Oʻzbekistonda kim edigu, AQShda kim boʻlmoqchimiz?

Posted January 29th, 2021 at 12:57 pm (UTC-4)
Leave a comment

Agar kimdir sizga Amerika insonni butkul oʻzgartirib yuboradi desa, ishonishingiz mumkin. Chindan ham shunday. Ammo, bunda na AQShning, na amerikaliklarning ishtiroki bor. Hamma oʻzgarishlar ortida shaxsiy injiqliklar turadi. Lekin, ishoning, “sharoit shuni taqozo etdi” deyish mutlaqo notoʻgʻri.

AQShdagi hayotni, bu yerdagi insonlar kayfiyati va xulqini tushunish, buning negizini aniqlash uchun birinchi galda mamlakat tarixiga nazar solish kerak. Bir eslaylik. AQSh deya atalmish mana shu qitʼa, bir paytlar keng yaylovlar, bepoyon oʻrmonlar va turli jonzotlarga toʻla maskan boʻlgan. Uning ilk “egalar”i bugungi kunda “mahalliy hindular” nomi bilan tanilgan insonlar edi. Bugun AQSh olimlari hindular nafaqat qay tarzda Amerikaga kelib qolgani, balki qaysi yoʻnalish bilan kelganini ham aniqlab, ovoza qilib boʻlgan. Ilk yevropaliklar bu qitʼaga kirib kelgan paytlarda, bugungi AQShda 100dan ziyod hindular qabilalari istiqomat qilgan. Ana shu qabilalarning oʻz tili, madaniyati boʻlgan, ammo oʻzaro (qabilalararo) suhbatlashish tili ham boʻlgan.

AQSh olimlari oʻtkazgan qator tadqiqotlarga koʻra, yevropalik koʻchmanchilar kelguniga qadar ham, masalan Pueblo qabilasiga oid hindular koʻpqavatli binolarda istiqomat qilishgan. Toʻgʻri bu uylar zamonaviy koʻp qavatli binolardan tubdan farq qilgan, bu uylar oʻzbeklarga yaxshi tanish boʻlgan guvala yordamida qurilgan. Guvala, agar unutgan boʻlsangiz, loyning somon bilan qorishmasi asosida, quyoshda quritilib tayyorlanadi. Pueblo qabilasi uylari aynan oʻsha usulda qurilgan boʻlgan. Xoʻsh, mavzuimiz AQSh hindulariga oid boʻlmagani bois tarixning bu qismini chetlab oʻtamiz. Aslida yerlik aholini “hindu”, deya atalishi ham yevropalik koʻchmanchilar tarafidan joriy etilgan. Zero, tarixdan bilamizki, ilk yevropaliklar AQShga kelganida, hayolan Hindistonga keldik deb oʻylagan va yerlik aholini tabiiyki hindlar, hindular deya atagan.

Demak, ilk yevropaliklar kichik-kichik guruh boʻlib AQShga kelganida, ularni bu yerlarga faqat va faqat bir istak yetaklab kelgan. Yaʼni, Angliya qirolining bugungi mashhur atama bilan aytganda diktaturasidan qochib, erkin hayotga erishish. Keyinchalik bu istaklar kengayib borgan, erkin hayot istaganlar, oʻz diniy yoʻnalishini qurmoqchi boʻlganlar, yangi toʻkin hayot qidirib kelganlar va hokazo. Ana shu turli istaklar bilan kelganlarning har biri, kimisi qayerdan kelganidan kelib chiqib, oʻsha kelgan yeridagi madaniyatning ilk targʻibotchilari boʻlgan desak adashmaymiz. Shu bois, bemalol aytish mumkinki, yer yuzidagi minglab mamlakatlarda nishonlanuvchi bayramlarning deyarli barchasi AQShda ham nishonlanadi. Eslatish joiz, bayramlarning nishonlanishi zinhor amerikaliklarning oʻzga madaniyatga mukkasidan ketgani boisidan emas, shunchaki yuz va yoki ikki yuz yil ilgari AQShga kirib kelgan koʻchmanchilar bir siqim yuki bilan birga ana shu marosimlarini ham olib kelgan.

Angladikki, AQShga kelgan ilk yevropaliklar, yaʼni mutlaqo yangicha hayot va yangicha sharoit istagida kelganlar ham maʼlum maʼnoda oʻz madaniyati va oʻrgangan marosimlarini saqlab qolishga erishgan. Ular faqat va faqat oʻz yurtlarida qalbiga ozor bergan nelarnidir unutishga intildi, ana shu ogʻriqdan qochdi, ammo madaniyati va urflaridan emas, shu bois ularni butkul saqlab qoldi. Asrab-avaylab, avloddan-avloddga yetkazgani boisidan ham bugun oʻsha urflar va madaniyatlarni zamonaviy amerikaliklar hayotida yaqqol koʻrish mumkin. Toʻgʻri, diktaturadan qochib kelib oʻzlari bu yerda jiddiy zoʻravonliklarga qoʻl urdi, koʻproq yer olish istagida yerlik aholiga ozor berdi, ularni shafqatsizlarcha qirdi, ammo bu endi mutlaqo boshqa mavzu…

Koʻchmanchilar faqat ilk yillari, yaʼni bu qitʼaga kirib kelgan ilk yillari oʻzlarini yangicha nom bilan atashni istadilar, yangicha hayot tarzi va muomalani joriy qilishga intildilar. Ammo baribir yillar oʻtib, oʻzining asl kelib chiqishiga eʼtibor qarata boshladi. Shu bois bugun AQShda kichik Italiya, Poland (Polshaga ishora) xill, frantsuzlar mavzesi, kichik Xitoy, rus mahallasi, irlandiyaliklar mavzesi kabi hududlarni uchratish mumkin. Bu hududlarda nafaqat nomni, balki oʻsha nomiga xos hayot tarzini ham koʻrish mumkin. Pitsburgda eng yirik mavze bu yahudiylar mavzesi. Mavzega kirsangiz har bir uyda yahudiylar ramzlarini koʻrasiz. Bu mavze ichidagi maktablarda yahudiy madaniyati va tili jiddiy oʻrgatiladi, sinagogalar hatto savdo doʻkonlarida kosher mahsulotlar topasiz. Bu ham aynan oʻsha aytmoqchi boʻlganimiz, oʻz urfi va madaniyatiga sodiqlik belgisidir.

Ana endi yaqindan beri (aslida salkam 20-30 yil boʻlganov) AQShda istiqomat qilib kelayotgan oʻzbeklarga toʻxtalamiz. Aminmanki aynan mana shu satrlarni oʻqir payt, miygʻida kulib qoʻydingiz. Sababi, oʻzbeklar oʻz madaniyatidan koʻra, oʻzgalarnikini oʻzlashtirish va targʻib etishga usta. Oʻzbekchalik bu qadar oʻz madaniyatidan bezigan xalq dunyoda yoʻq boʻlsa kerak. Vaziyat shu darajaga yetdiki, oʻz farzandlariga oʻzbek tilini oʻrgatish uchun oʻzbek tili maktablariga ehtiyoj sezila boshladi. Oʻzbek farzandlarining deyarli 70-80 foyizi, bugun Oʻzbekistonda oʻsayotgan tengdoshlarichalik oʻz ajdodlarini tanimaydi, oʻz urflarini bilmaydi, bir qarashda juda oddiy ammo oʻta muhim madaniy odatlarimizdan boʻlmish ota-onaga muomala madaniyatini ham bilmaydi. Mutlaqo! Ilk yevropaliklar AQShga kirib kelgan muddati va oʻzbeklar kirib kela boshlagan muddatga eʼtibor qiling, ularga 200 yildan oshyapti, bizga esa atigi 15-20 yil boʻldi, ammo ular hamon oʻz madaniyati va urflarini biladi, bizning avlod esa…

Bir paytlar millatning yoʻq boʻlib ketishiga uzoq muddat kerak emas, degan iddaolarga mutlaqo ishonmaganmiz. Ammo koʻryapmizki… Bolalarni ayblab boʻlmaydi albatta. Gap ota-onaning oʻzida, kattalarning oʻz madaniyati va urflariga bepisandligida. Marhum shoir Shavkat Rahmoning bir sheʼri bor, “Bir ming bir shoir”, degan. Shu sheʼrda bir saltanatda istiqomat qilgan bir ming bir shoir haqida soʻz boradi, ularning isyonkor ruhini sindirish uchun, saltanat shohi shoirlarni toʻplab zindonga tashlaydi birdaniga 500ta shoir sheʼr yozishni toʻxtatadi, soʻng qolgan besh yuz bir shoirga shohona hayot taqdim qiladi, mayishatga mukkasidan ketgan shoirlardan 500tasi sheʼriyatni unutadi, faqat bitta shoir, zindonda ham, hashamda ham yengilmay sheʼr yozaveradi. Shunda shoh saltanatda bir ming bir emas, atigi bir shoiru bir shoh bor deydi.

Nima demoqchiman, muhojirlikka chiqqan oʻzbeklarning aksari oʻsha zindonga tushib ahdidan qaytgan shoirni, ayrimlari esa mayishatdan boshi aylanib shoirlikdan kechvorgan shoirlarni eslatadi. Adash tushunchalar tufayli oʻz madaniyatidan yiroqlashayotganlar ham bor albatta. Yaʼni koʻpchilik oʻzbeklar oʻz ayollariga qilgan, farzandlariga qilayotgan munosabatida amerikacha taqlidni majburiy tartib deb biladi. Aslo unday emas. Har bir xalq oʻz madaniyati va urf odatiga asosan hayot kechirish huquqiga ega. Albatta bunda men erkaklar ayollarini oyoqosti qilib, bollarini tinimsiz urib turishi kerak demoqchimasman. Aslida bu ham oʻzbek madaniyatiga zid holat. Ammo oila boshi, farzand va ota-ona orasidagi nozik parda tushunchasi mutlaqo jinoyat emas.

Bir yirik uchrashuvda, oʻta katta lavozimdagi bir amerikalik amaldor menga “biz amerikaliklar turli madaniyatlar va urf-odatlarni, ulardagi goʻzal holatlarni oʻrganishni yaxshi koʻramiz, har bir kelayotgan muhojirdan aynan mana shu goʻzal odatlarini biz bilan oʻrtoqlashishini kutamiz”, degan edi. Yaʼni amerikaliklar oʻz urf va odatlarini oʻzga xalqlar odati va urflari, madaniyati bilan boyitishni yaxshi koʻradi. Eʼtibor qilsangiz AQShda mahalliy xalq orasida eng katta shuhratga ega boʻlgan oshxonalar bular Xitoy oshxonalari, turk oshxonalari, Meksika va lotin Amerikasi oshxonalari, Hindiston yemaklari va hatto rus oshxonalari. Har qanday amerikalik bilan suhbatlashar chogʻi va yoki u siz bilan tanishar chogʻi sizda aynan oʻz davlatingiz va xalqingizga oid nimanidir koʻrishni istaydi, bordiyu sizning yurish-turishingiz gʻirt amerikacha boʻlsa, ishoning siz mutlaqo zerikarli suhbatdosh boʻlasiz.

Har bir millatning oʻz “national identity” (milliy oʻziga xoslik)si boʻladi. Ayni oʻsha oʻziga xosligi u yoki bu xalqning maʼlum maʼnodagi biznes anketasi boʻladi. Odamlar oʻsha orqali siz haqingizda tiniq tasavvur hosil qiladi yaʼni. Afsuski oʻzbeklarning aksarini amerikaliklar meksikalik deb hisoblaydi. Oʻzimizni tutishimiz shunaqa shekillida. Shu bois agar sizga murojaat qilmoqchi boʻlsa albatta “hola” yoki “adios”, deydi. Bu umuman olganda salom degani. Yaʼni amerikaliklar oʻnlab odamlar orasidan sizni aynan oʻzbek sifatida taniy oladigan hech qanday bilimga ega emas. Sababi biz unga shu bilimni bermayapmiz. Biz uning hayot tarzini oʻzlashtirish bilan ovoramiz. Aslida oʻzbeklarda bu odat sovet oʻtmishdan qolgan illat. Biz hali ham oʻnta oʻzbek orasiga bitta rus kirib qolsa ruscha gapirishga urinamiz, ammo zinhor oʻsha rusga oʻzbekchani oʻrgatmaymiz. Oʻzbekistondagi odatimiz bilan chet elda hayot quryapmiz. Qoyilda har qalay.

Ammo keyingi 10 yil davomidagi kuzatuvlarim shuni koʻrsatyaptiki, farzandlar oʻzbek madaniyatini oʻzlashtirishga mushtoq. Buni turli shtatlardagi oʻzbek jamiyatlari tarafidan tashkil qilinayotgan oʻzbek tili va madaniyati oʻquv mashgʻulotlari ham yaqqol koʻrsatyapti. Dastlab biroz ikkilanib, tushunmay, gapini topolmay qiylangan farzandlar ikki-uch mashgʻulotdan keyin jiddiy tarzda oʻz tilida gapirishga, fikrlashga urinyapti. Tasavvur qiling, oʻzbek farzandi oʻz tilini oʻrganish uchun maxsus mashgʻulotlarga qatnashga majbur boʻlyapti. Ammo AQShdagi hech qaysi oʻzga millat va yoki xalqlarning maxsus maktablari yoʻq. Bolalar oilada oʻrganyapti oʻzligini. Toʻgʻri jamiyatlar bor, ammo ularda koʻproq qoʻshimcha mashgʻulotlar oʻtkaziladi, musiqadan, sporttan, sanʼatdan, hunarmandchilikdan…

Ertaga AQShga kelish haqida qaror qabul qilar chogʻi shuni albatta inobatga olmogʻingiz shart. Birinchi galda madaniy toʻqnashuvga duch kelasiz, siz avval koʻrmagan va tasavvur qilmagan odatlarni uchratasiz, oʻz madaniy boyligingizni asrashday jiddiy muammoga yoʻliqasiz, zero hamma narsa, hatto mavjud voqelik sizga qarshiday tuyuladi. Bugun siz ishongan turmush oʻrtogʻingiz ertaga sizga qarshi chiqib qoladi, oʻn yil birga yashaysizmi, yigirma yilmi, ammo aynan AQShga yetib kelgach, turmush oʻrtogʻingiz birdan sizning nuqsonlaringizni koʻra boshlaydi, farzandlar sizni tushunmaydi, hech kimga gapingiz oʻtmay qoladi. Agar siz avvaldan shu holatlarga tayyor kelmasangiz, avvaldan borar joyingizda sizni nimalar kutishi mumkinligini bilib olmasangiz. Bugun oʻzbek oilalarining buzilishi boʻyicha Amerikada yetakchi oʻrinlarga chiqib oldik. Hammasi oʻsha, erkinlik borasidagi tushunchaning notoʻgʻri shakllana boshlaganida, shaxsiy dahlsizlik deganda oilaviy dahlsizlikdan koʻra, oʻz dahlsizlikni afzalroq koʻra boshlaganimizda.

AQShda sizu biz bilganday, taniganday oila tushunchasi mavjud emas, bu yerda hatto shu, ikki inson oʻrtasidagi birlik ham oʻzaro bitim darajasida shakllanadi. Yoʻq, albatta samimiy oilalar bor, bir biriga oʻzaro ishonch va hurmat asosida oila qurib, bu birlikni soʻnggi nafasiga qadar saqlab, unga sodiq qoluvchi oilalar bor. Ammo bu oilalar odatda oʻsha qadimdan, 200-250 yil muqaddam kirib kelgan ilk koʻchmanchi yevropaliklar oʻzlari bilan olib kelgan qadriyatlarni mahkam tutgan oilalardir. Afsuski yangi muhojirlar orasida bundaylar juda ham kam.

AQShga kelishimizdan oldin men va bir nechta boshqa oʻzbeklar, ruslar, ukrainlar, tojik va chechenlar uchun Xalqaro muhojirlik tashkiloti vakillaridan biri, biz uni Stas deb tanir edik, Madaniy oydinlik (kulturnaya oriyentatsiya) mashgʻuloti oʻtkazdi. Mashgʻulotning ilk kunida Stas dastlab bizga savol yoʻlladi. Biz oʻz yurtimizda nimalarni yaxshi koʻrib, qanday sharoitda yashaganimiz haqida. Hammamiz birma bir javob berdik. Stas miriqib tingladi, ayrim javoblarga “Yoʻgʻ-e, naqadar goʻzal”, deb qoyil qoldi. Biz sukutga choʻmgach esa Stas faqat bitta gapni aytdi. U “bularning hech qaysisi AQShda yoʻq”, dedi va bu safar hammamiz anqayib qoldik. Keyin Stas Amerikada bizni nima kutayotgani, nimaga tayyor boʻlishimizni aytdi.

Mashgʻulot soʻngida, Stas bir misol keltirdi: “Aytaylik bir stakanga suv quyib unga shakar solsangiz, shakarning qaysidir qismi stakan tagiga tushadi, qaysidir qismi suvda erib yoʻq boʻlib ketadi, qaysidir qismi esa suv yuzida qoladi. Suvda erib yoʻq boʻlgani, bu AQSh hayotiga moslashib ketganlar, suv tagiga choʻkkani moslasha olmay yiqilganlar, suv yuzida qolganlari esa mutlaqo chorasiz qolib, oʻzligini yoʻqota boshlaganlar. Siz oʻzingizni qaysinisi deb bilasiz”, dedi. Mashgʻulotda hamma narsani anglab boʻlganingizdan soʻng, oʻz imkoniyatingiz, shashtingizdan kelib chiqib, eshitganlaringizni taqqoslab javob berishingiz kerak edi. Shunda yoshi ancha katta tojik amaki, “men ana shu yiqilganlardan boʻlsam kerak”, dedi. Albatta Stas uni yupatishga kirishdi, mashgʻulot sizni nimaga tayyor turishni oʻrgatadi, nasib qilsa yiqilmaysiz, har qanday zarbaga tayyor borasiz, dedi. Otaxon gʻamgin ketti. Uni boshqa koʻrmadim. Ammo koʻrganim shuki, bugun aksar oʻzbeklar yo stakan ustida, yo ostida, ammo singib ketgani kam, juda ham kam…

Suhbatimizning keyingi qismida, nega degan savolga javob izlaymiz, yaʼni nega shunday boʻladi, nega oʻz anʼanalar va madaniyatlar oson unutilyapti, nega oʻzaro ishonch yoʻqolyapti, nega farzandlar va ota-onalar oʻrtasida kelishmovchiliklar chiqyapti, shular borasida gaplashamiz.

 

Husniddin Qutbiddinov

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

BLOG HAQIDA

muhojirlar shaharchasi2

Garchi blogimizni "Muhojirnoma" deb nomlagan bo'lsak-da, u alohida muhojirning kechinmalari va yoki sarguzashtlari haqida bayon qiluvchi sahifa emas. Bu ma'lum ma'noda muhojirotni o'z tanasida tatib ko'rgan insonlarning kundalik daftariday. Sahifa Amerika bilan tanishish, uning ijtimoiy-ma'naviy hayotini o'rganish, qolaversa bu mamlakatga kelish va undagi ayrim “imkoniyatlar”dan foydalanishni ko'zlayotgan minglab o'zbekistonliklar uchun ma'lumotnoma vazifasini o'tashni maqsad qilgan. Unda nafaqat Amerika, balki butun dunyodagi muhojirlar hayotiga oid ma’lumot va kechinmalarni berib borishni niyat qilganmiz.
Bizni kuzatib boring.

Kalendar

January 2021
M T W T F S S
« Jul    
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031