümüş korrupsiya Rusiyanın iqtisadi artım tempini əhəmiyyətli şəkildə azaldıb.

“Gəlin əvvəlcə oradan başlayaq ki, ABŞ-ın iqtisadiyyatı Rusiyanınkından 10 dəfə böyükdür. Hətta neft qiymətlərinin fontan vurduğu dönəmdə də Rusiya Amerikanın iqtisadi qüdrəti ilə ayaqlaşmaq iqtidarında deyildi,” Meakins yazır. Onun sözlərinə görə, gəlirlərinin 50 faizini yanacaq ixracı təşkil edən Rusiyanın qüdrət görüntüsü neftin barrelinin $100 dollar olması ilə sıx bağlı idi. Divin canı şüşədə olduğu kimi, Moskvanın da qüdrəti məhz həmin yüksək neft qiymətlərində idi ki, bu, da iqtisadiyyatın fundamental göstəricilərini əks etdirmir. Elə Putinin siyasi dəstəyinin arxasında da məhz yüksək neft qiymətləri dayandırdı ki, 2000-2013-cü illər arasında baha neftin sayəsində Rusiyanın ümüdaxili məhsulu doqquz dəfə artdı.

Təbii ki, neft qiymətlərinin kəskin düşməsi Rusiya iqtisadiyyatını ağır vurub.  “2014-cü ildən bəri Rusiyanın maliyyə ehtiyatları $87 milyard dollardan $16.18 milyard dollara düşüb,” Meakins yazır.  “Suveren vəsait fondu üçün ayrılmış $72 milyard dollar da pay-bölüş edilməkdədir.” Digər tərəfdən Dünya Bankı Rusiya əhalisinin 14.6 faizinin – yəni 21.4 milyon rusun səfalət həddindən aşağıda yaşadığını bildirir. Gündə 10 dollardan az qazanan rusların sayı 8 faiz artıb. Son rəy sorğularına görə, rusların 41 faizi ərzaq və paltar almaqda çətinlik çəkirlər.

 

Demoqrafik böhran

Orta ömür səviyyəsinə görə Rusiya rəqabət iddiasında olduğu bütün ölkələrdən geridə qalır.

Ölkədə əhali artımı sıfır səviyyəsindədir.  Hazırkı artım reyti – hər qadına 1.7 doğuş çoxalma üçün tələb olunan rəqəmdən – 2.1 %-dən aşağıdır. Rusiyada insanlar daha tez ölür. Orta yaş həddi bu ölkədə 64-dür.  Həmin rəqəm nəinki Almaniyadan (15 il), hətta Şimali Koreyanın göstəricilərindən də aşağı səviyyədədir.  Rusiyada ölümün başlıca səbəbləri alkoqolizm, siqaret, müalicə olunmayan xərçəng, intihar, vərəm, QİÇS və məişət zorakılıqlarıdır. 12 milyondan çox rus normal alkoqollu içki almağa pulu çatmadığından istənilən cür spirtli mayelərə üz tutur ki, bu, da hər ilə on minlərlə adamın zəhərlənməsinə səbəb olur. Statistiklər Rusiyada əhalinin 2050-ci ilədək 16 %, yəni 23 milyon adam azalacağını təxmin edir. Əmək bazarında yaranan boşluq artıq pensiyaların verilməsində çətinlik çəkən Rusiya hökumətini müflisləşmə riski qarşısında qoya bilər.

 

Problemli regionlar

Əhalisi etnik rus olmayan regionların Moskvaya sədaqəti şərti xarakter daşıyır.

Rusiyanın neftdən axan pulu indiyədək ona Krım və Çeçenistan kimi periferal əraziləri dotasiya ilə nəzarətdə saxlamaq imkanı verib. Dotasiyalar əridikcə həmin regionlarda narazılığın baş qaldıracağı istisna edilmir. “Rusiya iqtisadiyyatı ifrat dərəcədə regionlaşıb. Ölkənin 83 regionundan yalnız 14-ü federal büdcəyə aldığından çox pul verir,” Meakins yazır. Pulların qeyri-rus əhalinin məskliunlaşdığı regionlara axması ölkə rusları tərəfindən müqavimətlə üzləşə və Rusiyanın Ukrayna, Gürcüstan, Moldova kimi sabiq sovet ölkələrində separatist hərəkatlara dəstəyini söndürə bilər.

 

Hərbi xərclər

Kremlin büdcədə hərbi xərclərə ifrat diqqət yetirməsi səhiyyə və təhsil kimi mühüm sahələri kölgədə qoyur.

Rusiya iqtisadyyatının durumu hərbi xərcləməyə mütənasibdir. Meakins yazır ki, 2017-ci ildə Rusiya büdcəsinin 30 faizini hərbi qüvvələrə, yalnız 2.6 faizini isə səhiyyəyə xərcləyib. Xaricdə əzələ nümayiş etdirmək, vətəndaşları erkən ölən Putin hökuməti üçün üçün daha böyük prioritetdir. Lakin azalan büdcə həm də azalan hərbi xərclər deməkdir. 1990-cı illərdən bəri ilk dəfədir ki, Rusiyanın hərbi büdcəsi kiçilib.2020-ci ildə Moskvanın hərbi qüvvələrə yalnız 41 milyard dollar xərcləyəcəyi güman edilir. Bu isə əhalisi Rusiya əhalisnin 46 faizini təşkil edən Fransanın hərbi büdcəsindən də azdır.

Meakins bir fakta diqqət çəkir. Rusiyanın 85,000 kənd  icmaları üçün səhiyyə infrastrukturu yoxdur. Səhiyyə xidmətlərinə görə Rusiya 54 inkişaf etmiş ölkə sırasında sonuncu yerdə gedir. Üstəlik, hökumət hələ səhiyyə xərclərini 33 % azaltmağı planlaşdırır. Ölkənin ən yoxsul regionlarında həkimlərin maaşı aylıq 250 dollardır, və bu templə yəqin ki, bir qədər də azalacaq.

Bu yönümdə cəmiyyətin bütün qatlarına sirayət edən korrupsiyanı da nəzərdən qaçırmaq olmaz. Təkcə 2015-ci ildə İcbari Tibbi Sığorta Fondu 500 milyon dollardan çox pul “itirib”.

 

Sosial problemlər

Gəlirlərin azalması sosial narazılığın artması ilə müşayiə olunur.

Ruslar dözümlü millətdir.  Amma hər dözümün bir limiti var. Putinin populyarlığı dövlət propaqandasına, yalan-palana əsaslanır, və başlıcası, avtoritar taktikalardan yararlanır.  Lakin günün sonunda onun ictimai dayağının fundamentini həqiqi iqtisadi nailiyyətlər təşkil edir.

Ötən aylarda Rusiyada işlə bağlı etirazlar artamaqdadır. Əhalinin 32 faizi deyir ki, əgər onların qəsəbələrində etiraz aksiası keçirilsə, qoşularlar. Bu, 1999-ciu ildə putin hakimiyyətə gəldikdən bəri ən yüksək göstəricidir, və ölkədə geniş və artan sosial narazılıqdan xəbər verir. Əvvəllər bu narazılığı neft pulu ilə pərdələmək, narazı insanların könlünü almaq daha asan idi.

“Rusiya Stalinist diktaura deyil, ‘idarə-olunan demokratiyadır’. Uzun sürən iqtisadi geriləmələr sosial münasibətləri dəyişəcək. Rusiya indi nə qədər zəhmli, yaxud qüdrətli görünsə də, hazırkı situasiya çox davam edə bilməz. Rusiyanın və eləcə də Putin rejiminin sabitliyi titrək bünövrəyə əsalanır və artıq çatlar görünməkdədir,” Meakins fikrini tamamlayır.

Amerikalılar niyə gülümsəyir?

Posted May 9th, 2017 at 10:18 am (UTC-5)
Leave a comment

Amerikalıları başqalarından ilk baxışda fərqləndirən bir fundamental xüsusiyyət varsa, o da təbəssümdür.  İstər xaricdə, istərsə də Birləşmiş Ştatlarında özündə, insanların bir-birləri ilə təmasda gülümsəməsi az qala normadır.

“Atlantic” məcmuəsinin yazarı Olqa Xazan həmin bu təbəssüm haqda 2015-ci ildə aparılmış araşdırmanın üzə maraqlı tapıntılar çıxardığını yazır.  Məlum olur ki, mühacirətin demoqrafiyasında mühüm rol oynadığı ölkələrdə insanlar tarixən qeyri-şifahi ünsiyyət vasitələrinə daha çox üz tuturlar.

32 ölkədə araşdırma aparmış alimlər müəyyən ediblər ki, insanların sifət ifadələri və bunu açıq şəkildə büruzə vermələri demoqrafiyanın rəngarəngliyi ilə sıx bağlıdır. “Başqa sözlə desək, harada çox mühacir varsa, orada qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq qurmaq üçün gülümsəməyə daha çox ehtiyac var, çünki hamı eyni dildə danışmır.”

Kanada və ABŞ kimi ölkələrdə əhalinin etnik mənbələri onlarla ölkəni əhatə edir. Bunun əksi olaraq Zimbabve və Çində əhali homogendir.

Təbəssüm Amerikanın siyasi arenasında olduqca mühüm rol oynayır.

İnsanların müxtəlif mədəniyyətləri təmsil etdikləri ölkədə gülümsəmək adamla dost olmaq istəyinin kəsə və effektiv işarəsidir.

Digər tərəfdən, əhalisinin homogen olduğu ölkələrdə gülümsəmək başqasi üzərində səlahiyyət əlaməti kimi yozula bilər. Müəlliflər hesab edir ki, xaricilərin az olduğu ölkədə cəmiyyətlər daha iyerarxik olur və burada qeyri-şifahi ünsiyyət daha çox qüvvə balansının saxlanmasına xidmət göstərir.

“Amerikalılar ona görə gülümsəyir ki, bizim isveçli babalarımız italiyan qonşuları ilə dostlaşmaq istəyirdilər və onlar “buonjurno” tələffüz edə bilmirdilər,” Olqa Xazan fikrini aydın edir.

Bəs entusiazmı necə izah edək? Axı dişlərin görünməsinə nə ehtiyac var?

Çin kimi cəmiyyətlərdə gülümsəmək bəzən daha çox qüdrət göstəricisi kimi yozulur.

“Ola bilsin ki, amerikalılar yüksək enerjili, xoşbət hissləri başqa ölkələrdəkindən dah çox dəyərləndirirlər,” müəllif yazır.  O, nümunə kimi amerikalı və çinli hökumət və biznes liderlərinin fotolarına diqqət çəkir.  Bu fotoların analizi göstərir ki, amerikalılar çinlilərdən daha çox sifət əzələsi hərəkət etdirirlər və onların təbəssümündə daha çox həyəcan var.

Alimlər 10 müxtəlif ölkənin tələbələri arasında keçirdikləri sorğuda müəyyən ediblər ki, ölkələrdəki xoşbəxtliyə, yüksək enerjiyə verilən dəyər hökumət rəsmilərinin gülümsərliyinə mütənasibdir. Maraqlıdır ki, həmin ölkələrdə insanların əsl xoşbəxtlik əmsalı burada rol oynamır.  Liderlərin həyəcanı rəhbərlik etdikləri insanların həqiqi yox, ideal emosiyalarına əsaslanır.

Emosional ifadələr transmilli korporasiyaların qlobal əməliyyatlarında bəzən dilemmalara yol açır. Məsələn, McDonald’s şirkəti ilk dəfə Moskvada restoran açanda, ruslara gülümsəməyi öyrətmək əməlli başlı problem idi. Sabiq McDonald’s işçisi Yuri Çekalin öz təcrübəsini belə təsvir edir.

“Amerikalılar bizə təlim videosu göstərib izah etdilər ki, müştərilərin gözünə baxıb onlarla vizual təmas qurmaq və gülümsəmək vacibdir…  Bizdə Rusiyada isə adamın gözlərinə baxanda, onlar bunu aqressiya əlaməti kimi qəbul edir.”

Moskvada McDonald’s restoranı açılanda amerikalı korporativ nümayəndələr yerli işçilərə gülümsəməyin önəmini izah etməkdə çətinlik çəkirdilər.

Wal-Mart pərakəndə satış şirkəti Almaniyada mağazalar açanda, məcbur olub işçilərdən müştərilərə gülümsəmək tələbini aradan qaldırdı. Təkcə gülümsəmək yox, işçilərin səhər tezdən firma şüarını səsləndirməsi ənənəsi də istisna edildi.  “Adamlara burada belə şeylər qəribə görünürdü. Almanlar belə davranmırlar,” Hans-Martin Poschmann izah edir. Təəccüblü deyil ki, çox keçməmiş Wal-Mart Almaniyadakı bizneslərini qapatmalı oldu.

“Bir çox gündəlik davranışlar kimi Amerika təbəssümü də bizim mədəniyyətimizin məhsuludur. Və bu məhsulu ixrac etmək də oxşar dərəcədə çətin ola bilər,” Olqa Xazan fikrini tamamlayır.

Sərt Valideynlik

Posted April 18th, 2017 at 12:02 pm (UTC-5)
Leave a comment

“Bütün valideynlər uşaqlarına həyatda ən yaxşı imkanları bəxş etmək istəyirlər. Ancaq yeni araşdırma göstərir ki, aqressiv  və sərt valideynlik metodları əks-nəticələr verə bilər.  Belə yanaşma uşaqları həmyaşıd təzyiqləri qarşısında zəiflədə və məktəbdə qiymətlərin pisləşməsinə yol aça bilər.”

Science Alert məcmuəsində dərc edilən məqalə ABŞ-ın Merilend ştatında 1500 yeniyetmə üzərində aparılan araşdırmanın nəticələrinə əsaslanır.  Son tədiqatlar göstərir ki, valideynlərin tez-tez üstlərinə qışqırdıqları yaxud aqressiv cəzalar tətbiq etdikləri uşaqlar hansı qiymət almalarından asılı olmayaraq məktəbi yaxud universiteti erkən tərk etməyə meylli olurlar.

Həmin uşaqlar eləcə də artıq məktəb yaşlarında daha riskli davranışlara meyl göstərirlər ki, bu sıraya dalaşmaq və oğurlamaq daxildir.

Tədqiqatın güclü aspektlərindən biri onun geniş zaman kəsiyi əhatə etməsidir. Belə ki, subyektlər üzərində araşdırma yeniyetmə həyatının ən mühüm 9 ilini əhatə edir.

Uşaqlar valideynlərlə normal kommunikasiya qura bilmədikdə, bu təlabatı ödəmək üçün üçün artan xətlə həmyaşıdlarına üz tuturlar.

“Aqressiv valideynləri olan uşaqlıar öz etimadlarını daha çox dostlarına qoyur və özlərini qısa dönəmdə xoş hiss etdirən hərəkətlərə yol verirlər. Bu cür uşaqlar uzun müddətli planlardan uzaq durur, ev tapşırıqlarını yerinə yetirmir, dostları ilə avaralanmaq üçün valideynlərin qoyduğu qaydaları pozur.”

Pittsburq Universitetinin aparıcı tədqiqatçısı Roşell F. Hentges Science Alert məcmuəsinə müsahibədə rəhbərlik etdiyi araşdırmanın pis davranışla valideynlərin xarakteri arasındakı bağlılığa diqqət yetirir.

“Bizim araşdırmamız uşaqların həyat tarixçəsindən istifadə edərək valideynlərin uşaqların təhsilinə, həmyaşıdları ilə münasibətlərinə, cinsi davranışlarına və nadincliklərinə təsirini müəyyən etməyə yönəlib.”

Valideynlərin uşaqlarla müntəzəm qaba rəftarı onları erkən yaşlarda cinayətkarlığa sövq edə bilər.

Əlbəttə, bütün pis nəticələrdə valideynləri günahlandırmaq ədalətli olmazdı. Lakin araşdırmaq sərt vəalideynliyin uşaqların qərarvermə prosesinə təsirinə işıq salıb.

12 yaşından 21- yaşınadək uşaqların təkamülünü izləyən alimlər mütəmadi qaydada uşaqlardan valydenlərin onlarla rəftarı, öz həmyaşıdları ilə savaşları, cinsi təmasları və dostlarından asılılıqları barədə sorğular keçirib.

Araşdırmanın sonunda respondentlər təhsil səviyyəsində əldə etdikləri yekun nəticələri açıqlayıblar,

Müəyyən olunub ki, qışqırmaq, vurmaq və icbari rəftar, o cümlədən hədələrlə müşayiət olunan valideyn davranışı iki ilin içərisində uşaqların valideyn əvəzinə həmyaşıda daha çox etimad bağlamasına yol açır.

“Bu o deməkdir ki, uşaqlar üçün dostları qarşısındakı məsuliyyət, valideynlər yaxud məktəb qarşısında daşıdıqları məsuliyyəti üstələyir.”

Hentgesin sözlərinə görə “o uşaqlar ki, təsdiqi öz valideynlərindən tapmırlar, onlar həmin o etibarı dost qarşısında qazanmağa can atırlar.”

Təkamül nəzəriyyəsi göstərir ki, sərt mühit yaşamı qeyri-müəyyən etdiynə görə, insanlar bilavasitə uzun dönəmli məqsədlər əvəzinə qısa müddəyli dividentlərə diqqət yetirməyə başlayırlar.

Tədqiqatlar göstərir ki, nəfislərinə nəzarət etməyi bacaran uşaqlar gələcəkdə daha uğurlu olurlar.

Müvafiq eksperimentlər göstərir ki, sərt mühitdə böyüyən uşaqlar dərhal 2 şokolad parçasını almağı bir az gözlədikdən sonra 5 şokolad əldə etməkdən üstün tuturlar. Öz impulslarına yiyələnmiş uşaqların gələcəkdə daha uğurlu olması isə başqa alimlər tərəfindən isbatını tapmış aksiomdur.

Tədqiqatın Amerikada konkret sosial-mədəni məkanın yetirmələri üzərində aparılması onun başqa mədəniyyətlərə nə dərəcədə şamil olunduğunu qeyri-müəyyən edir.

Heç şübhəsiz, tərbiyənin uşaq inkişafındakı rolu danılmazdır. Amerikalı alimlərin fikrincə tərbiyə ilə zəhm arasındakı fərqin tanınması istər valideynlər, istərsə də övladların xoşbəxt yaşayışında mühüm rol oynaya bilər.

Stalinin İdeologiyası

Posted April 4th, 2017 at 2:28 pm (UTC-5)
Leave a comment

“Stalin necə Stalin oldu? Daha dəqiq desək, İosif Vissarionoviç Cuqaşvili – təhkimçi nəvəsi, paltaryuyan qadınla bisavad pinəçinin oğlu – necə dünya tarixinin ən qəddar liderlərindən biri kimi tarixə düşən Generalissimus Stalin oldu? Necə oldu ki, Gürcüstanın ucqar dağ kəndində doğulmuş bir oğlan uşağı Avropanın yarısına nəzarəti ələ aldı? Keşiş olmaq üçün seminariyada oxuyan mömin bir kəs necə radikal ateistə və marksist ideoloqa çevrildi?”

“Atlantic” məcmuəsində sovet diktatorunun intellektual anatomiyasını təhlil edən Anne Applebaum üçün bu suallara tapılacaq cavablar mühümdür.  Belə ki, 20-ci əsrin ən önəmli fiqurlarından olan şəxsin kimliyi tarixçilər, psixoloqlar, və hətta filosoflar arasında geniş debat mövzusu olub.  Kimisi Stalin şəxsiyyətinin araşdırılmasında Ziqmund Freyd yanaşmasına (uşaqlıq təcrübəsinin sonrakı illərə təsiri), kimisi sırf makiavellizmə (16-ci əsr florensiyalı filosof Nikkolo Makiavelli “Şahzadə” əsərində siyasi hakimiyyətin avtoritar praktikasını nəzəriyyələndirmişdi), kimisə isə diktatorun öz siyasi əleyhdarlarına (Leon Trotski) istinad edərək müxtəlif fərziyyələr irəli sürüb.

Applebaumun fikrincə 1990-cı illərdən sonra sovet arxivlərinin açılması bu mövzuya yeni baxış imkanları verib.  Şərhçinin sözlərinə görə, tapıntılar “göstərir ki, Stalin sovet diktaturasını sadəcə kələk işlətməklə qurmayıb.  Nə də o bunu tək edib.  Stalinə bu işdə kifayət qədər əqidəyə sadiq yaxın çevrəsi, habelə minlərlə fanatizm həddində fəaliyyət göstərən gizli polis qüvvələri olub.  Bu sırada tarixçi Stefen Kotkinin Stalinin erkən illəri haqda (1878-1928) min səhifəlik bioqrafiyası yüzlərlə tədqiqatçının əməyini bir araya gətirərək sintez edir.

İosif Cuqaşvilinin Bakıda kriminal fəaliyyət zəminində həbsi zamanı çəkilmiş fotosu

Kotkin Stalini öz dövrünün başqa xadimləri və onların keçirdikləri uşaqlıqla müqayisə edərək Freyd nəzəriyyəçilərinin irəli sürdükləri hekayə xətti ilə razılaşmadığını aydın edir.  Məsələn, yetimxanada böyümüş Sergey Kirovun atası alkoqolik idi, anası isə erkən yaşda vərəm xəstəliyindən ölmüşdü. Qriqori Orcenikidze 10 yaşında olarkən artıq hər iki valideynini itirmişdi.  Belələri ilə müqayisədə Stalinin arxasında onun üçün bütün nəslin resurslarını səfərbər etməyə hazır olan ana dayanırdı.

İstedadlı şagird olaraq İosif Cuqaşvili 16 yaşında Qafqazın ən prestijli məktəbi sayılan Qori seminariyasına vəsiqə qazanmışdı. Sonradan Bakıya üz tutan və “Koba” ləğəbi ilən tanınan İosif burada kriminal fəaliyyətlə solçu agitasiyanı qarışdıraraq xarizma nümayiş etdirməyə başladı.  Lakin Kobanın tez-tez həbsə düşməsi onun həyatını artıq 40 yaşına çatmamış dalana dirətmişdi. Rusiyada çar devriləndə, Kobanın “nə pulu, nə daimi yaşayış yeri, nə də ki, bir peşəsi var idi.”  Bir neçə qadağan olunmuş qəzetdə məqalələr yazmaqla baş girlədən İosif Cuqaşvili nəinki dövlət idarəçiliyindən, hətta elementar menecment təcrübəsindən bixəbər idi.

Vladimir Leninin rəhbərliyi altında bolşeviklərin 1917-ci ilin oktyabrında törətdikləri çevriliş hər şeyi bir göz qırpımında dəyişdi.  Leninin hakimiyyətə yüksək riskli sıçrayışı Koba və onun yaxın ətrafının mürəkkəb və utopik ideologiyasına legitimlik qazandırdı. Ən başlıcası isə iqtidar onlara şəxsi stabillik, şöhrət və hakimiyyət kimi ağlasığmaz nemətlər dadızdırdı. Koba Stalinə çevrildi.

Cuqaşvili rəhbər işçi kimi ilk təcrübəsini vətəndaş müharibəsi zamanı ezam olunduğu Tsaritsın (Stalinqrad/Volqoqrad) şəhərində qazandı. 1918.

Bolşevik ideologiyasına sadəcə hakimiyyətə gəlmək, yaxud onu əldə saxlamaq üçün bir vasitə kimi  baxmaq şirnikləndiricidir.  Lakin onu da dərk etmək lazımdır ki, İosif Cuqaşvili kimi cəmiyyətin dibinə yuvarlanmış adamların gözündə bu ideologiyanın hakimiyyət uğrunda möhtəşəm qələbəsi onun dürüstlüyünü isbat etmiş və davamçılarını inandırmışdı ki, uğura gedən yol məhz bu ideologiyanın müddəalarına sərt riayətdən keçir.  “Stalinin ideoloji dilini ciddiyə almamaq səhvdir, çünki məhz bu terminologiya onun düşüncəsinə ən yaxşı bələdçidir. Belə ki, əksər vaxtlarda Stalin nə demişdisə, onu da edirdi,” Applebaum yazır.

Bolşeviklər hakimiyyətə gələn kimi dərhal etdikləri ilk şeylər özəl ticarəti qadağan etmək, sənayeni dövlət nəzarətinə keçirmək, mülkiyyəti, taxılı müsadirə etmək oldu.  Bu siyasət kütləvi miqyasda zor tətbiq olunmasını tələb edirdi.  1918-ci ildə Lenin özü dövlətə taxıl verməyən kəndlilərin “yerindəcə güllələnməsinə” göstəriş vermişdi.

Anne Applebaumun yazdığına görə, 1920-ci illərin əvvəllərində NEP kimi tanınan vəı özəlk ticarətə qismən imkan yaradan Yeni İqtisadi Siyasətdən az sonra Stalin onilliyin sonunda müharibə kommunizminin ən neqativ elementlərini geri qaytardı.  Stalinin milyonlarla insanın ölümünə bais olan kollektivizasiya planı əslində bolşeviklərin 1918-19-cu illərdəki əməllərinin sistematik formada təkrarı idi.  “Buna təəccüblənməyə dəyməz – bunlar onun oxuduğu hər kitabın, hər siyasi arqumentin məntiqi sonluğu idi,” Applebaum yazır.  Tarixçi Kotkinin nəzərində Stalinə darıxdırıcı bürokrat yaxud primitiv quldur yox, puritanist ideologiyaya hərfinədək əməl edən bir adam kimi baxmaq lazımdır.  Və onun törətdiyi vəhşiliklər öz xarakterindən çox, bolşeviklərin Marksist-Leninist ideologiyası ilə praktiki təmaslarından irəli gəlirdi.

Stalinin kütləvi repressiyalarla müşayiət olunan kolxozlaşdırma kampaniyası kənd təsərrüfatını viran qoyaraq Ukrayna və Qafqazda milyonlarla adamın acından ölməsinə səbəb oldu.

“İdeologiya Stalinə öndə gələn siyasi və iqtisadi geriləmələrin qarşısında dərin əminlik hissi verirdi. Onun siyasəti xalqın rifah halını yaxşılaşdırmaq əvəzinə ifrat yoxsulluğu meydana gətirəndə həmişə bir izahat tapılırdı. “Canımızda Nikolayın yağı var” deyən nəsil kommunistlərin gətirdiyi səfaləti çar dövrü ilə müqayisə edirdi.  Stalin üçünsə səbəbin sistemlə bağlılığı yox idi.  Nəzəriyyə düzgün icra edilməyib, qüvvələr müvafiq uzlaşdırılmayıb, rəsmilər qüsura yol veriblər.  Əgər sovet siyasəti hətta fəhlələr arasında belə qeyri-populyardırsa – bunun izahı var. Sinfi mübarizədə antaqonizm intensivləşir.”

Sovetlərin sevimli taktikası ölkədəki hər bəlaya görə əks-inqilabçıları, burjuaziyanı, xarici casusları günahlanıdrmaq, onları məkrli planlarda ittiham etmək idi. Bu inancın əsası 1918-20-ci illərdə Qırmızılarla Ağlar arasında gedən vətəndaş müharibəsi zamanı qoyulmuşdu. “Stalin təkrar-təkrar öyrənmişdi ki, uğura gedən yol zorakılıqdan keçir,” Applebaum yazır.  Bu baxımdan vətəndaş müharibəsi bolşeviklərin təkcə idarəçilik yox, həm də öz əleyhdarları ilə necə rəftar etmək haqda baxışlarını da formalaşdırdı, bərkitdi.

Stalinin çox sayda generalları güllələtdirərək sovet ordusunu bərbad hala salması nəticəsində Hitler Almaniyasının qoşunları müharibənin ilk bir neçə ayı ərzində paytaxt Moskvanın civarlarına qədər irəliləməyə nail olmuş, bu prosesdə milyonlarla sovet əsgərini əsir götürmüş, yüzlərlə şəhər və qəsəbəni viran qoymuşdular.

1918-ci ildə cəbhə xəttində yerləşən Tsaritsın şəhərinə ezam olunan gənc Stalinə Moskva və Petroqradda fəhlələr üçün taxıl təmin etmək həvalə olunmuşdu.  Bu təlabatı ödəmək üçün o, özünə əlavə hərbi səlahiyyətlər vermiş, ərazidəki gizli polisə nəzarəti ələ almış və başqa bolşevik qruplaşmasından 10 milyon rubl oğurlamışdı.  Dəmiryol xətləri onun ürəyinə yatan şəkildə işləmədikdə, Stalin lokal mütəxəssisləri “sinfi düşmən” adı altında güllələtdirdi. “O, əks-inqilabçıları sadizm yaxud panika üzündən edam etmədi – bu, kütlələri səfərbər etməyə yönəlmiş siyasi strategiya idi. O edamları belə əsaslandırırdı ki, şəhər onu Ağlara təhvil verməyi planlaşdıran potensial satqınlarla doludur.  “Bax burada, özünün ən xırda rüşeymində 30-cu illərin qondarma şou-məhkəmələrinin ssenarisi kök salmışdı.”

Maraqlıdır ki, Stalinin Tsarıtsindəki fəaliyyətini heç bolşevik rəhbərliyinin perspektivindən də müsbət qiymətləndirmək olmaz.  Stalinin liderlik qabiliyyətini qeyri-qənaətbəxş dəyərləndirən Lenin əvvəl-axır onu geri çağırmalı oldu.  Lakin vətəndaş müharibəsi qurtardıqdan sonra Stalinin hərbi uğursuzluqları unuduldu.  Tsarıtsinin adı dəyişdirilərək Stalinqrad oldu.  Tarixçi Kotkin hesab edir ki, illər boyu oxşar dinamika Stalinin həyatını müşayiə edəcəkdi.  Çözməli olduğu böhranı daha da dərinləşdirməsinə baxmayaraq, ifrat qəddarlıq sayəsində bütün müxalifət yox olur və Stalin tarixin sınağından üzüağ çıxırdı.  Yalnız belə bir adam kütləvi həbslər, sürgünlər və milyonlarla adamın ölümü ilə müşayiət olunan aclıqlara bais olduqdan sonra bütün SSRİ əhalisini öz yasında ağlatdıra bilərdi.

Əksərən günahsız insanları edam edən NKVD Stalinin idarəçilik apparatının əsas hissəsi idi.

“Müasir Qərbdə biz güman edirik ki, kütləvi zorakılıqların törədiciləri dəli yaxud irrasional adamlar olmaldıır. Lakin Kotkinin hekayəsi başqa şeyi deyir. Stalin bunlardan heç biri deyildi. Milyonlarla insanın ölümünə bəraət qazandıran ideologiyaya söykənmiş Stalinin rasional və son dərəcə ağıllı adam obrazı daha dəhşətlidir,” Applebaum yazır.  Çindən, Şimali Koreyadan tutmuş Kambocayadək, Rumıniyadan tutmuş Kubayadək, kommunist diktaturalarının kütləvi zorakılıqlar və repressiyalarla müşayiət olunması ideologiyanın sistemin mahiyyətindəki rolu haqda bu yeni baxışı müəyyən mənada əsaslandırır.  Və belə çıxır ki, Stalini unikallaşdıran başlıca amil onun şəxsiyyətindən çox, tapındığı ideologiya – kommunizm idi ki, o, praktikaya qoyulduğu əksər məkanlarda oxşar nəticələr hasil edib.

Ruhun Fəthi: Duayt Eyzenhauer

Posted March 21st, 2017 at 9:47 am (UTC-5)
Leave a comment

Hallovin gecəsində qardaşları qapı-qapı düşüb ənənəvi konfet toplamağa yollananda Aykın 10 yaşı var idi.  O, da qardaşlarına qoşulmaq istəyirdi, amma valideynləri yaşının az olduğunu əsas gətirərək icazə vermədilər.  Nə qədər yalvarsa da, bir şey alınmadı.  Qardaşlarının qapıdan çıxdığını hiddətlə seyr edən gözüyaşlı Ayk çığıra-çığıra həyətə qaçdı.  Alma ağacının gövdəsini yumruqlayan Aykın balaca əlləri qana bulaşdı.  Dalınca həyətə çıxan atası onu tutub silkələdi və çubuqla döyüb yataq otağına göndərdi.  Bir saat sonra anası otağa daxil olanda Ayk başını balışa sıxıb hönkür-hönkür ağılayırdı.  Aida xanım sükutla yatağın yanındakı stulda əyləşdi.  Bir qədər sonra oğluna tərəf əyilib qulağına İncildən sitat pıçıldadı: “O adam ki, öz ruhunu fəth edir, bir şəhəri fəth edən adamdan daha böyükdür.”  Oğlunun yaralarını sarıyan ana Ayka qəzəb və nifrətdən ehtiyatlı olmağı, daim emosiyalarını cilovlamağı tapşırdı.  76 yaşında ABŞ-ın 34-cü prezident Duayt Eyzenhauer sonra yazırdı: “Mən həmişə anamla o söhbətə həyatımın ən dəyərli anı kimi baxıram. Uşaq beynimdə mənə elə gəldi ki, anam saatlarla danışdı, amma yəqin ki, insident 10-15 dəqiqədən artıq çəkməzdi. Ən azı o, mənə yanlış olduğumu inandırmağa və yuxuya dalacaq qədər beynimi yüngülləşdirməyə nail oldu.”

Sosioloq David Bruksun bioqrafiyaya yanaşması tarixçi üslubundan fərqlənir.  Xarakterə Aparan Yol kitabında müəllifin əsas amacı cizgiləndirdiyi görkəmli ictimai xadimlərin nailiyyətləri yox, psixoloji portretləri, daxili çarpışmalarıdır. Bu baxımdan onun Eynzenhauer haqda nəql etdikləri adi tarix kitabında rast gəlinməyəcək incilərlə doludur. Bruksun təsvir etdiyi şəxsiyyət təkcə uğurlu siyasi lider yox, bir çoxları kimi, boya-başa çatdığı mühitin, valideynlərindən gördüyü tərbiyənin, və nəhayət hərbi karyerası dönəmində əxz etdiyi həyat təcrübəsinin məhsuludur.

“Bir ana olaraq Aida övladlarına hüdudsuz sevgi bəsləyirdi. O, onlara bu gün bir çox valideynlərin vermədiyi azadlıqları verirdi, ancaq övladlarına kiçik və müntəzəm özünə-nəzarət vərdişi aşılamaqda qərarlı idi.” Balaca Duayt – arxa cərgədə, soldan birinci.

Bruksun nəzərində Eyzenhauerin insan kimi formalaşmasında anası Aidanın rolu əvəzolunmazdır. “Aida Eyzenhauer yumor hissli, isti-ürəkli, ancaq korlanmağa sipər çəkən bir ana idi. Günah anlamına ciddi yanaşan ana evə rəqs etməyə, kart oynamağa, içki içməyə icazə vermirdi,” Bruks yazır.  Eyni zamanda o, öz övladlarına başqa valideynlərdən daha çox sərbəstlik vermişdi.  Onun övladlarından tələb etdiyi kiçik də olsa müntəzəm özünə-nəzarət vərdişinin inkişaf etdirilməsi idi.  Aidanın gözündə hər şey kiçik vərdişlərdən başlanırdı.  Stol arxasında əyləşməkdən tutmuş kilsəyə nə cür paltar geyməyə qədər Aida öz övladlarında gələcəkdə başqa səhələrdə mühüm əhəmiyyət kəsb edə biləcək davranış kodeksi aşılamağa can atırdı.

Bu dəyərlər əslində Aykın öz xarakteri ilə kəskin təzad təşkil edirdi. Uşaqlıqdan dəcəlliyi ilə seçilən Aykın məhəllədə əlbəyaxa olmadığı uşaq qalmamışdı.  Hətta West Point ordu akademiyasında da o, ipə-sapa yatmazlığı və nadinc davranışı ilə ad çıxarmışdı. Akademiya rəhbərliyi onu dəfələrlə siqaret çəkdiyinə, qumar oynadığına görə cəzalandırmışdı.  Bir dəfə hətta rəqs zalında cuşa gəldiyinə görə rütbəsi serjantdan sıraviyə endirilmişdi.  Əslində Hallovin gecəsində üzə vuran temperament heç vaxt Eyzenhaueri tərk etməmişdi. II Dünya Müharibəsi vaxtı hərbi jurnalist tərəfindən “bəd xasiyyətli Mister Bang” ləğəbi almış Eyzenhauerin subordinatları rəhbərlərinin hansı əhval-ruhiyyədə olduğunu geydiyi kostyumun rəngindən proqnozlaşdırmağa çalışırdılar.  Qəhvəyi kostyum o demək idi ki, həmin gün ondan maksimum məsafə saxlamaq məsləhətdir.

Duayt uşaqlıq illərini Amerikanın mərkəzi ştatı Kanzasda keçirib. Duayt – birinci cərgə, sağdan ikinci.

Eyzenhauer öz daxildə üzləşdiyi impulsların cilovanmasını həyatının ən çətin sınağı kimi görürdü. Yuxusuzluq və narahatlıq dolu gecələri Eyzenhauer tavana baxa-baxa keçirər, emosiyalarına nəzarət etməyin yolları üzərində baş sındırardı.  Hərbi akademiyada məşqçisinin ona dedikləri qulaqlarında cingildəyərdi: “Səni vurub yıxandan sonra gülümsəyərək ayağa qalxa bilmirsənsə, rəqibini heç vaxt yenə bilməzsən.”

Qərb ordularını Nasist Almaniyası üzərində qələbəyə aparacaq general yazırdı: “Mən qət etdim ki, ictimai davranışım və nitqim hər zaman qələbənin şən aurasını tərənnüm etməlidir – və hər hansı bir pessimizm və ruhdan düşürdən elementlərin yeri otağımdakı balışım olacaq.” Bunu sistematik qaydada həyata keçirmək üçün Eyzenhauer bir sıra fəndlər fikirləşib tapırdı. Məsələn, xətrinə dəyən adamların adlarını gündəliyə yazmaqla həmin adamlara qarşı qəzəbini söndürürdü. Nifrət dalğasının gəldiyini hiss edəndə, o bunun bütün varlığına hakim kəsilməsinin qarşısını alırdı. “Qəzəb uda bilməz. O, hətta heç aydın fikirləşə də bilmir.” David Bruksun təsvirincə, Eyzenhauer olduğu kimi görünən və göründüyü kimi olan adam deyildi. “O, güclü emosiyalara malik – eyni zamanda anası kimi, həmin hissləri boğaraq yaşayan bir adam idi.”

West Point Ordu akademiyasında təhsili gənc Duaytın hərbi karyerasının əsasını qoydu.

Aida əqidəcə pasifist olmasına baxmayaraq hərbçi olmağa qərar vermiş Eyzenhauerin qarşısını kəsmədi. 1915-ci ildə ABŞ-ın əsas ordu akademiyasını bitirən Aykın hərbi karyerası Birinci Dünya Müharibəsinin kölgəsində start götürdü.  Cidd-cəhdlərinə baxmayaraq Eyzenhauerin müharibədə iştirak etmək istəyi baş tutmadı. 1918-ci il, noyabrın 18-də, savaşmaq üçün Fransaya yollanmağa təlimat alanda, Aykın 28 yaşı vardı.  Atəşkəs 11 noyabrda qüvvəyə mindi. “Allah haqqı, indən belə mən bunun əvəzini çıxmağa çalışacağam,” deyə Eyzenhauer özünə söz verdi.

O, ağlına gətirə bilməzdi ki, bu vədin yerinə yetirilməsi hələ xeyli vaxt aparacaq.  Xeyli vaxt deyəndə ki, 1920-ci ildə leytenant-polkovnik rütbəsi alan Eyzenhaur 1938-ci ilədək rütbə artımı görməyəcəkdi. 40 yaşlarında olanda, Eyzenhauer öz ailəsinin ən az nailiyyətli övladı idi,” Bruks yazır. “O, artıq orta yaşlarda idi. İlk general ulduzunu alanda, onun 51 yaşı tamam olmuşdu. Heç kəs ondan möhtəşəm nailiyyət gözləmirdi.”

Müəyyən mənada, 20-30-cu illər Eyzenhauerin hərbçi – və ən mühümü, idarəçi kimi bişməsində önəmli rol oynadı.  Administrasiya zabiti olaraq o özünü gözə soxmağı sevməzdi.  Eyzenhauer prosedurlara, prosesə, komanda işinə və təşkilatçılığa yiyələndi.  O, habelə mənsub olduğu təşkilatda uğur qazanmağın sirlərinə sahib oldu.  “Hər dəfə yeni məkana gedəndə postdakı ən güclü, ən bacarıqlı adamı müəyyən etməyə çalışırdım. Öz ideyalarımı bir kənara qoyub, əlimdən gələni edirdim ki, həmin adamın dediklərini reallığa çevirim,” Eyzenhauer yazırdı.  “Həmişə səndən daha çox bilən, daha yaxşı bacaran və daha aydın görən adamlardan öyrənməyə çalış, onlarla bir yerdə olmağa can at.” Prosesin özünə detallı diqqət göstərən Eyzenhauerin sevimli deyimi bu idi: “Planlar heç nədir, amma planlaşdırma hər şeydir.”

Eyzenhaueri “həyatda ən yaxşı katibi” adlandıran General Duqlas MakArtur dəfələrlə onun Filippindən başqa yerə transfer olunmasının əleyhinə çıxmış, mümkün qədər onu öz yanında saxlamağa çalışmışdı.

Eyzenhauerin həyatında əsas məqamlardan biri onun hansı vəzifəyə təyin edilməsi yox, rastına çıxan bir şəxsiyyət idi.  1922-ci ildə Panamada xidmət edərkən Eyzenhauerin komandanı olmuş General Foks Konnor kənar müşahidəçilər tərəfindən “özünə nəzarət edən, həlim dilli, əzəmətli şəkildə formal və nəzakətli” şəxs kimi təsvir olunur.  Konnor kitab oxumağı çox sevərdi, tarixin tələbəsi idi və hərbi talantı qiymətləndirməyi bacarırdı.  General teatrallıqdan uzaq idi.  Bruksun yazdığına görə, Eyzenhauerin General Konnordan əxz etdiyi başlıca dərs bu idi: “İşini ciddi qəbul et, amma özünü yox.”  Təvazökarlıq hər bir liderdə Eyzenhauerin ən sevdiyi xüsusiyyət idi.  “Mənim əqidəm budur ki, hər bir liderdə öz seçdiyi subordinatların yol verdiyi səhvlərin məsuliyyətini boynuna alması – eyni zamanda onların əldə etdiyi nailiyyətlərə görə həmin şəxsləri tanımaq üçün bir təvazökarlıq hissi vacibdir.” General Konnor Eyzenhauerdə hərbi strategiyaya, klassik əsərlərə və dünya siyasətinə sevgi hissi oyatdı.  Ən mühümü isə, Konnor onun Kanzas ştatında Komandanlıq və Baş Qərargah Məktəbində ali zabit kimi təhsil almasına şərait yaratdı.  Vaxtikən oxuduğu təhsil ocaqlarında töhmətlər almış Eyzenhauer bu məktəbi fərqlənmə ilə bitirdi.

Eyzenhauerin növbəti təyinatı həyati əhəmiyyət kəsb edirdi.  Çoxlarına elə gələ bilər ki, General Duqlas MakArturun şəxsi heyətində işləmək istənilən zabit üçün gələcəyə qızıl bilet idi.  Və müəyyən mənada bu həqiqətdir.  Lakin nə qədər qəribə də olsa, Eyzenhauer Duqlas MakArturun şəxsi keyfiyyətlərinə tənqidi münasibət bəsləyir və onun haqda başqalarının yüksək təsəvvürünü paylaşmırdı. Bir çox cəhətdən MakArtur General Konnorun əksi idi.  O, teatralizmi sevirdi.  Eyzenhauer MakArturu “aristokrat” kimi təsvir edər və onun özü haqda bəzən üçüncü şəxsdə danışmasını qəribə xüsusiyyətlərdən bir kimi vurğulayardı.  Altı il MakArturun ofisində işləmiş Eyzenhauer dəfələrlə başqa idarəyə transfer olunmasını xahiş etsə də, MakArtur onun Filippində qalmasını vacib hesab edirdi və bu xahişlər bir qayda olaraq rədd edilirdi. MakArturun bəzən ədabaz təsiri bağışlayan davranışları onu nə qədər qeyzləndirsə də, Eyzenhauerin öz həqiqi düşüncələrini gündəliyindən başqa haradasa ifadə etdiyi haqda dəlil yoxdur. “Eyzenhauer özünün komandanının düşüncələrini aşılamaqla, onun perspektivini öz perspektivi kimi qəbul etməklə, işini səmərəli qaydada və vaxtında yerinə yetirməklə MakArtura loyal xidmət göstərdi,” Bruks yazır. “Sonda bütün xidmət etmiş olduğu başqa generallar kimi MakArtur da onun yüksəlişinə yardımçı oldu. Və İkinci Dünya Müharibəsində üzləşəcəyi ən çətin sınaq meydana çıxanda, Eyzenhauerin öz emosiyalarına hakim olə bilməsi onun dadına yetişdi.”

Müharibə generalı kimi Eyzenhauer əsgərlərlə yaxın təmas saxlayır, onların qayğılarını özü üçün başlıca prioritet sayırdı.

Eyzenhauer bacarıqlı müharibə komandanı id. Bruksun yazdığına görə, beynəlxalq alyansı bir yerdə saxlamaq üçün Eyzenhauer tez-tez öz qəzəbini gizlətməli olur, mütəxlif ordular arasında konsensus yaratmağa nail olurdu. Sabiq komandanı Konnorun amalını ibrət dərsi götürən Eyzenhauer qələbələrə görə öz subordinatlarına kredit verir, xətalara görə isə məsuliyyəti öz boynuna götürməkədn çəkinmirdi.  Onun məşhur D-Day əməliyyatından öncə əməliyyat iflasa uğradığı təqdirdə  ictimaiyyətə ünvanlamağı planlaşdırdığı məktubdakı bir cümlə bu baxımdan diqqət cəlb edir: “Mənim hücum üçün seçdiyim vaxt və məkan əlimizdə olan ən yaxşı informasiyaya əsaslandıb.  Qoşunlar, hava və donanma qüvvələri rəşadət və sədaqətlə vuruşublar. Əgər onların cəhdinə görə kimsə günahkardırsa, məsuliyyət yalnız mənim çiyinlərimə düşür.” Xoşbəxtlikdən Eyzenhaueriun məktubu açıqlamasına lüzum qalmadı.  1944-cü il iyunun 6-da Fransa sahillərinə enən ABŞ, Britaniya, Kanada və Fransa birləşmiş qüvvələri istehkamlanmış nasist ordularını darmadağın etdilər.

General Eyzenhauer əsgərlərinə göstəriş vermişdi ki, mülki alman vətəndaşlarını azad edilmiş konsentrasiya düşərgələrinə gətirsinlər – qoy nasistlərin törətdikləri vəhşilikləri öz gözləri ilə görsünlər.

Eyzenhauerin intizamlı, özünə-nəzarətli həyatının mənfi cəhətlərdi də var idi. “O uzaqgörən adam deyildi. Kreativ düşüncəli mütəfəkkir deyildi. Müharibədə o, möhtəşəm strateq sayıla bilməzdi. Prezident olaraq da vətəndaş haqları hərəkatından tutmuş MakKartiizmin fəsadlarınadək çağdaş tarixi cərəyanlara çox vaxt əhəmiyyət vermirdi. Abstrakt ideyalar onun güclü tərəfi deyildi.” Süni özünə-nəzarət onu bəzən ən yaxın adamlarla münasibətlərdə soyuq edirdi.  Bu xüsusda Eyzenhauerin məşuqəsi Kay Summersby ilə münasibətləri kəsmək məqsədilə yazılmış məktubdan bir parça diqqət cəlb edir. “Əminəm ki, sən başa düşəcəksən ki, mənim üçün  bu dərəcədə dəyərli olan münasibətlərə bu şəkildə son qoyulması məni necə məyus edir, amma mənim bunu doğuran səbəblər üzərində nəzarətim yoxdur,” o sevgilisinə yazırdı. “Ümid edirəm ki, sən ara-sıra mənə məktub yazacaqsan. Sənin işlərinin necə getməsi məni həmişə maraqlandıracaq.”

Bu günlər insanlara aşılanan dəyər onları xalis olmağa, göründükləri kimi olmağa dəvət edir.  Lakin Eyzenhauer fərqli fəlsəfəyə abunəçi idi.  O, hesab edirdi ki, insan çiy məhsuldur – bəzisi yaxşı, bəzisi pis. Və bu təbiətin yonulmasına və formaya salınmasına ehtiyac var.  Şəxsiyyət insanın onu necə bəsləməsindən asılıdır.  Həqiqi xasiyyət sənin onu necə formnalaşdırmağından irəli gəlir, təkcə təbiətdən yox. “Eyzenhauer səmimi insan deyildi,” Bruks yazır. “O, özəl düşüncələrini gizli saxlayardı. Bəzən bunları öz gündəliyində yazırdı və onlar kifayət qədər kəskin olurdu.” Uşaq vaxtı qəzəbini boğmağı öyrəndiyi kimi, böyük olaraq da ambisiyalarını və qabiliyyətlərini pərdələməyi bacarırdı.  “O, başqalarından ağıllı, yaxud orta amerikalıdan daha üstün görünmək istəmirdi. Əvəzində o, sadə, təhsilsiz bir şarm imici bəsləyirdi.” Prezident olaraq Eyzenhauer mürəkkəb mövzularda iclaslar keçirər, qərarlar verər və onların icraatına nəzarət edərdi. “Ancaq sonra mətbuat konfransına yollanıb, ingiliscəni kəsib-doğrayardı,” Bruks yazır. “Bu, mənim kimi maymaq dovşan üçün çox qəlizdir,” deyə o, tez-tez haqqında söz gedən məsələnin onun intellekt səviyyəsindən yüksəkdə olduğunu vurğulamağı sevərdi.

İngiliscə həmqafiyə səslənən “Mən Aykı xoşlayıram” Eyzenhauerin əsas kampaniya şüarı idi. Müzəffər müharibə generalının seçkilərdə uğur qazanacağını təxmin edən Respublikaçılar prezidentliyə onun namizədliyini irəli sürmüşdülər.

Aykın sadəliyi strateji xarakter daşıyırdı.  Onun vitse-prezidenti olmuş Riçard Nikson çoxlarının Eynzehauerin intellekti haqda yanlış təsəvvürə malik olduğunu deyirdi. “Deyilənə görə Eyzenhauer əla poker oyunçusu idi. Onun beyni problemə tək yox, bir, iki, üç cığırlı məntiqlə yanaşardı,” Nikson xatırlayır.  “Aykın Kanzas səması kimi açıq təbəssümü dərin bir məxfliyi pərdələyirdi. O, şərəfli, lakin tutqun, üzdə nurani, daxildə isə qızğın emosiyalarla dolu bir insan idi.”  Bir dəfə mətbuat konfransından öncə mətbuat katibi ona hansısa incə məsələ haqda necə danışacağını sual edəndə Aykın cavabı belə olmuşdu: “Narahat olma, Cim, o sual gəlsə, sadəcə onları çaş-baş salacağam.” Hətta ən yaxın ailə üzvləri də Eynzehauerdən baş açmadıqlarını etiraf edirdilər. “Papanı başa düşməyə çalışanlara həsəd aparmıram. Mən özüm ondan baş açmıram,” deyə oğlu Con bioqrafçı Evan Thomasa söyləmişdi. “Eyzenhauer sadə görünürdü, amma onun sadələyi bir incəsənət əsəri idi,” Bruks yazır.

Müəllifin nəzərində Eyzenhauerin ən bariz xüsusiyyəti onun mötədilliyi idi.  Mötədillik çox adamın yanlış başa düşüdüyü bir anlamdır.  Çoxları mötədilli iki ifrat mövqe arasındakı ortaq məxrəc kimi görür. Bruksun tərifinə əsasən, mötədillik münaqişənin labüd olduğunu qəbul etmək bacarığıdır. “Əgər sən hesab edirsənə ki, dünyanı səliqə-sahmanlaya bilərsən, onda mötədilliyə ehtiyac yoxdur. Əgər əminsənsə ki, bütün şəxsi xüsusiyyətləri bir yerə toplayıb harmoniya əldə etmək mümkündür, onda çəkinmək lazım deyil. Mötədillik o ideyaya əsaslanır ki, əksər hallarda çox şey bir araya sığmır, sahmanlanmır. Siyasət legitim rəqib baxışlar arasındakı yarışın məhsuludur. Fəlsəfə isə rəqabət aparan yarım-həqiqətlərin toqquşması.”  Bruksun fikrincə, elə Eyzenhauerin şəxsi keyfiyyətləri də bu təzadı özündə əks etdirir. “Alovlu püskürtüləri bəzən onu ədalətin fövqünə yüksəldər, bəzənsə onu kor edərdi. Onun özünə-nəzarəti bəzən öz xidməti borcunu yerinə yetirməyə imkan yaradar, bəzənsə onu etinasız edərdi.”

Eyzenhauer bu təzadları intuitiv olaraq qavrayırdı.  1961-ci il 20 yanvarda onu Ağ Evdə əvəzləyən Con F. Kennedi inaqurasiya çıxışında pafosla bəyan etdi: “Bis istənilən bədəli ödəyəcək, istənilən yükü çəkəcək və istənilən çətinliyə sinə gərəcəyik…  Birlikdə biz ulduzları fəth edəcəyik.”  Ondan üç gün öncə isə daha az diqqət cəlb edən, lakin tarixi baxımdan əhəmiyyəti zaman keçdikdə artacaq başqa bir nitq söylənilmişdi.  Həmin nitqdə bəşər övladının üzləşdiyi ziddiyətli tendensiyaların reallığına daha yetkin, daha gözüaçıq bir yanaşma sərgilənmişdi. “Kennedi hüdudsuz mümkünatları vurğuladığı halda, Eyzenhauer təşəxxüsə qarşı xəbərdarlıq edirdi. Kennedi cəsarəti alqışladığı halda, Eyzenhauer idrakı önə çəkirdi. Kennedi milləti irəliyə doğru mətin addlımlamağa səslədiyi halda, Eyzenhauer balansa çağırırdı.”

“Heç vaxt hansısa Böyük Şəxsiyyətin, bir liderin Amerikanın xilası üçün vacib olduğunu düşünməyin. O gün ki, Amerika bir liderdən və onun 158 milyon davamçısından ibarət olacaq, o ölkə Amerika olmayacaq.” – Prezident Duayt Eyzenhauer

“Balans” ifadəsi ilə bol həmin çıxışda Eyzenhauer Amerika xalqına hər şeyin tələsik yoluna qoyulmasına dair illüziyalara qapılmamağı məsləhət görürdü.  O, insanları bütün problemlərə möcüzəvi həll yolu tapılacağı haqda təsəvvürdən ehtiyatlı olmağı, yalnız bu gün üçün yaşamaq impulsundan uzaq durmağı tövsiyə edirdi.  Qıtlıq və çətinlik içərisində boya-başa çatdığı uşaqlıqdan nümunə götürən Eyzenhauer millətin nəvələrinə “siyasi və ruhi” miras qoyulmasını vacib hesab edirdi.  O, hakimiyyətin bir əldə cəmləşməsindən, ələlxüsus “hərbi sənaye kompleksinin” ifrat dərəcədə güclənməsindən təlaşını ifadə edirdi.  Millətin qurucu babaları kimi Eyzenhauer də hakimiyyətin sadə vətəndaşlardan bir qrup hökumətin maliyyələşdirdiyi ekspertlərin əlinə keçməsinə qarşı çıxırdı.  Onun siyasi fəlsəfəsinin mənbəyi hüdudsuz hakimiyyətin fəsadlarından ehtiyatlanmağa əsaslandırdı.  Eyzenhauerin gözündə, liderlərin başlıca kəraməti yeni nəsə qurmaq naminə indi mövcud olanları dağıdıb məhv etmək yox, miras qalmış demokratik irsi qoruyub saxlamaq, onu müasir cəmiyyətə uyğun qaydada təkmilləşdirmək idi.

Yamayka

Posted March 1st, 2017 at 1:11 pm (UTC-5)
Leave a comment

Yamayka ilə ilk tanışlığım kollec illərində futbolçu dostumla təmasdan başlamışdı. Daim gülərüz, xoş əhval-ruhiyyədə olan bu adamı ali təhsilin ən sərt sınaqları belə təbdən çıxarmırdı. Maraqlı ingilis ləhcəsi də var idi. Hər qış və yay fəsillərində doğma vətənindən qayıtdıqdan sonra çimərlikdə necə istirahət etdiyindən danışıb, bizi həsəd hissi ilə doldurardı .

Təyyarəmiz Montego Bay (Monteqo Buxtası) aeroportuna enəndə adanın əsrarəngiz gözəlliyi səmadan göz oxşayırdı. Dostum qürrələnməyində haqlı idi. Yam-yaşıl tropik təpələr və ağ qumlu sahillərə bitişik firuzə rəngli sular bərq vururdu.

Yamaykanın təbii gözəlliyi Karib Dənizi hövzəsi üçün elə də unikal deyil.  Bu regionda yerləşən ada dövlətlərin əksəriyyəti real yaxud potensial kurort zonalardır. Unikal olanı Yamaykanın özünəməxsus tarixi, onun kolonial irsidir.

Məşhur rom brendinə çevrilmiş “Kapitan Morqan” vaxtikən Yamaykanın vitse-qubernatoru olmuş və tez-tez ispan koloniyalarına hücumları ilə tanınan Henry Morqana əsaslanır.

Məsələn, siz bilirdiniz ki, 2.8 milyon əhalisi olan Yamayka qərb yarımkürəsində üçüncü ən iri ingilisdilli ölkədir? Yaxud, Yamaykada quldarlıq ABŞ-dan onillərlə öncə ləğv edilib? Yaxud da, Yamayka yeganə dövlətdir ki, nə vaxtsa onun başında piratlıqda ittiham olunan şəxs dayanıb?

Karib hövzəsində yerləşən bir çox müasir dövlətlər kimi Yamaykanın hekayəsi transatlantik qul alverinin tarixidir. 1494-cü ildə Xristofor Kolumbun Amerika qitəsinə ikinci səyahəti zamanı kəşf edilmiş ada yarım əsrdən çox ispanların hökmranlığı altında olub. Burada əsası qoyulan ilk şəhərlərdən biri məhz mənim yamaykalı kollec dostumun doğma şəhəri olan “Spanish Town” – yəni İspan Qəsəbəsi adlanır.

1655-ci ildə Ser Vilyam Penn və General Robert Venablsın başçılığı altında ingilislər adanın əsas ispan qalasına hücum edərək onu ələ keçirdilər. Az sonra Britaniya hökuməti 17-ci əsr müharibələrində əsir düşən irlandiyalıları adaya sürgün etməklə adanın ilhaqına start verdi. Amma ada əhalisinin başlıca kəsimini növbəti yüzilliklərdə gətirilən qullar təşkil edəcəkdi.

1650-1860-cı illər arasında 15 milyona yaxın insanın Qərbi Afrikadan Amerika qitəsinə qul qismində gətirildiyi güman edilir. Qulların əksəriyyəti plantasiyalarda işləmək üçün Karib Dənizi adalarına, Mərkəzi və Cənubi Amerikaya nəql edilirdi.

Bir çox başqa kolonial dövlətlər kimi Britaniya da adada iqtisadi monokultura yaratmışdı. Ucdantutma bütün ada boyu qul əməyi əsasında şəkər çuğunduru yetişdirilir və bununla Avropanın artan şəkər təlabatı ödənilirdi. 1820-ci illərdə hər il 77 min ton şəkər istehsal edən Yamayka dünyanın bir nömrəli şəkər istehsalçılarından idi.

İngilis qul alverçiləri üç mənzilli marşrutla hərəkət edirdilər.  Onlar gəmilərini Londonda odlu silahlarla, müasir əmtəələrlə doldurur, Afrika sahillərində bu əmtəəni yerli krallara, tacirlərə qul müqabilində satırdılar.  Sonra qullarla dolu gəmilər Karib hövzəsi adalarına yetişərək hüquqsuz insanları buradakı plantasiyalara satır, əvəzində pambıq, şəkər, qəhvə, tütün, romla geriyə – İngiltərəyə qayıdırdılar.

Romdan söhbət düşmüşkən, o, indəyədək də Karib adalarının ən çox fəxr etdikləri məhsuldur.  Şəkər çuğundurundan çəkilən bu içki əsrlər boyu dənizçilərin, piratların tapındığı bir nemət olub. Ancaq rom təkcə uyuşdurucu mahiyyətə malik deyil.  Onun tərkibində olan alkoqolu suya qatmaqla dənizçilər geniş okeanda uzun məsafələri qət edəcək gəmilərdə bakteriyasız su təchizatını təmin etmiş olurdular.

Şəkli Yamayka dollarında əks olunan Samuel Şarp 31 yaşında ikən quldarlığa qarşı müqavimətə başlamış və Yamayka tarixində ən iri qul üsyanına rəhbərlik etmişdi.

Yamaykanın qul əməyindən asılılığı adada Afrika mənşəli insanlarla başqa irqə mənsub adamların arasında 20:1 nisbətində say fərqi yaratmışdı. İcbari əməyə etiraz edən qullar tez-tez üsyan qaldırır, zorakılıqlara əl atır, adada siyasi sabitliyi təhlükə altına alırdılrar. Britaniya parlamenti ilk öncə zülmün şiddətini azaltmaq üçün bir sıra ölçülərə üz tutdu.  Qullara qarşı qamçıdan istifadəyə qadağa qoyuldu, qadınların falaqqa olunması ləğv edildi və qullara həftədə azı bir istirahət günü verildi.

Maraqlıdır ki, yerli quldarlar Britaniya parlamentinin qərarlarına daim müqavimət göstərər və hər vəhclə Londonu inandırmağa çalışardılar ki, qulların durumu qənaətbəxşdir. Nəhayət 1838-ci ildə parlament yerli quldarlarla təmsil olunan Yamayka Assambleyasının iradəsinə zidd olaraq adada quldarlığın tam şəkildə ləğvinə qərar verdi.

Həmin dönəmdə azadlığa doğru başlanan hərəkat 1962-ci ildə Yamaykanın Britaniyadan müstəqillik əldə etməsi ilə nəticələndi.  Müstəqillikdən sonrakı illər ərzində Yamayka ildə 6 faiz artımla sürətli iqtisadi inkişaf yoluna qədəm qoydu. Britaniyanın özünəməxsus mülkiyyət qanunlarını miras almış adada sahibkarlığın inkişaf etməsi sayəsində ölkə regionun nisbətən varlı dövlətlərindən birinə çevrildi.

Dayandığım sahildən 90 kilometr aralıda sabiq ispan koloniyası olan Kuba yerləşir. Kommunist diktaturasının hökm sürdüyü adada orta aylıq maaş 20 dollardır.

Dayandığım sahildən 90 kilometr qarşıda Kuba yerləşir. 1959-cu ildə Fidel Kastronun hakimiyyətə gəlişindən sonra iqtisadiyyatı ifrat yoxsulluq girdabına yuivarlanmış həmin adada orta aylıq adambaşı maaş 20 ABŞ dollarıdır. Bir az şərqdə dünyanın başqa ən yoxsul ölkələrindən biri olan Haitidir. Həmin ölkənin adanı paylaşdığı Dominikan Respublikası iqtisadi baxımdan xeyli yaxşı durumdadır. Lakin yaxın ətrafdakı dövlətlərin heç biri iqtisadi inkişaf baxımdan mülkiyyət hüquqlarına təminat verən ingilis qanunları əsasında təşəkkül tapmış Yamayka səviyyəsində deyillər.

Britaniya Birliyinin üzvü olaraq müasir Yamayka parlamentar demokratiya və həm də konstitutsional monarxiyadır. Adanın rəsmi dövlət başçısı Kraliça Elizabethdir ki, o bu titulu 10-dan çox başqa dövlətlə paylaşır.  Adanın idarəçiliyi ilı məşğul olan General Qubernatoru ölkənin demokratik seçkilərdə müəyyən edilmiş baş naziri nominasiya edir, kraliça isə təsdiqləyir.

Qlobal xəritədə kifayət qədər kiçik həcmdə olmasına baxmayaraq Yamaykanın mədəni nüfuzu xeyli uzaqlara gedir. Dünyanın elə pop musiqi radiostansiyası yoxdur ki, Yamaykada ərsəyə gəlmiş reggae musiqisi cizgiləndirməsin.

Reggae janrının ustadı sayılan Bob Marley-nin mahnıları təkcə şirin melodiyaları ilə deyil, siyasi mesajla dolu lirikası ilə yaddaşlara həkk olunub. Marlinin hüquq bərabərliyinə köklənmiş mesajları onun sənətində geniş yer alır. Həyatdan getməsindən 36 il sonra “Get up, stand up, stand up for your rights! Get up, stand up, don’t give up the fight!”  (Dur ayağa, hüquqların üçün qalx ayağa! Dur ayağa, qalx ayağa, mübarizədən usanma!) sədaları zülmə qalib gəlmiş yamaykalılar və eləcədə də dünyanın bir çox guşələrində haqsızlıqla üzləşən insan toplumları üçün aktuallığını qoruyub saxlayır.

 

Hakimiyyət Dəyişikliyi

Posted January 24th, 2017 at 10:22 am (UTC-5)
Leave a comment

U.S. President-elect Trump greets outgoing President Obama before Trump is inaugurated during ceremonies on the Capitol in WashingtonYanvarın 20-də bütün dünya Amerika milli ritualına seyrçi oldu. Birləşmiş Ştatların 45-ci prezidenti Donald Tramp dünyanın ən qüdrətli ölkəsinin rəhbərliyini Barak Obamadan təhvil aldı. Dinc hakimiyyət dəyişikliyi ənənəvi andiçmə mərasimi, inaqurasiya paradı və gecə balları ilə müşayiət olundu.

Sabiq Sovet dissidenti Natan Şaranski ölkənin azad olub-olmadığını müəyyən etmək üçün sadə litmus testi təklif edirdi. Əgər paytaxtın mərkəzi meydanında polis müdaxiləsi olmadan hökumət əleyhinə şüar səsləndirə bilirsənsə, azad ölkədə yaşayırsan.

Demokratiyanın testi də bu baxımdan oxşardır.  Əgər ölkədə dinc hakimiyyət dəyişikliyi baş verirsə, dövlət başçıları sivil şəkildə dəyişirsə, həmin ölkə demokratiyadır.  Belə ki, qeyri-demokratik ölkələrdə hakimiyyət dəyişikliyi öncədən planlaşdırılmış ritualla həyata keçmir – adətən qəfil olur və tabutun kölgəsində baş verir.

“Üzvlərinin biri-birinə qarşı müntəzəm nifrət, yaxud kor-koranə sevgi bəslədikləri millət müəyyən mənada kölədir.” – Corc Vaşinqtonun vida çıxışından.

“Üzvlərinin biri-birinə qarşı müntəzəm nifrət, yaxud kor-koranə sevgi bəslədikləri millət müəyyən mənada kölədir.” – Corc Vaşinqtonun vida çıxışından.

Müasir tarixin bu ənənəsinə görə bəşəriyyət ABŞ dövlətinin banilərindən olmuş Corc Vaşinqtona minnətdardır. 1797-ci ildə hakimiyyəti könüllü şəkildə tərk etməyə qərar verəndə, Vaşinqton o zaman dünya boyu bütün həmkarlarını heyrətə gətirmişdi. 18-ci əsrdə az qala heç kəs könüllü şəkildə hakimiyyəti əldən vermirdi.

Lakin bu addımı atmaqla Vaşinqton ABŞ-da və dünya demokratiya tarixində mühüm bir ənənənin təməlini qoymuş oldu.  Belə ki, Vaşinqtondan sonra ABŞ prezidentləri iki dönəmdən artıq xidmət etməyi özlərinə layiq görmədilər. 1940-cı illərdə Franklin Delano Ruzvelt bu ənənədən kənara çıxdqıdan az sonra – 1947-ci ildə Konqresdə səs çoxluğu qazanan Respublikaçılar Konstitutsiyaya düzəliş edərək iki dönəmlik məhdudiyyəti qanunda təsbit etdilər.

Dinc hakimiyyət dəyişikliyinin əsasında kompromis və arzuolunmaz nəticəni qəbul etmək ənənəsi dayanır ki, bu da Amerika cəmiyyətinin üzvlərinə ən erkən yaşlarda aşılanır.  Hətta məktəb şagirdləri sinif hökuməti üçün seçkili mübarizə aparanda, məğlubiyyəti sivil qaydada qəbul edib, rəqiblərini təbrik edir və həyatlarına davam edirlər.

Sinif otaqları Amerika demokratiyasının ilkin laboratoriyasıdır.

Sinif otaqları Amerika demokratiyasının ilkin laboratoriyasıdır.

Yetkin rəqabət özünü təkcə məktəb səviyyələrindəki seçkilərdə yox, hətta sadə idman oyunlarında da büruzə verir. Xatirimdədir ki, Pennsilvaniyada məktəblərarası futbol matçlarının ardınca həmişə sıraya düzlənib, rəqib komanda oyunçularının əlini bir-bir sxmalı olurduq.  Kimin udub-udmamasından asılı olmayaraq, bu, qayda idi.

Bir vaxtlar yardımçısı olduğum Merilend Universitetinin tarix professoru mühazirələrinin birində tələbələrdən soruşdu: “Sizə təəccüblü gəlmirmi ki, 1996-cı il prezident seçkilərində qələbə çalan Bill Klinton rəqibi Bob Doulu həbs etdirmədi?” Tələbələrin reaksiyası ucadan gülüş oldu.  “Əvəzində, Klinton Doulu “Azadlıq” medalı ilə təltif etdi və ona nüfuzlu dövlət komitəsinə rəhbərlik etməyi həvalə etdi… Fakt budur ki, dünyanın bir sıra ölkələrində siyasi rəqabət əl sıxmaqla, barışıqla yox, rəqibin həbsi, daha pis hallarda isə aradan götürülməsi ilə müşayiət olunur,” deyə professor gənc amerikalıların təbii hesab etdikləri fenomenin nə dərəcədə unikal olduğunu izah etdi.

Güzəşt, insaf, və paylaşma demokratik düzənin təməl dəyərləridir.  Məşhur “Beyrutdan Qüdsə” adlı kitabında Tomas Fridman mərhum dostu, görkəmli şərqşünas Fuad Əcəminin ona danışdığı bir söhbəti oxucularla bölüşür.  Livanda kirayədar olan Əcəminin atası bir həmkarına qibtə edərdi.  “Fuadın atası ona deyərdi ki, bu adam elə zirək idi ki, o, təkcə yumurtanı yox, onun qabığını da yeyərdi. O, başqlarına heç nə qoymurdu – heç yumurta qabığını da,” Fridman yazır. Bu cür kompromis hissindən xali adamların dominantlıq etdiyi cəmiyyətlərdə konsensual hökumət qurmaq, hakimiyyət paylaşmaq çətin olur.

Donald Trampın andiçmə mərasimində iştirak edənlər sırasında onun siyasi rəqibləri və əks partiyanı təmsil edən prezident var idi.

Donald Trampın andiçmə mərasimində iştirak edənlər sırasında onun siyasi rəqibləri və əks partiyanı təmsil edən prezident var idi.

Siyasi rəqabətin əl sıxmaqla başa çatması heç də rəqabətin mülayimliyinə dəlalət etmir. Seçkilərin fəsadları cəmiyyət üçün kifayət qədər həyati əhəmiyyət kəsb edir və qızğın emosiyalarla müşayiət olunur.  Lakin hansısa məqamda, toplum müəyyən edib ki, siyasi fikir ayrılıqlarını hamının qəbul edəcəyi oyun qaydaları çərçivəsində müəyyən etmək, hər dəfə silaha əl atmaqdan daha məqbul, daha məntiqlidir. Əslində səsvermə vətəndaş müharibəsinin dinc formasıdır.

Hakimiyyətin savaşsız təhvil verilməsi bəzilərinə adi hadisə kimi təsir bağışlaya bilər. Lakin unutmaq olmaz ki, Suriya kimi dünyanın bir sıra ölkələrində belə bir ritualın olmaması yüz minlərlə insanın qətlinə gətirib çıxarır. Əgər insanlar hakimiyyətlərini sivil, razılaşdırılmış oyun qaydaları çərçivəsində müəyyən edə bilmirlərsə, onun fərqli yolunu tapmağa çalışırlar.  Yaxud da nifrət etdikləri liderin dəmir yumruğu altında inləməkdə davam edirlər.

Hətta demokratik cəmiyyətdə belə seçkilər siyasi rəqabətin sonucunu yox, davamlı siyasi prosesin axarını əks etdirir.  Kiminsə bir dəfə dövlət başçısı, yaxud konqresmen seçilməsi o demək deyil ki, 2, 4 yaxud 6 il sonra həmin toplum fikrini dəyişə bilməz.  Demokratiyanın başlıca xüsusyyəti məhz bu dəyişiklik, bu dəyişkənlikdir.

19-cu əsr Britaniya tarixçisi Lord Aktonun təbirincə desək, “mütləq hakimiyyət mütləq korrupsiyaya uğradır.” O baxımdan, seçki mexanizminin mövcudluğu cəmiyyət qarşısında cavabdeh hökumətin mövcudluğuna təminat verən başlıca amildir.  Digər faktorlardan əlavə bu amil həm də səsvermədə qalib çıxmış liderin öz sabiq rəqibləri ilə iltifatla davranmasına şərait yaradır.

Dünyanın ən eksklüsiv klubu - sabiq ABŞ prezidentləri

Dünyanın ən eksklüsiv klubu – sabiq ABŞ prezidentləri

Donald Trampın andiçmə mərasimində iştirak edənlər sırasında təkcə onun hakimiyyətdə əvəzləyəcəyi Barak Obama və Demokrat administrasiyanın yüksək rütbəli xadimləri yox, eləcə də sabiq rəqibi Hillari Klinton var idi.  İnaqurasiyadan dərhal sonra düzənlənn ziyafətdə Tramp xanım Klintonun şərəfinə badə qaldıraraq ona dərin ehtiramını ifadə etdi.

İnaquasiya mərasimində Hillari Klintonun yanında iki dönəm prezident olmuş əri Bill Klinton əyləşmişdi. Orada ondan əlavə üç sabiq prezident də var idi.   Dünyanın ən eksklüsiv klubu – sabiq prezidentlər klubunun üzvləri kimi Cimmi Karter, Bill Klinton, Corc W. Buş, və Barak Obama yeni prezidenti qarşıda nə kimi məsuliyyət yükü gözlədiyindən agah idilər.  Bu məsuliyyətdən əlavə onların keçirdikləri başqa bir hiss sabiq prezident olmağın izzəti idi.

Əsgər Möhsümoğlu

Əsgər Möhsümoğlu on ildən çoxdur ki, Amerikanın Səsində çalışır. Ali təhsilini Saint Olaf Kolleci, Stanford Universiteti və Maryland Universitetində alıb. Tarix elmləri doktorudur. "Vaşinqtonun Nəbzi" azərbaycanlı oxuyucuları siyasi, iqtisadi və sosial mövzularda Qərbdə cərəyan edən müxtəlif debatlarla, mətbuat icmalları ilə tanış edir.

Videolarınızı bizə göndərin!

Azblog-dan ən son blog yazıları

Azərbaycanın İlk Blog Şəbəkəsi
<div style="background-color: none transparent;"></div>

Categories