Hakimiyyət Dəyişikliyi

Posted January 24th, 2017 at 10:22 am (UTC-5)
Leave a comment

U.S. President-elect Trump greets outgoing President Obama before Trump is inaugurated during ceremonies on the Capitol in WashingtonYanvarın 20-də bütün dünya Amerika milli ritualına seyrçi oldu. Birləşmiş Ştatların 45-ci prezidenti Donald Tramp dünyanın ən qüdrətli ölkəsinin rəhbərliyini Barak Obamadan təhvil aldı. Dinc hakimiyyət dəyişikliyi ənənəvi andiçmə mərasimi, inaqurasiya paradı və gecə balları ilə müşayiət olundu.

Sabiq Sovet dissidenti Natan Şaranski ölkənin azad olub-olmadığını müəyyən etmək üçün sadə litmus testi təklif edirdi. Əgər paytaxtın mərkəzi meydanında polis müdaxiləsi olmadan hökumət əleyhinə şüar səsləndirə bilirsənsə, azad ölkədə yaşayırsan.

Demokratiyanın testi də bu baxımdan oxşardır.  Əgər ölkədə dinc hakimiyyət dəyişikliyi baş verirsə, dövlət başçıları sivil şəkildə dəyişirsə, həmin ölkə demokratiyadır.  Belə ki, qeyri-demokratik ölkələrdə hakimiyyət dəyişikliyi öncədən planlaşdırılmış ritualla həyata keçmir – adətən qəfil olur və tabutun kölgəsində baş verir.

“Üzvlərinin biri-birinə qarşı müntəzəm nifrət, yaxud kor-koranə sevgi bəslədikləri millət müəyyən mənada kölədir.” – Corc Vaşinqtonun vida çıxışından.

“Üzvlərinin biri-birinə qarşı müntəzəm nifrət, yaxud kor-koranə sevgi bəslədikləri millət müəyyən mənada kölədir.” – Corc Vaşinqtonun vida çıxışından.

Müasir tarixin bu ənənəsinə görə bəşəriyyət ABŞ dövlətinin banilərindən olmuş Corc Vaşinqtona minnətdardır. 1797-ci ildə hakimiyyəti könüllü şəkildə tərk etməyə qərar verəndə, Vaşinqton o zaman dünya boyu bütün həmkarlarını heyrətə gətirmişdi. 18-ci əsrdə az qala heç kəs könüllü şəkildə hakimiyyəti əldən vermirdi.

Lakin bu addımı atmaqla Vaşinqton ABŞ-da və dünya demokratiya tarixində mühüm bir ənənənin təməlini qoymuş oldu.  Belə ki, Vaşinqtondan sonra ABŞ prezidentləri iki dönəmdən artıq xidmət etməyi özlərinə layiq görmədilər. 1940-cı illərdə Franklin Delano Ruzvelt bu ənənədən kənara çıxdqıdan az sonra – 1947-ci ildə Konqresdə səs çoxluğu qazanan Respublikaçılar Konstitutsiyaya düzəliş edərək iki dönəmlik məhdudiyyəti qanunda təsbit etdilər.

Dinc hakimiyyət dəyişikliyinin əsasında kompromis və arzuolunmaz nəticəni qəbul etmək ənənəsi dayanır ki, bu da Amerika cəmiyyətinin üzvlərinə ən erkən yaşlarda aşılanır.  Hətta məktəb şagirdləri sinif hökuməti üçün seçkili mübarizə aparanda, məğlubiyyəti sivil qaydada qəbul edib, rəqiblərini təbrik edir və həyatlarına davam edirlər.

Sinif otaqları Amerika demokratiyasının ilkin laboratoriyasıdır.

Sinif otaqları Amerika demokratiyasının ilkin laboratoriyasıdır.

Yetkin rəqabət özünü təkcə məktəb səviyyələrindəki seçkilərdə yox, hətta sadə idman oyunlarında da büruzə verir. Xatirimdədir ki, Pennsilvaniyada məktəblərarası futbol matçlarının ardınca həmişə sıraya düzlənib, rəqib komanda oyunçularının əlini bir-bir sxmalı olurduq.  Kimin udub-udmamasından asılı olmayaraq, bu, qayda idi.

Bir vaxtlar yardımçısı olduğum Merilend Universitetinin tarix professoru mühazirələrinin birində tələbələrdən soruşdu: “Sizə təəccüblü gəlmirmi ki, 1996-cı il prezident seçkilərində qələbə çalan Bill Klinton rəqibi Bob Doulu həbs etdirmədi?” Tələbələrin reaksiyası ucadan gülüş oldu.  “Əvəzində, Klinton Doulu “Azadlıq” medalı ilə təltif etdi və ona nüfuzlu dövlət komitəsinə rəhbərlik etməyi həvalə etdi… Fakt budur ki, dünyanın bir sıra ölkələrində siyasi rəqabət əl sıxmaqla, barışıqla yox, rəqibin həbsi, daha pis hallarda isə aradan götürülməsi ilə müşayiət olunur,” deyə professor gənc amerikalıların təbii hesab etdikləri fenomenin nə dərəcədə unikal olduğunu izah etdi.

Güzəşt, insaf, və paylaşma demokratik düzənin təməl dəyərləridir.  Məşhur “Beyrutdan Qüdsə” adlı kitabında Tomas Fridman mərhum dostu, görkəmli şərqşünas Fuad Əcəminin ona danışdığı bir söhbəti oxucularla bölüşür.  Livanda kirayədar olan Əcəminin atası bir həmkarına qibtə edərdi.  “Fuadın atası ona deyərdi ki, bu adam elə zirək idi ki, o, təkcə yumurtanı yox, onun qabığını da yeyərdi. O, başqlarına heç nə qoymurdu – heç yumurta qabığını da,” Fridman yazır. Bu cür kompromis hissindən xali adamların dominantlıq etdiyi cəmiyyətlərdə konsensual hökumət qurmaq, hakimiyyət paylaşmaq çətin olur.

Donald Trampın andiçmə mərasimində iştirak edənlər sırasında onun siyasi rəqibləri və əks partiyanı təmsil edən prezident var idi.

Donald Trampın andiçmə mərasimində iştirak edənlər sırasında onun siyasi rəqibləri və əks partiyanı təmsil edən prezident var idi.

Siyasi rəqabətin əl sıxmaqla başa çatması heç də rəqabətin mülayimliyinə dəlalət etmir. Seçkilərin fəsadları cəmiyyət üçün kifayət qədər həyati əhəmiyyət kəsb edir və qızğın emosiyalarla müşayiət olunur.  Lakin hansısa məqamda, toplum müəyyən edib ki, siyasi fikir ayrılıqlarını hamının qəbul edəcəyi oyun qaydaları çərçivəsində müəyyən etmək, hər dəfə silaha əl atmaqdan daha məqbul, daha məntiqlidir. Əslində səsvermə vətəndaş müharibəsinin dinc formasıdır.

Hakimiyyətin savaşsız təhvil verilməsi bəzilərinə adi hadisə kimi təsir bağışlaya bilər. Lakin unutmaq olmaz ki, Suriya kimi dünyanın bir sıra ölkələrində belə bir ritualın olmaması yüz minlərlə insanın qətlinə gətirib çıxarır. Əgər insanlar hakimiyyətlərini sivil, razılaşdırılmış oyun qaydaları çərçivəsində müəyyən edə bilmirlərsə, onun fərqli yolunu tapmağa çalışırlar.  Yaxud da nifrət etdikləri liderin dəmir yumruğu altında inləməkdə davam edirlər.

Hətta demokratik cəmiyyətdə belə seçkilər siyasi rəqabətin sonucunu yox, davamlı siyasi prosesin axarını əks etdirir.  Kiminsə bir dəfə dövlət başçısı, yaxud konqresmen seçilməsi o demək deyil ki, 2, 4 yaxud 6 il sonra həmin toplum fikrini dəyişə bilməz.  Demokratiyanın başlıca xüsusyyəti məhz bu dəyişiklik, bu dəyişkənlikdir.

19-cu əsr Britaniya tarixçisi Lord Aktonun təbirincə desək, “mütləq hakimiyyət mütləq korrupsiyaya uğradır.” O baxımdan, seçki mexanizminin mövcudluğu cəmiyyət qarşısında cavabdeh hökumətin mövcudluğuna təminat verən başlıca amildir.  Digər faktorlardan əlavə bu amil həm də səsvermədə qalib çıxmış liderin öz sabiq rəqibləri ilə iltifatla davranmasına şərait yaradır.

Dünyanın ən eksklüsiv klubu - sabiq ABŞ prezidentləri

Dünyanın ən eksklüsiv klubu – sabiq ABŞ prezidentləri

Donald Trampın andiçmə mərasimində iştirak edənlər sırasında təkcə onun hakimiyyətdə əvəzləyəcəyi Barak Obama və Demokrat administrasiyanın yüksək rütbəli xadimləri yox, eləcə də sabiq rəqibi Hillari Klinton var idi.  İnaqurasiyadan dərhal sonra düzənlənn ziyafətdə Tramp xanım Klintonun şərəfinə badə qaldıraraq ona dərin ehtiramını ifadə etdi.

İnaquasiya mərasimində Hillari Klintonun yanında iki dönəm prezident olmuş əri Bill Klinton əyləşmişdi. Orada ondan əlavə üç sabiq prezident də var idi.   Dünyanın ən eksklüsiv klubu – sabiq prezidentlər klubunun üzvləri kimi Cimmi Karter, Bill Klinton, Corc W. Buş, və Barak Obama yeni prezidenti qarşıda nə kimi məsuliyyət yükü gözlədiyindən agah idilər.  Bu məsuliyyətdən əlavə onların keçirdikləri başqa bir hiss sabiq prezident olmağın izzəti idi.

Mühacir Milyarderlər Ölkəsi

Posted December 20th, 2016 at 2:28 pm (UTC-5)
Leave a comment

The Statue of Liberty is seen from this aerial view after Liberty Island was hit by Hurricane Sandy“Uşaq ikən ailəsi Argentinadan ABŞ-a köçmüş dostum bu yaxınlarda mənə söylədi ki, o öz vətənində heç vaxt biznes qura bilməzdi, çünki müvafiq sinfə mənsub deyildi. Amma Birləşmiş Ştatlarda onun hansı ailəyə mənsub olması heç kəsin vecinə deyil. Adamların vecinə olan sənin qabiliyyətindir,” Thomas Heath Washington Post qəzetində yazır.

Amerikanın rekord sayda mühacir miyarderlərə vətən olduğunu xəbər verən müəllif xaricdən gəlmələrin ən varlı amerikalıların 10 faizini təşkil etdiyini vurğulayır.  Onun sözlərinə görə, bu var-dövlətin böyük qismi Amerikaya xaricdən gəlməyib, məhz bu ölkənin özündə hasil edilib.

Forbes jurnalının açıqladığı illik hesabatda 400 ən varlı amerikalıdan 42-nin immiqrant olduğu bildirilir.  Bu 42 adamın varidatının ümumi həcmi $250 milyard dollar təşkil edir. Bu siyahıda Tesla şirkətinin banisi Elon Mask ($11.6 milyard, Cənubi Afrika), həmtəsisçisi Yan Koum ($8.8 milyard, Ukrayna) və supermarket maqnatı Con Katsimatidis ($3.3 milyard, Yunanıstan) yer alır.

Elon Mask, Tesla Motors və SolarCity şirkətlərinin Baş İcraçı Direktoru

Elon Mask, Tesla Motors və SolarCity şirkətlərinin Baş İcraçı Direktoru

“Dünyada başqa elə bir ölkə yoxdur ki, orada sən, yaxud valideynlərin sadəcə çox işləməklə bir nəslin içərisində belə nəhəng var-dövlət yaratsınlar, biznesmen Raul Fernandez deyir.  O, Kuba və Ekvadordan gəlmiş mühacirlərin övladıdır.

Heath yazır ki, 42 ən varlı mühacirdən beşi İsrail, beşi Hindistan, dördü Tayvan və Macarıstandan gəlmədir.  Siyahıya Moskvada doğulmuş və altı yaşında valideynləri Amerikaya köçmüş Google şirkətinin banisi Sergey Brin rəhbərlik edir.  Onun varidatının həcmi $37.5 milyard dollardır.  Siyahıda yer alanların ikisini çixmaq şərtilə hamısı pulu Amerikada qazanıb.

Yahoo! rəhbəri Cerri Yanq (mərkəzdə) Google həmtəsisçiləri Larry Page (solda) və Sergey Brinlə söhbətləşir.

Yahoo! rəhbəri Cerri Yanq (mərkəzdə) Google həmtəsisçiləri Larry Page (solda) və Sergey Brinlə söhbətləşir.

“Mühacirlərin ölkəyə iqtisadi töhfəsi danılmazdır,” Kaufman Fondunun hesabatında qeyd olunur. “İmmiqrantların Amerikada sahibkarlıqla məşğul olmaq ehtimalı Amerikada doğulmuş adamların biznesə baş vurmaq ehtimalından ikiqat yüksəkdir.”  Belə ki, riskə meyllilik öz ölkəsini tərk edib yeni ölkədə həyata başlayan adamın əzəl xüsusiyyətidir və elə bu xüsusiyyət də yeni biznes ideyalarına nəfəs verən amildir, hesabatın müəlllifləri qeyd edir.

Fernandez müşahidə edilən fenomeni Amerikaniın unikal “eko-sistemi” ilə izah edir.  “Bu mühit uğura ac, heç nəsiz mühacirləri möhtəşəm şirkətlər qurmağa və nəhəng miqdarda varidat qazanmağa sövq edir.”

Amerika kapitalizminin yaratdığı qıvraq biznes mühiti dünya boyu məişətdə inqilabi yeniliklərə yol açıb.

Amerika kapitalizminin yaratdığı qıvraq biznes mühiti dünya boyu məişətdə inqilabi yeniliklərə yol açıb.

Yeni dünyanın bəxş etdiyi yeni imkanlar həqiqətən öz unikallığı ilə seçilir.  Burada başqa mədəniyyətləri tolerantlıq, Amerikanın mühacirlər ölkəsi kimi reputasiyası önəmli rol oynayır.  Amma bu unikallığın daha mühüm əlaməti biznes fəaliyyəti üçün mövcud sərbəstlik, mülkiyyət hüquqularının aliliyi və innovasiyanı mükafatlandıran azad bazar mühitidir.  Azadlıq olmayan yerdə yaradıcılıq olmur.  Bu gün dünya boyu istifadə olunan texnologiyaların – məsələn, kompüterlərin, smartfonun, Facebookun, Googleun – məhz Amerikada ərsəyə gəlməsi bu hekayənin tərkib hissəsidir.  Mühacir milyarderlərin uğuru kimi.

Kitabsevər General

Posted December 6th, 2016 at 11:23 am (UTC-5)
Leave a comment

ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusunun 4 ulduzlu Generalı Ceyms Mattis

ABŞ Dəniz Piyadaları Korpusunun 4 ulduzlu Generalı Ceyms Mattis

“Mən sülhlə gəlirəm. Özümlə artilleriya gətirməmişəm. Amma gözlərimdə yaş sizə yalvarıram: əgər mənimlə məzələnsəz, hamınızı öldürəcəyəm.” ABŞ-ın 45-ci prezidenti seçilmiş Donald Trampın müdafiə naziri postuna nominasiya etdiyi General Ceymz Mattis hərbçilər arasında bu cür deyimlərinə görə tanınır.  “Qızğın İt” ləqəbli general ABŞ-ın İraq və Əfqanıstandakı müharibələrinin baş qəhrəmanlarındandır.  Ancaq Mattis döyüşkən lider olduğu qədər də ziyalı, oxunmuş bir adamdır.  Və əgər təsdiq olunarsa, o, 1951-ci ildə vəzifədən getmiş Corc C. Marşalldan bəri, Amerikanın ilk general müdafiə naziri olacaq.

Onunla çiyin-çiyinə döyüşmüş hərbçi yoldaşları General Mattisi “rahib döyüşçü” kimi təsvir edir.  İndiyədək evlənməmiş, heç televizoru da olmayan Mattis 44 illik hərbi karyerası ərzində dünyanın müxtəlif bölgələrində savaş təcrübəsi qazanıb.  Bu təcrübədən əxz etdikləri hərbi dairələrdə “mattizm”lər kimi tanınan deyimlərin ərsəyə gəlməsinə yol açıb. “Nəzakətli ol, peşəkar ol, amma görüşdüyün hər kəsi öldürmək planın olsun,” deyə Mattis terrorizmə qarşı mübarizənin ön cəbhəsində qeyri-müəyyənliklərlə üzləşən həmkarlarına tövsiyə edir.

Briqada generalı Ceyms Mattis əfqan müxalifət liderinin dəfnində iştirak zamanı ABŞ dəniz piyadalarının önü ilə addımlayır.

Briqada generalı Ceyms Mattis əfqan müxalifət liderinin dəfnində iştirak zamanı ABŞ dəniz piyadalarının önü ilə addımlayır.

Əslində, Mattisin döyüşkən, çılğın görünüşünun arxasında iti inellekə malik bir şəxsiyyət dayanır, Politico qəzetinin jurnalisti Madeline Konvey yazır. Və həmin bu şəxsiyyət indidən yenicə seçilmiş prezidentin dünyagörüşünə təsir göstərməkdədir.  Donald Tramp bu yaxınlarda The New York Times qəzetinin heyəti ilə görüşdə deyib ki, Mattis ona suda boğulma (waterboarding) stimulyasiyası praktikası ilə razılaşmadığını bildirib.  “O dedi ki, mən heç vaxt bu praktikanı faydalı hesab etməmişəm,” Tramp müxbirlərə söyləyib.  “O dedi, ‘mənim öz təcrübəm belə olub ki, bir qutu siqaret və bir neçə butulka pivə ilə mən daha yaxşı göstəricilər əldə edə bilərəm.’ Və bu cavab məndə dərin təəssürat buraxdı.”

“Silahı işə salmazdan öncə beynini işə sal” – bu, General Mattisin devizidir. Subordinatlarına daim kitab oxumağı məsləhət görən general zabitlərdən “oxumağa vaxtımız yoxdur” cavabı gələndə bir məktub yazmağı qərara aldı.  Yazıldığı andan dillər əzbərinə çevrilmiş həmin məktub hazırda ABŞ-ın yüksək rütbəli zabit heyəti üçün az qala kodeks sayılır.

General Mattis hətta eramızdan əvvəl döyüşmüş Makedoniyalı İsgəndərin təcrübəsini də müasir dönəm üçün faydalı hesab edir.

General Mattis hətta eramızdan əvvəl döyüşmüş Makedoniyalı İsgəndərin təcrübəsini də müasir dönəm üçün faydalı hesab edir.

“Oxuduqlarımın sayəsində məni heç vaxt hansısa situasiya çaşdırmayıb. Oxuduqlarımda mən bütün cavabları tapmıram, ancaq onlar qarşıdakı qaranlıq çığırı işıqlandırır,” deyə General məktubuna başlayır. “Oxumamağın problemi budur ki, kitabla öyrənə biləcəyin şeyləri qan bahasına öyrənirsən… 58-ci İşçi Qüvvə ilə olanda mən özümlə Feldmarşall Bill Slimin kitabını, Britaniya və Rusiyanın Əfqanıstandakı təcrübələri haqda kitablarını götürmüşdüm. İraqa yollananda britaniyalıların Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Əl-Kutdakı məğlbiyyətlərindən bəhs edən Mühasirə kitabını aparmışdım.” General Mattis daha sonra T. E. Lorensin “İdrakın Yeddi Təməli”, Tomas Fridmanın “Beyrutdan Qüdsə”, Lidell Hartın General Şerman, Fullerin Makedoniyalı İsgəndər haqda yazdıqları kitabları oxuduğunu nəql edir.  “Tarixin qavranılması o deməkdir ki, günəş altında üzləşdiyimiz heç nə bizim üçün yenilik deyil.”

Zabitlərin indinin keçmişdən fərqləri haqda giley-güzarlarını tez-tez eşidən Mattis müasir müharibənin mahiyyətinin dəyişdiyi haqda deyilənləri rədd edir.  “Gördüklərimizdə yeni heç nə yoxdur… Makedoniyalı İsgəndəri bizim İraqda üzləşdiyimiz düşmənin taktikaları qətiyyən təəccübləndirməzdi, və bizi müharibəyə aparan liderlərin bizdən əvvəl ölüb getmiş kişilər haqda oxumamaları, onları öyrənməməkləri əsgərlərimizə laqeydlikdir,” o yazır. “5,000 ildir ki, bəşər övladı bu planetdə savaşır – bu təcrübədən öyrənmək lazımdır.”

Bəs oxuduqları ona döyüş meydanında necə xidmət göstərib? Mattis əldə etdiyi nailiyyətlərdən məmnundur. “Düşmənlərlə qarşı-qarşıya gələndə onlar bunun bədəlini ödəyiblər.  Əminəm ki, əsgərlərimin çoxu ona görə sağ qalıb ki, ona görə onların həyatları hədər getməyib ki, düşməni öz əsgərlərimizə və günahsız vətəndaşlara minimum itki verməklə məğlub etməyin yolları haqda təsəvvürə malik olmuşam.”

ABŞ generalı Duqlas MakArtur USS Missouri gəmisinin göyərtəsində Yaponiya xarici işlər naziri Manoru Şigemitsunun təslim aktı imzalamasını seyr edir.

ABŞ generalı Duqlas MakArtur USS Missouri gəmisinin göyərtəsində Yaponiya xarici işlər naziri Manoru Şigemitsunun təslim aktı imzalamasını seyr edir.

Nə qədər unikal olsa da, ziyalı və döyüşçü cizgilərini özündə birləşdirən Ceymz Mattis Amerika təcrübəsinə yad şəxsiyyət deyil.  ABŞ tarixində iz qoyub getmiş çox general var ki, onlar təkcə ölkələrinin deyil, dünya düzəninin gedişatına təsir göstəriblər.  Təkcə XX əsrdə generallar Dvayt Eyzenhauer, Duqlas MakArtur, Corc Patton, Corc C. Marşall kimi şəxsiyyətlər dünyanın müxtəlif məkanlarına Amerika silahının gücü bahasına sülh və demokratiya gətirməyə nail olublar.

Qərbi Avropanın nasistlərdən azad edilməsinə rəhbərlik edən General Eyzenhauer konsentrasiya düşərgələrində gördüklərindən dəhşətə gəlmiş və yerli almanları bu düşərgəyə gətirərək sədaqət göstərdikləri dövlətin törədiyi cinayətləri öz gözləri ilə görməyə vadar etmişdi.  Müasir Almaniyanın demokratik və varlı dövlət kimi uğurları İkinci Dünya Müharibəsinin ardınca məğlub dövləti dirçəltmək məqsədilə ilə həyata keçirilən, tarixdə misli görünməmiş Marşall Planına əsaslanır.  General MakArtur Yaponiyada militarizmin sökülməsi və demokratik quruluşun ərsəyə gəlməsində insrumental rol oynamışdı.  Həmin MakArtur beş il sonra Cənubi Koreyanı 21-ci əsrin göz dağına çevrilmiş Şimali Koreyanın taleyini yaşamaqdan qoruyub saxlayacaqdı.

Corc Vaşinqtonun 1776-cı ildə şaxtalı Milad gecəsində Delavar çayını keçərək Britaniya qüvvələrinə qəfil hücumu İstiqlaliyyət Müharibəsinin gedişatını dəyişdi.

Corc Vaşinqtonun 1776-cı ildə şaxtalı Milad gecəsində Delavar çayını keçərək Britaniya qüvvələrinə qəfil hücumu İstiqlaliyyət Müharibəsinin gedişatını dəyişdi.

Hərblə humanizmin qarışığını özündə ehtiva edən ənənədən söhbət düşmüşkən Amerika Birləşmiş Ştatlarının qurucu babası və ilk prezidenti Corc Vaşinqtonu qeyd etməmək olmaz.  1776-cı il iyulun 4-də Kontinental Konqresdə toplaşmış 13 koloniyanın təmsilçiləri İngiltərədən ayrılmağa səs verəndə həmin adamların hər birini krala xəyanətə görə edam cəzası gözləyirdi.  Yeddi il çəkən müharibə nəticəsində ideyanı reallığa çevirən, ağır mücadilə verərək vətənini əsarətdən azad edən General Corc Vaşinqton heç şübhəsiz Amerika torpağının ərsəyə gətidiryi ən taleyüklü general idi.

Vaşinqtonu qarşı cəbhədə üzləşdiyi generallardan fərqləndirən başlıca xüsusiyyəti məhz “silahı işə salmazdan öncə beyinə güc verməsi” idi.  Virciniyalı inqilab rəhbəri hərbi general olmaqla yanaşı həm də cahanşümul dövlət xadimi idi – elə bir dövlət xadimi ki, iki dönəm prezident olduqdan sonra könüllü şəkildə hakimiyyəti tərk etməklə o vaxt misli görünməmiş bir ənənəyə start vermiş oldu.  Bəziləri İstiqlaliyyət Müharibəsindəki şücaətlərindən də çox həmin addımını onun bu günlərdə 45-ci prezidentini seçmiş Amerika xalqına ən böyük töhfəsi kimi dəyərləndirir.

Rusiyanın Üç Statistik Göstəricisi

Posted November 23rd, 2016 at 2:08 pm (UTC-5)
Leave a comment

World War Two veteran Samokhin watches honour guard marching at war memorial in DivnogorskBəzən sadə statistik rəqəmlər ölkənin haradan gəlib haraya getdiyi haqda daha dolğun təsəvvür yaradır, sabiq Sovet məkanı üzrə amerikalı ekspert Paul Goble yazır.  Belə ki, bu rəqəmlər ölkə əhalisinin özü və dünya arenasındakı rolu haqda baxışlarına aydınlıq gətirir.

Yenicə üzə çıxan statistik rəqəmlər bunlardır:

 

  1. Sovet İttifaqı II Dünya Müharibəsində 28 milyon deyil, 50 milyon adam itirib.
  2. Çar dövründən bəri ilk dəfədir ki, rusların maaşı çinlilərinkindən azdır.
  3. Rusiyada əhali artımının 90 faizi mühacirlərin payına düşür.

Paul Goble rəqəmlərə baxaraq tələsik nəticələr çıxarmamağı tövsiyə edir. “Bütün statistikalarda olduğu kimi situasiya burada da ilk baxışda göründüyü kimi sadə deyil,” o yazır.

Nüremberq ədalət məhkəməsinin 70-ci ildönümü münasibətilə düzənlənən tədbirdə çıxış edən sabiq prokuror müavini Aleksandr Zvyagintsev deyib ki, II Dünya Müharibəsində həlak olanların sayının hesablanmasına fərqli yanaşmaq lazımdır.  Onun sözlərinə görə, indiyədək ölənlərin sırasına sonradan aldığı yaralar nəticəsində vəfat edən və potensial valideynlərini itirdiklərinə görə doğulmayanlar daxil deyil.  Bu rəqəmlər nəzərə alınarsa, toplam rəqəm bir çox Avropa ölkələri əhalilərinin sayını ötmüş olur.

Təkcə müharibənin ilk 6 ayını əhatə edən Barbarossa əməliyyatında Nasist Almaniyası beş milyona yaxın sovet əsgəri öldürmüşdü.

Təkcə müharibənin ilk 6 ayını əhatə edən Barbarossa əməliyyatında Nasist Almaniyası beş milyona yaxın sovet əsgəri öldürmüşdü.

“Bu, ölkəmizin faşizm üzərində qələbə üçün ödədyi bədəldir,” Zvyagintsev bəyan edib. Lakin, onun sözlərinə görə bir çox Avropa ölkələrində insanlar sovetlərin və rusların verdiyi qurbanları düzgün qiymətləndirmirlər.  Qələbənin ruslardan oğurlandığını iddia edən Zvyagintsev bu yaxınlarda keçirilən sorğuda avropalıların yalnız 12 faizinin faşizm üzərində qələbədə SSRİ-nin başlıca rol oynadığına inandıqlarını bildirib.

Goblun sözlərinə görə bir tərəfdən müharibədə ölənlərin sayını artırmaqla Zvyagintsev yeni bir şey kəşf etmir.  Ancaq digər tərəfdən rusların “Böyük Vətən Müharibəsi” adlandırdıqları mücadilədə veridkləri qurbanların sayına rəğmən Qərbin bunu yetərinə dəyərləndirməməsi haqda hisslər güclənir.

Çinin dünya istehsal bazarında lider mövqeyə çıxması ölkə sakinlərinin gəlirlərində ciddi artımla müşayiət olunur.

Çinin dünya istehsal bazarında lider mövqeyə çıxması ölkə sakinlərinin gəlirlərində ciddi artımla müşayiət olunur.

Renessans Kapital təşkilatı bu yaxınlarda müəyyən edib ki, ilk dəfə olaraq Rusiyada dollar ekvivalentli maaşın həcmi Çində verilən orta maaş səviyyəsindən aşağı düşüb. 2001-ci ildən bəri rusların əmək haqqı 30 faiz azaldığı halda eyni periodda Çində maaşlar qalxıb.

Rusların hazırda orta aylıq əmək haqqı $558 ABŞ dolları təşkil etdiyi halda Çində əməkçilər $740 dollar qazanırlar.  Goble əlavə edir ki, ruslar maaş səviyyəsinə görə onsuz da qonşu Çex Respublikası, Macarıstan və Polşadan geridə qalırlar.  Və onlar artıq çoxdan özlərini Qərbi Avropa ilə müqayisə etmirlər. Amma Çinin rusları maaş səviyyəsində ötməsi yeni bir mərhələnin startına işarə edir ki, bu da Vladimir Putinin iqtisadi siyasəti haqda yaxşı heç nə demir.

Rusiya polisi miqrasiya qanunlarını pozan mühacir əməkçilərə qarşı mütəmadi reydlər keçirir.

Rusiya polisi miqrasiya qanunlarını pozan mühacir əməkçilərə qarşı mütəmadi reydlər keçirir.

Nəhayət üçüncü amil olaraq, Rosstatın statistikasına əsasən mühacirələr Rusiyada əhali artımının 91.5 faizinə görə məsuliyyət daşıyırlar.  “Onlarsız Rusiyada əhali artımı demək olar ki, baş verməz,” amerikalı təhlilçi yazır. “Əlbəttə, burada yeni bir şey yoxdur. Rusiyada doğum səviyyəsi aşağı, ölüm səviyyəsi isə yuxarıdır. İmmiqrasiya olmadan ölkə əhalisi ən yaxşı halda stabil qalar, yaxud da azalma qeydə alınar.”

Lakin rusların mühacirlərə mənfi münasibətləri nəzərə alınsa, hazırkı hal Rusiyanı çətin duruma salır. “Əgər Moskva daha çox mühacir gəlişinə icazə versə, ölkə əhalisi  ilə bərabər sosial gərginlik də artacaq.  Lakin mühacirət məhdudlaşdırılsa, onda əhali və əmək qüvvəsi azalacaq.  Bu isə iqtisadi artım perspektivlərini daha da zəiflədəcək,” Paul Goble düşüncələrini yekunlaşdırır.

Pell-Mell

Posted November 1st, 2016 at 12:46 pm (UTC-5)
Leave a comment

hires_pdf_page_64_image_0001“Siz debata baxdınızmı, onların danışığını, bir-birini ittiham edib, ələ saldığını gördünüzmü? Bizim ölkədə belə seçki istəyərdinizmi?” deyə İran prezidenti Həsən Ruhani bu yaxınlarda ikrahla ABŞ seçki prosesini şərh edib.  Demokrat namizəd Hillari Klintonla Respublikaçı rəqibi Donald Tramp arasındakı debatlar nisbətən sərt tonu ilə keçmiş debatlardan müəyyən mənada fərqlənir.  Amma elə də çox yox.  Prezident debatları həmişə səs-küylü olub, rəqabət də ki, kifayət qədər intensiv.  Günün sonunda iki adam hakimiyyət uğrunda mübarizə aparır və bu mübarizənin mehribanlıq şəraitində, qarşılıqlı komplimentlərlə müşayiət olunacağını gözləmək sadəlövhlük olardı.  Prezident debatları Amerikada iki siyasi düşərgəni, iki siyasi şəxsiyyəti fərqləndirən mənzərini ortaya qoydu.  Eyni zamanda, etiketlərə etinasızlığı, ədabazlıqdan uzaqlığı, dilinin sadəliyi, şəffaflığı və nəhayət mahiyyətinin demokratikliyi ilə onlar, müəllif Tom Vulfun təbirincə desək, unikal Amerika ideyasını əks etdirirdi.

“Əgər soruşsanız, Amerika ideyası 1803-cü il, 2 dekabrda – dəqiq desək, cümə günü axşam saat 5-də anadan oldu,” Vulf “Pell-Mell” başlıqlı məqaləsində Tomas Ceffersonun yenicə təyin olunmuş Britaniya səfiri ilə naharı haqda yazır.  Baş verənlər anlaşılmazılıq deyildi.  Həmin axşam Ceffersonun hərəkəti Avropadan gəlmiş səfiri elə bir qəzəbli hala gətirmişdi ki, səfirin qulaqlarından az qala tüstü çıxırdı.  “Bax elə pell-mell bu idi.”

Amerikalıların sadə davranış kodundan və şəxsən onunla rəftarından təngə gəlmiş səfir Antoni Merri Londona yazdığı məktublarda ev sahiblərini sərt şəkildə tənqid edir, az qala geri çağırılmasını xahiş edirdi.

Amerikalıların sadə davranış kodundan və şəxsən onunla rəftarından təngə gəlmiş səfir Antoni Merri Londona yazdığı məktublarda ev sahiblərini sərt şəkildə tənqid edir, az qala geri çağırılmasını xahiş edirdi.

Əslində hər şey üç gün öncə başlamışdı, Vulf izah edir.  Vaşinqtonda ilk səfir qismində fəaliyyətə başlayan Antoni Merri ABŞ prezidentinə formal təqdimat məqsədilə Ağ Evə təşrif buyurur.  Aristokratik Avropa ənənələrinə uyğun olarq lələkli şlyapa, ritual qılınc, qızıl ilmələr və par-par parıldayan ayaqqabılar geymiş səfiri qəbul otağında prezident qarşılamır. Əvəzində Merri və dövlət katibi Ceyms Madison prezidenti axtarmağa gedirlər. Ağ Evi dolaşarkən səfir nəhayət Ceffersonun iş otağına aparan dəhlizdə prezidentlə üz-üzə gəlir.  “Üç adam və qılıncın sığışmadığı tunel o qədər dar idi ki, səfir sadəcə prezidentə əl vermək üçün özünü geri sıxaraq, qılıncını kənara itələməli olur,” Vulf yazır.  “Prezidentin əlini sıxan səfir dəhşətə gəlir.  Birləşmiş Ştatların prezidentinin əynində yöndəmsiz bir köynək, ayaqlarında isə sadə başmaq vardı.”

Üç gün sonra Ağ Evdə veriləcək ziyafətə xanımı ilə birgə dəvət olunanda Merri zənn edirdi ki, bu, onun amerikalı ev sahibləri üçün xətalarını düzəltməyə bir fürsət olacaq. Qonaqları qarşılayan Cefferson diplomatik etiketə uyğun olaraq Merrinin xanımı Elizabeti müşayiət etmək əvəzinə, Madisonun xanımı Dollidən qoluna girməyi xahiş etdi.  Ziyafət otağının ortasında qoyulmuş iri dəyirmi stol arxasında əyləşən Prezident sağında qonağın şərəfinə ayrılmış stulda əyləşməyi də Dolliyə təklif etdi.  Ancaq Ceymz Madison səfirin xanımı Elizabetə prezidentin o biri tərəfində oturmağa imkan vermədi.  Həmin yerdə İspaniya səfirinin xanımı əyləşdi.

Dəbdəbəli geyimlər, xüsusi mərasimlər, və cəmiyyətə təlqin olunan bir çox rituallar Avropada aristokrat sinfin öz aliliyi haqda təsəvvür yaratmasına və bununla da sosio-iqtisadi piramidada üstün mövqeyini qorumasına xidmət göstərirdi.

Dəbdəbəli geyimlər, xüsusi mərasimlər, və cəmiyyətə təlqin olunan bir çox rituallar Avropada aristokrat sinfin öz aliliyi haqda təsəvvür yaratmasına və bununla da sosio-iqtisadi piramidada üstün mövqeyini qorumasına xidmət göstərirdi.

Səfirin öz durumu isə betər idi.  Özünün nəinki otaqda, bütün şəhərdə ən zadəgan şəxsiyyətlərdən biri sayan Merri nizamsız, tələskən, çaşqın qonaq kütləsi ilə bərabər harada-gəldi oturmaq məcburiyyətində qalmışdı – necə deyərlər, pell-mell.  “Səfir seçimlə üzləşirdi – ya yer tapıb əyləşmək, ya da hamının qarşısında teatr çıxarmaq,” Vulf situasiyanı təsvir edir.  “Belə olan halda Merri tələsik ispan səfirinin xanımının yanındakı stula yaxınlaşdı.  Amma yerinə çatar-çatmaz özünü “konqresmen” adlandıran bir yekəbaş onu ötüb yeri tutdu.” Avropadan gəlmiş səfirlər məna dolu nəzərlərlə bir-birlərinə baxaraq sanki mesaj verirdilər. Merri və xanımı bir daha Ağ Evdə nahar etməyəcəklərinə söz verdilər.

Problem onda idi ki, bir çoxlarından fərqli olaraq Tomas Ceffersonu səviyyəsiz adlandırmaq həqiqətdən uzaq olardı.  Ceffersonun mənsub olduğu ailə Amerikanın ən varlı ailələrindən biri idi.  Bu, həm latınca, həm fransızca sərbəst danışan, Platon və Aristoteli orijinal yunan dilində oxuya bilən adam idi.  Cefferson vaxtikən öz ölkəsini Fransada, XVI Lüdoviqin sarayında səfir kimi təmsil etmiş kosmopiltan bir şəxsiyyət idi.

Birləşmiş Ştatların üçüncü prezidentinin dühası onun siyasi biliyində yox, psixologiyanı qavrayışında idi, Vulf yazır. “O, dərk edirdi ki, sən konstitutsiyada istənilən radikal azadlığı təsbit edə bilər (mətbuat azadlığı, etiqad azadlığı həqiqətən də öz dövrlərinin, 18-ci əsrin son dərəcə radikal ideyaları idi) və demokratiyanı dəmir kimi möhkəm təminatlarla əhatələyə bilərsən, amma bunların heç biri amerikalıları Avropadakı kütlələrlə eyni taleyi, sonucu paylaşmaqdan sığortalamayacaq. Yüz illərlə ilahi mandata sahib krallar və sülalə mənsubiyyəti ilə titul qazanmış aristokratlar tərəfindən idarə olunan kütlələr psixoloji travmaya məruz qalmış və mənfi təkamüldən sağalmaz yara almışdılar.  Qədərlərinə boyun əymiş bu adamlara təlqin olunmuşdu ki, qisməti hökumətdə, sənayedə, ziyalılıqda başbilənlik olan imtiyazlı bir zümrə var ki, onun cəmiyyəti idarə etmək haqqı inkaredilməzdir.”

İstiqlaliyyət Bəyannaməsinin əsas müəllifi sayılan Tomas Cefferson üçüncü prezident olaraq ABŞ ərazilərinin ikiqat genişləndirməyə, demokratiyanı siyasi sistem olaraq möhkəmləndirməyə nail oldu.

İstiqlaliyyət Bəyannaməsinin əsas müəllifi sayılan Tomas Cefferson üçüncü prezident olaraq ABŞ ərazilərinin ikiqat genişləndirməyə, demokratiyanı siyasi sistem olaraq möhkəmləndirməyə nail oldu.

Ceffersonun fikrincə, xoşbəxtlikdən, Tanrı amerikalıları bu bəladan hifz etmişdi.  18-ci əsrdə Britaniyanın aristokratik ritualları Amerikada kök salmağa macal tapmamışdı. Bunun əslində obyektiv səbəbi var idi.  Öz kübar klublarına, karetalara, ballara, pariklərə, valetlərə, dərzilərə öyrəşmiş ingiliz zadəganlarının Amerika kimi ucsuz-bucaqsiz məkana ayaq basmaq ağıllarına da gəlmirdi. Amerikada hər şeyin və hər kəsin fərqli görünüşü bir az fərqli idi – hətta qadınların da.

Virciniyalı millət atası öz düşüncəsində qət etmişdi ki, nə Avropa nə də Amerikadan qaynaqlanan aristokratiya bu ölkədə heç vaxt yuva salmasın. Sözün hərfi mənasında aristokratiya “ən yaxşıların” idarəçiliyi deməkdir.  Amerika kontekstində bu, əvvəl axır plütokratiyaya – ən varlı adamların idarəçiliyinə yol aça bilərdi ki, varlılar qanun vasitəsilə mülkədarlığı çox keçməmiş sosial rütbələrə çevirməyə, sonda həmin mənsubiyyətə dayalı siyasi titullar icad etməyə cəhd göstərə bilərdilər.  Cefferson insan təbiətində zümrələşməyə təbii meylləri tanıyırdı və onların avropalılar arasında üzləşdiyi zərərli fəsadlarına da kifayət qədər bələd idi.  Həmçinin o, avtoritarizmlə avtoritet arasındakı məsafənin yaxın olduğunu anlayırdı.  Avtoritet bir adamın və onun törəmələrinin başqaları üzərində hökmranlığa, təəbələrin itaətinə haqq etdiyini şərtləndirən başlıca amildir.  Ona görə də Cefferson avtoritetin formalaşmasına xidmət edən təmtəraq və ifrat səliqəni rədd edirdi.  O, hesab edirdi ki, müstəbidlərin dəbdəbə sevgisinin arxasında dayanan təkcə zövq yox, həm də hüdudsuz hakimiyyət instinktidir.  Demokratiya səliqəsiz olur.

İstiqlaliyyət Bəyannaməsinin müəllifi yeni radikal düşüncə tərzinə nəfəs verdi.  Aristokratiyanın qad-damar sistemini qidalandıran minlərlə simvol və aşırı iltifat əlamətləri məqsədyönlü şəkildə darmadağın edilirdi.  Cefersonun idarə etdiyi Amerikada ilk baxışdan təhlükəsiz, hörmət nişanəsi təsiri bağışlayan aristokratik ədabazlıq məsxərə obyektinə çevrilir və cəmiyyətdən sıxşdırılırdı.  Səfir Merrinin arxasında oturdulduğu dəyirmi masa təsadüfi deyildi.  Cefferson israr edirdi ki, nahar stolları dəyrimi olsun, onların nə başı, nə də ayağı olsun. Düzbucaqlı stolun başında oturacaq zümrənin ərsəyə çıxmasına belə imkan verilmirdi.

Ceffersonun Amerikaya aşıladığı pell-mell mentalitetinə bariz nümunə olaraq Vulf 1862-ci ildə qəbul edilmiş Homestead Qanununa diqqət çəkir.  Hökumət ölkənin bomboş Qərb ştatlarını məskunlaşdırmaq üçün yürütdüyü siyasətdə sadə bir prinsipi rəhbər tutmuşdu – kim 160 akr sahə torpaq istəyirsə, götürsün.  “First come, first serve” – yəni, “Birinci gələnə birinci verilir” qaydasına uyğun olaraq milyonlarla mühacir Amerikada bir gecənin içərisində torpaq sahibinə, sahibkara çevrildi.

Oklahomada tapançadan start atəşki gözləyən adamlar irəli cumaraq boş torpaq sahələrinə əl qoyurdular.  “Avropalıların nəzərində bu lunatizmə bənzəyirdi – amerikalılar bu nəhəng var-dövləti bir ovuc “heç kimə” bağışlayırdılar,” Vulf yazır. “Amma tənqidçilərə çatmırdı ki, ölkənin qərbini məskunlaşdırmağın ən stabil yolu məhz elə bu cür, insanlara öz təssərüfatlarında sahibkarlıq bəxş etməkdir,”  Tarixçi Paul Consonun sözlərinə görə “dünya heç vaxt heç yerdə” torpaq belə paylanmayıb.

Birinci Dünya Müharibəsi zamanı pula və insan əməyinə qənaət etmək məqsədilə Prezident Vudro Vilson Ağ Evin qazonuna baxmaq üçün 48 qoyun saxlayırdı. 1918.

Birinci Dünya Müharibəsi zamanı pula və insan əməyinə qənaət etmək məqsədilə Prezident Vudro Vilson Ağ Evin qazonuna baxmaq üçün 48 qoyun saxlayırdı. 1918.

“Amerika əzəldən dünyanın ən azad, ən açıq ölkəsi olub və olaraq qalır. Burada hər kəs pell-mell istənilən məqsəd uğrunda rəqabət apara, nə qədər ağlasığmaz görünsə də, hər cür innovasiyaya baş vura bilər. Məhz bu ambisiyaya açıq dəvətnamə Amerikanın hərbi, iqtisadi üstünlüyünün özəyində durur və onun elm, tibb texnologiya, və bütün başqa intellektual sahələrdə mütləq dominantlığını əsaslandırır. Və bu dominantlıq mütləqdir,” Vulf yazır.

Bu günlər Klintonla Tramp – sabiq birinci xanımla milyarder arasındakı rəqabəti müşahidə edən adamlar müasir Amerikanın pell-mell mentalitetinə nə dərəcə sədaqətli qaldığını sual edə bilərlər. Heç şübhə yoxdur ki, siyasi kontaktlar, bank hesabının həcmi siyasi arenada böyük üstünlüklər bəxş edir.  Amma, hətta əgər debatların pərdəsiz, birbaşa tonunu kənara qoysaq belə, onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Amerikada Donald Trampdan qat-qat varlı xeyli adam var, və namizədlik uğrunda mübarizədə onun dizini yerə vurduğu 16 Respublikaçı iddialıdan biri Buş ailəsinin yetirməsi Ceb idi.  Eləcə də, həmin sabiq birinci ledi cəmi səkkiz il bundan öncə Ağ Ev uğrunda yarışda öz əri Bill Klinton kimi tək ananın orta sinif şəraitində ərsəyə gətirdiyi gənc bir siyasətçiyə məğlub olmuşdu.  Həmin gəncin adı Barak Obama idi.

“Əsgər Rayanı Xilas Etmək” filmi haqda 30 maraqlı fakt

Posted October 18th, 2016 at 9:31 am (UTC-5)
Leave a comment

saving-private-ryanKinematoqrafiya ərsəyə gələndən bəri üslub və xarakter baxımdan uzun yol qət edib. Son 100 ildə kinolar səssiz, anormal sürətli kadr axarından, süni pafoslu obrazlara və nəhayət inanılmaz texniki görüntülərədək təkamül edib. Son illərdə rejissorlar kinosevərlərə hekayəni maksimum reallıq dozası ilə çatdırmağa can atırlar.  Film ustalarının zirvəsində dayanan şəxsiyyətlərdən biri kimi tez-tez Stiven Spilberqin (Steven Spielberg) adı hallanır.  Onun “E.T.”, “Jurassic Park” və “Şindlerin Siyahısı” kimi şedevr filmləri təkcə sinemalara milyonlarla tamaşaçı cəlb etməyib, bunlar həm də kino sənətinə inqilabi yeniliklər gətiriblər.  Daha az qeyd olunan, lakin eyni dərəcədə inqilabi mahiyyətə malik filmlərdən biri isə “Əsgər Rayanı Xilas Etmək” (Saving Private Ryan) filmidir.  Pref.com saytının yazdığına görə bu film 1998-ci ilin ən populyar filmi olmaqdan əlavə, bizim kinoya və ümumiyyətlə müharibəyə baxışımızı dəyişib.  Həmin saytın bu film haqda aşkar etdiyi 30 maraqlı faktı olduğu kimi təqdim etmək müasir Amerika kinematoqrafiyasının cərəyanları haqda dəyərli təsəvvür yaradır.

  1. ryan-1Kinonun əsas qəhrəmanlarından birini – əsgər Rayanı canlandıran Matt Deymon çəkilişdən öncə icbari ağır ordu təlimi prosesindən azad edilən yeganə aktyor olub. Rejissor bilərəkdən Deymonu bu təlimdən azad etməklə bixəbər aktyorlarda ona qarşı kin-küdurət yaratmışdı ki, sonradan bu hisslər özlərini kinoda büruzə versin.
  2. Omaha sahilindəki açılış səhnəsində rejissorlar ağır döyüşü canlandırmaq üçün 40 çəllək saxta qandan istifadə ediblər.
  3. beach-machine-gunFilmin almanca dublyaj edilmiş variantında aktyorlar arasında həqiqətən Normandiya əməliyyatının canlı şahidi olmuş alman veteran olub. Filmin emosional realizmi o dərəcədə təsirli olub ki, ahıl veteran çəkilişi tərk edib.
  4. Neil Patrick Harris əsgər Rayan rolu üçün nəzərdən keçirilib.
  5. Tom Hanks kapitan Con Miller rolunu oynamazdan öncə rejissor Spilberq Mel Gibson və Harrison Fordu əsas rolda çəkməyi düşünüb.
  6. savingprivateryan720phdtvdtsx264-esir01-38-00Filmin çəkilişi ərəfəsində Tom Sizemore narkotikaya qurşanmışdı. Spilberq ona ultimatum verərək aydın etmişdi ki, çəkiliş zamanı hər gün ondan qan analizi götürüləcək. Və əgər o, bir dəfə də olsun testdən keçməsə, onda filmin axırına yaxın da olsa, onun iştirak etdiyi bütün səhnələr yenidən onsuz çəkiləcək.
  7. Matt Deymonu əsgər Rayan roluna cəlb edəndə Spilberq həmin vaxt nisbətən tanınmamış aktyor istəyirdi. Ancaq filmin açılışından az öncə “Good Will Hunting” kinosunun uğuru bir gecənin içində Deymonu populyarlaşdırmış oldu.
  8. ABŞ boyu bütün kinoteatrlara təlimat verilmişdi ki, filmin səs səviyyəsini normalda olduğundan ucaltsınlar. Belə ki, bu filmdə səs effektləri son dərəcə önəmli rol oynayır.
  9. Serjant Horvat rolu ilkin olaraq Billy Bob Thorntona təklif edilmişdi. Lakin suya fobiyası olduğundan Thornton Omaha çimərliyi səhnəsinin çəkilişindən imtina etmişdi.
  10. beach-1Filmdə eşidilən güllə səsləri həmin dövrün silahlarından açılan həqiqi atəş səsləridir. Bu səslər poliqonda yazılıb.
  11. Yüzlərlə veteranın filmdən psixoloji travma ala biləcəyini ehtimal edən Veteranlar Nazirliyi emosional dəstək üçün qaynar telefon xətti açmışdı.
  12. Əsgər Rayanın rolu ilk olaraq Eduard Nortona təklif olunub, ancaq o, əvəzində “Amerika Tarixi X” filminə çəkilməyə qərar verib.
  13. Kifayət qədər ağır təlimlərdən əlavə, aktyorlar treyninq zamanı olduqca rütubətli şəraitdə yaşamış, bir-birlərinə yalnız obraz adları ilə müraciət etməyə məcbur edilmiş və təlimçilər tərəfindən nalayiq ifadələrə məruz qalmışdılar.
  14. Omaha sahilindəki döyüş səhnəsi dörd həftəlik müddətdə çəkilib. Hücumun proqresi kadrbakadr və günbəgün lentə alınıb. Rejissor Spilberq çəkilənlərin heç birinin əvvəlcədən ssenariləşdirilmədiyini iddia edir.
  15. cinema1998-ci ildə Amerika sinemalarında ən çox pul qazanan film olub.
  16. Tom Hanksin canlandırdığı Con Miller öz batalyon üzvlərinə vətəndəki həyatı haqda danışanda, Hanksin nitqi ilk öncə daha uzun planlaşdırılmışdı. Ancaq aktyor Hanks hesab edib ki, onun obrazı özü haqda çox danışmağı sevməz. O, Spilberqə bunu deyəndən sonra, rejissor razılaşıb və onun monoloqunu qısaldıb.
  17. Omaha sahilindəki döyüş səhnəsi 11 milyon dollara başa gəlib və burada əksəriyyəti İrlandiya rezervistləri olmaqla təqribən min adam iştirak edib. Səhnədə habelə 20-30 əlil olub ki, onlar əsgərlərin döyüş zamanı bədən üzvlərini itirməsini canlandırmağa kömək ediblər.
  18. Partlayışlar zamanı kamera titrəyəndə Spilberq kameralara drel qoşaraq partlayış zamanı onları işə salırdı. Yalnız bu effektlərin çəkilişindən sonra Spilberqə deyiblər ki, kameralarına özündə titrəyiş cizgisi var. O vaxtadək Spielberq zənn edirdi ki, yeni bir film texnikası icad edib.
  19. saving-private-ryanOmaha Sahilinə hücum zamanı göstərilən qayıqlardan ikisi həqiqətən İkinci Dünya Müharibəsində istifadə olunub.
  20. Dənizdəki ilk döyüş səhnələrində aktyorlarına daışıdıqları sursat taxtadan olub, belə ki, həqiqi sursat çox ağır olub.
  21. Məşhur hərbi tarixçi Stephen Ambrose filmin onun üçüün xüsusi görüntülənməsi zamanı başlanğıcdan 20 dəqiqə keçmiş, mütəəssir olmuş və kinonu dayandırmağı xahiş etmişdi. O özünü toparladıqdan sonra filmə baxış davam etdirilib.
  22. Spilberq sinemalardan xahiş edib ki, film başladıqdan sonra heç kimi içəri buraxmasınlar.
  23. 800px-steven_spielberg_masterclass_cinematheque_francaise_2_croppedStiven Spilberq ilk olaraq filmi İkinci Dünya müharibəsinin veteranı olmuş atasında xatirə hədiyyəsi kimi çəkmişdi. Çoxlu qrafik zorakılıq səhnələri əks etidrən filmin bu dərəcədə populyarlaşacağını güman etməmişdi.
  24. Filmin 45-ci dəqiqəsində aktyor Paul Giamatti deyir: “45 dəqiqədir ki, küçələrdə sakitlikdir.”
  25. Bəziləri reyncerlərin bir səhnədə almanlara minamyot mərmiləri atamasının reallıqdan uzaq olduğunu deərək şikayələnirdi. Şərəf medalına təltif edilmiş Çarls Kelli sonradan 1943-cü ildə italiyadakı bir döyüş zamanı eynən belə etdiyini deyir.
  26. Filmin reallığa yaxın olmasına görə Spilberqi alqışlayanlar sırasında Star Trek-in qəhrəmanı Ceymz Doohan var idi. 1944-cü il, Normandiya əməliyyatında Kanada əsgəri qismində iştirak etmiş Doohan sağ əlinin orta barmağını döyüş zamanı itirmişdi. O, Spielbergə filmdən qan donduran detalları çıxarmadığına görə təşəkkür edib.
  27. Hindistanda ifrat zoraklıqları əsas gətirərək Hindistan Senzura Heyəti filmi qadağan etmişdi. Onlar filmdən bəzi detalları kəsməyi tələb edəndə Spilberq imtina etmiş və filmin Hindistanda nümayiş etdirilməsindən imtina etmişdi. Lakin Hndistan daxili işlər naziri şəxsən kinoya baxdıqdan sonra riqqətə gəlmiş və filmin nümayişinə icazə vermişdi.
  28. czech-soldiersTəslim olmağa çalışan vaxt güllələnən iki düşmən əsgəri əslində çex dilində danışırdılar. Onlardan biri deyir: “Lütfən məni vurmayın. Mən alman deyilən, çexəm. Heç kəsi öldürməmişəm.  Mən çexəm.” Ölkələri işğal edildikdən sonra çox sayda polşalı və çex nasistlər tərəfindən məcburən müharibəyə cəlb olunmuşdu.
  29. Sahildə səhra radiosundan istifadə edərkən kapitan Miller təkrar-təkrar “CATF” deyə qışqırır. Burada o, Amfibiya Xüsusi Qüvvələrinin Komandanına (Commander: Amphibious Task Force) müraciət edir.
  30. Filmin sonuna az qalmış Matt Deymon əsgər yoldaşları ilə bir hekayə paylaşır. Hekayə qardaşı ilə kifir qızın anbardakı görüşü haqdadır. Hekayə uzun-uzadı gedir və elə də gülməli deyil. Ancaq film heyəti onun çəkilişini davam etdirir, çünki əslində öz duzsuzluğu ilə bu hekayə Rayan yaşlı və təcrübəli bir adamın xarakterinə uyğun gəlir. Stiven Spilberqin hekayə o qədər xoşuna gəlir ki, onu filmdə saxlamağa qərar verir.

MƏNBƏ: Pref.com

Amerikada Ucuzlaşma

Posted October 4th, 2016 at 10:39 am (UTC-5)
Leave a comment

EconomyAmerikada ərzaq qiymətləri ucuzlaşır.  Bu, son 50 ildə qeydə alınan ən davamlı və hərtərəfli ucuzlaşmadır. Ət qiymətlərində bəzi hallarda 40, süd məmulatlarında 25, başqa məhsullarda isə 50 faizədək ucuzlaşma müşahidə olunur.

“Bir dollara bu gün Amerikada nə almaq olar? – 12 ədəd yumurta,” Nyu Cersidə supermarketi dolaşan Bloomberg jurnalisti Kreq Giammona xəbər verir.  “Cəmi bir il öncə eyni sayda yumurtalar üçün üçqat artıq pul ödəməli olardın.”

Doqquz aydır ki, davam edən ucuzlaşma 1960-cı ildən bəri qeydə alınan ilk oxşar fenomendir.  Düzdür, 2009-cu ildə maliyyə böhranı zamanı baş verən deflyasiya müvəqqəti ucuzlaşmaya səbəb olmuşdu. Amma indi baş verənlərin əsasında daha önəmli faktorlar dayanır.

Müşahidəçilər ucuzlaşmanı neft qiymətlərinin kəskin düşməsi, dolların güclənməsi və kənd təsərrüfatı məhsullarının bolluğu ilə əlaqələndirir. Nəqliyyat və soyuduculaşdırma üçün tələb olunan enerji mənbələrinin ucuzlaşması məhsulun istehsal xərclərində və nəhayət qiymətlərdə özünü büruzə verir.

Kənd təsərrüfatı məhsullarının ucuzlaşması fermerlərin gəlirlərinə təsir göstərib.

Kənd təsərrüfatı məhsullarının ucuzlaşması fermerlərin gəlirlərinə təsir göstərib.

“Deflyasiya istehlakçılar üçün Tanrıdan hədiyyədir,” Techomic Inc. şirkətinin vitse-sədri Bob Qoldin deyir. Lakin eyni sözləri mağaza şirkətləri haqda demək çətindir.  Ucuzlaşma başlanandan bəri onların səhm dəyərləri düşüb.

“Mağazalarda endirimlər Amerikanın fermer zümrəsinin hiss etdiyi ağrını kəskinləşdirir,” Wall Street Journal yazır. “Fermerlər və rançerlər çiy süd, pendir və ət məhsullarından daha az qazanc götürürlər ki, bu da onları xərcləri azaltmağa vadar edir.”

Üstəlik Amerika məhsullarına qlobal təlabat da azalmaqdadır. “Rusiyada və Braziliyada iqtisadi tənəzzül, dünyanın ikinci ən iri iqtisadi qüdrəti olan Çində təlabatın yavaşıması ABŞ kənd təsərrüfatı ixracatının dəyərinə zərbə endirib,” Salon məcmuəsinin jurnalisti Angelo Young yazır. “Bu, o deməkdir ki, ABŞ-ın taxıl anbarları doludur – bu, isə yem qiymətlərini azaldıb və məhsulun ifrat həcmdə istehsalına yol açıb.”

"Dollar Tree" mağazasında satılan məhsulların qiyməti standart olaraq 1 dollardır.

“Dollar Tree” mağazasında satılan məhsulların qiyməti standart olaraq 1 dollardır.

Birləşmiş Ştatlarda standart əmtəə qiymətləri yoxdur – qiymətlər ştatdan ştata, şəhərdən şəhərə, marketdən marketə fərqlənir. Azad bazar iqtisadiyyatının hökm sürdüyü Amerikada qiymətləri hökumət yox, bazar tənzimləyir.  Bu, bəzən qiymətlərin artmasına, bəzən də enməsinə gətirib çıxarır. Heç şübhəsiz, ucuz qiymətlər vətəndaşın alıcılıq qabiliyyətini yüksəldir, və təkcə elə bu səbəbdən iqtisadiyyat üçün faydalıdır. Bu hal həm də iqtisadi durumun sağlamlığına işarə edir.

Ucuzlaşmanın nə qədər davam edəcəyi bir çox faktorlardan asılıdır.  Bu sıraya qlobal yanacaq qiymətləri, siyasi stabillik və indidən proqnozlaşdırıla bilməyəcək olaylar daxildir.  Amma qiymətlər sadəcə göstəricidir, simptomdur. İqtisadiyyatın vəziyyəti əsasən qanun aliliyi, mülkiyyət hüquqlarının qorunması, biznes azadlığı, müdrik valyuta siyasəti və ən mühümü, cavabdeh idarəçiliyə söykənir. Orta sinfin mənafeyini güdən bu amillər olmadan məhsul bolluğu, yaxud da əhalinin uzun dönəmli rifahını təmin etmək problematikdir.

Təcavüzkarın Xətası

Posted September 20th, 2016 at 1:11 pm (UTC-5)
Leave a comment

Benito Mussolini tələbələr qarşısında çıxış edir

Benito Mussolini tələbələr qarşısında çıxış edir

“75 il bundan öncə cəmi altı ayın içərisində dünya partladı,” deyə Viktor Davis Hanson 1941-ci ilin ikinci yarısında baş verən olaylara diqqət yetirir.  Qədim dünya tarixi üzrə ixtisaslaşmış Hanson keçmişin bəşəriyyət üçün ibrətamiz dərslərlə dolu olduğunu hesab edir.  Bu növ dərslərin sırasında İkinci Dünya Müharibəsi xüsusi önəm daşıyır.  Belə ki, elm və texnologiyanın kifayət qədər inkişaf etdiyi bir dönəmdə bəzi millətlər az qala min illərdən bəri mütəmadi şəkildə müşahidə olunan klassik xətaya yol verdilər.

İkinci Dünya Müharibəsi 1939-cu ildə Almaniya diktatoru Adolf Hitlerin Polşanı zəbt etməsi ilə başlandı.  Lakin bundan sonrakı iki il ərzində müharibə əsasən Qərbi Avropa hüdudları çərçivəsində cərəyan edirdi.  1940-ci il iyunun 22-də Sovet İttifaqına qəfil hücum edənədək, Almaniya Brtianiyanı istitsna etməklə az qala bütün Avropaya nəzarət edirdi.

Bir neçə ay sonra dekabrın 7-də ABŞ-a hücumla almanların ağlasığmaz gedişini üstələyən yaponlar dünyanın bütün qitələrini müharibəyə cəlb etmiş oldular.  “Bununla belə, 11 dekabrda Almaniya və İtaliyanın heç bir məntiqsiz Birləşmiş Ştatlara müharibə elan etmələri müharibəni qlobal miqyasa çatdırdı,” Hanson yazır.

Adolf Hitler alman əsgərlərinin Polşaya yürüşünü izləyir.

Adolf Hitler alman əsgərlərinin Polşaya yürüşünü izləyir.

Hansonun yazdığına görə nə Almaniya, nə də Yaponiyanın hücum etdiyi ölkələr onlarla müharibə etməyi planlaşdırmırdı.  Sovet diktatoru İosif Stalin cəmi iki il öncə alman həmkarı ilə məxfi pakt bağlayaraq Polşanı ikiyə bölməyə razı olmuşdu və sonadək arxayın idi ki, Hitler ona hücum etməyəcək.  Eləcə də Amerika müharibəyə birbaşa girmək fikrindən uzaq idi.  Həmin dövr Amerikada təcridçiliyin tüğyan etdiyi bir dövr idi.  Prezidentliyə namizəd Franklin Ruzveltin əsas platformalarından biri Amerikanı müharibədən kənarda saxlamaq vədi olmuşdu.

Yaxşı bəs niyə görə qüdrətlər bu cür fəlakətli səhvə yol verdilər, Hanson sual edir.  “Qərbi Avropanı işğal etdikdən sonra Hitler Almaniyası özünü məğlubedilməz sanırdı. O, Sovet İttifaqını zəif və xəyanətə layiq bir dövlət kimi görürdü,” Hanson yazır. “Çini çapıb-talamış Yaponiya da eyni şəkildə özünü qüdrətli hiss edirdi.  Hitler Rusiyanı saymadığı kimi, Yaponiyada da təcridçi Amerikaya hörmət etmirdi.”

Yaponların Pearl Harbora hücumu zamanı ABŞ hərbi gəmiləri yanır. 7 dekabr, 1941.

Yaponların Pearl Harbora hücumu zamanı ABŞ hərbi gəmiləri yanır. 7 dekabr, 1941.

Faşist rejiminə malik bu dövlətlər rəqiblərindən çox özləri barədə düşünürdülər. Bu hesablamalara isə nə özlərinin, nə də düşmənlərinin daxili resursları – əhali, təbii sərvətlər və iqtisadi imkanları – daxil deyildi. Fakt isə budur ki, müharibə elan edilən dövlətlər – Britaniya, SSRİ və ABŞ ümumilikdə hər baxımdan Almaniya, Yaponiya və İtaliyadan qat-qat artıq imkanlara malik idi.

“Zəif dövlətlər çox vaxt səfehcəsinə güclülərə qarşı müharibəyə gedirlər, ələlxüsus özlərini inandıranda ki, onların gücü zavod, neft, resurslar, silahlarının və insan qüvvəsinin həcmi ilə yox, milli iradə ilə ölçülür,” Hanson müşahidə edir. “Müharibələrin öz qəribə məntiqi var. Bir ki, atışma başlandı, liderlər ictimaiyyətdə eyforiya yaradır, yeni düşmən yaxud dost axtarışına çıxır və özlərini aldadırlar ki, münaqişə nə çox vaxt, nə də qan aparacaq.”

Tarixçi 75 il öncə baş verənlərdə bu gün üçün maraqlı örnək görür.

ABŞ-ın hərbi büdcəsi növbəti 5 ölkənin toplam hərbi büdcələrini üstələyir.

ABŞ-ın hərbi büdcəsi növbəti 5 ölkənin toplam hərbi büdcələrini üstələyir.

“Hazırda İŞİD kimi terrorçu qruplar, Rusiya, Çin, Şimali Koreya və İran kimi dövlətlər inanırlar ki, qat-qat güclü amma istiqamətsiz Avropa və ABŞ zəifləməkdədirlər və onların çəkindirici imkanları tükənib. Normalda İŞİD üçün 11 sentyabr hücumlarını təkrar etmək kobud bir səhv olardı. Rusiyanın Krımı ilhaq etdiyi kimi Baltik ölkələrinə soxulması məntiqə sığmazdı. Çinin Yaponiya yaxud Tayvanda hava-dəniz toqquşmasına start verməsi səfehlik olardı.  Lakin mümkündür ki, bu qüdrətlər dividentlərin çıxarı üstələyəcəyi qənaətinə gəlsinlər.”

Eyni dərəcədə mümkündür ki, İran atom bombasına sahib çıxmağı Qərblə bərabər mövqeyə çıxış fürsəti kimi görsün.

“Bu ildönümündə biz ehtiyatlı olmalıyıq.  Müharibələr onda başlayır ki, zəif, ancaq aqressiv millətlər özlərini qüdrətli, həqiqətən güclü və rasional millətləri isə zəif hesab edirlər,” Viktor Davis Hanson xəbərdarlıq edir.

11 sentyabr

Posted September 2nd, 2016 at 1:32 pm (UTC-5)
Leave a comment

Dünya Ticarət Mərkəzinin cənub qülləsi təyyarə ilə vurulduqdan sonra alovlanır. 11 sentyabr, 2001.

Dünya Ticarət Mərkəzinin cənub qülləsi təyyarə ilə vurulduqdan sonra alovlanır. 11 sentyabr, 2001.

Növbəti onilliklərdə nə baş verəcəyindən asılı olmayarq 2001-ci il, 11 sentyabr terror hücumu 21-ci əsr tarixinin ən həlledici nöqtələrindən biri kimi yerini saxlayır.  Son 15 ildə dünyada, ələlxüsus da Yaxın Şərqdə baş vermiş bir çox mühüm tarixi olayların kökü məhz günəşli sentyabr günündə ABŞ-ın şərq sahilində cərəyan edən hücumlardan qaynaqlanır.  11 sentyabr hücumları haqda dünyanın bir sıra ölkələrində bəzən hökumətlərin həvəsləndirməsi ilə müxtəlif konspirasiya nəzəriyyələri, saxta fərziyyələr dolaşır.  Fakt isə budur ki, həmin terror aktı ABŞ tarixində törədilmiş ən qanlı və ən ölümcül hücumdur.  Bu hücumun anatomiyası, onun itki miqyası haqda daha dəqiq məlumata malik olmaq sonradan baş verən hadisələrin anlaşılmasına yardımçı ola bilər.

11 sentyabr hücumları nəticəsində birbaşa olaraq 2,996 adam həlak olmuş, 6000-dən adam isə yaralanmışdır.  Bu sıraya qaçırılmış dörd təyyarənin içərisində olan 265, Dünya Ticarət Mərkəzində 2606 və ABŞ Müdafiə Nazirliyinin (Pentaqon) binasında 125 adam daxildir.  Ölənlərdən 2605-i ABŞ vətəndaşı, yerdə qalan 372-i isə 60-dan çox ölkənin vətəndaşları olub. Mütləq əksəriyyət mülki vətəndaşlardan ibarət olsa da, qurbanlar arasında 70-dən çox polis zabiti, 343 yanğınsöndürən və 55 hərbçi olub. Hücumlardan sonrakı bir il ərzində dövlət orqanları 11 sentyabr terror hücumları ilə əlaqədar 2,753 ölüm şəhadətnaməsi veriblər.  Bunlardan yalnız 1,588 (58%) adamın kimliyi müəyyən edilə bilib.  Associated Press dağıntılar olan ərazidən “təqribən 10,000 ədəd sümük və bədən qalıqları” aşkar edildiyini xəbər verir ki, bunların kimə məxsus olduğunu aydınlaşdırmaq mümkün olmayıb.

11 sentyabrda Nyu York şəhərinin 75 yanğınsöndürmə məntəqəsi hərəyə azı bir işçisini itrib.

11 sentyabrda Nyu York şəhərinin 75 yanğınsöndürmə məntəqəsi hərəyə azı bir işçisini itrib.

Çərşənbə axşamı səhər saat 8:46-da Əkiz Binaların şimal qülləsini vuran ilk təyyarə “American Airlines 11” reysli təyyarə idi.  Təqribən 20 dəqiqə sonra Cənub Qülləsini vuran ikinci təyyarə “United Airlines 175” reysli təyyarə olub. Hər iki təyyarəni pilotları qətlə yetirilmiş beş Əl-Qaida terrorçusu idarə edirdi ki, onlar həmin vaxt təyyarəyə gətirilməsi icazə verilən qutukəsənlərlə silahlanmışdılar.  Qüllələr vurulan an hər iki binada ümumilikdə 14,000 adamın işlədiyi təxmin edilir.  Binaların vurulduğu 90-cı mərtəbədən aşağıdakı mərtəbələrdə olan adamların çoxu salamat şəkildə evakuasiya olunmağa macal tapıb.  Cənub qülləsinin mərkəzi dirəyi yanğın nəticəsində əridikdən sonra bina 9:59-da, Şimal Qülləsi isə 10:28-də çöküb. Yanan binanı söndürməyə və insanları evakuasiya etməyə gəlmiş xilasetmə komandalarının əksər qismi məhz bu çöküş zamanı həlak olub.  Təyyarənin birbaşa vurduğu mərtəbələrdə və ondan yuxarıdakı mərtəbələrdə ilişib qalan adamların cüzi hissəsi sağ qala bilib.

11 sentyabr terroru haqda ən az danışılan faktorlardan biri göydələnlərin yuxarı mərtəbələrində ilişib qalmış adamların yerə atılmasıdır. Buna əsas səbəb bir çox xəbər agentliklərinin tükürpədici epizodları göstərməkdən imtina etməsi olub.  Ehtimal edilir ki, 50-200 arasında insanın göydələndən yerə atılmaq nəticəsində  həyatını itirib.  Qısa elmi faktlar göydələndən yerə atılmağın vahiməsini dolğun əks etdirir: 400 metr hündürlükdən – dörd futbol stadionu uzunluğunda məsafədən – yerə çırpılan adam saatda 240 kilometr sürətlə hərəkət edir.  Havadan yerə uçuş təqribən 10 saniyə çəkir.  Bu müddət ərzində insan şüurlu olur.  Ölüm yerə dəyən an baş verir.  Ağrı hiss etməyə vaxt olmur.  Nəzərə alanda ki, insan bədəninin 75 faizini maye təşkil edir, yerdəki mənzərəni təsvir etməyə ehtiyac yoxdur.  11 sentyabr hücumları terminologiyasına bu adamlar  “jumpers” – yəni “tullananlar” kimi düşüb.  Amma bu təsvir reallığı əks etdirməyə bilər. “Tullanmaq özündə bir seçim ehtiva edir, amma bu adamların seçimi olmayıb. Ona görə də bu adamların ölümü qətl kimi dəyərləndirilir – başqa adamların əməlləri nəticəsində törədilən akt. Onları pəncərədən atılmağa vadar edən arxalarındakı alovun gücü, partlayışın itələmə qüvvəsi idi,” Nyu Yorkun baş tibbi eksperti bildirir.

Dünya Ticarət Mərkəzində təyyarə vurulan nöqtədən yuxarıda ilişib qalmış adamlar pəncərədən baxır.

Dünya Ticarət Mərkəzində təyyarə vurulan nöqtədən yuxarıda ilişib qalmış adamlar pəncərədən baxır.

“American Airlines 77” reysli təyyarə Pentaqona çırpılanda saat 9:37-ni göstərirdi.  Los Ancelesə istiqamət almış təyyarəni geriyə – Vaşinqtona yönəldən terroristlər başqa təyyarələrdə olduğundan fərqli olaraq pilotları öldürməmiş, onları təyyarənin arxasına itələmişdilər. Təyyarə Pentaqonun üzü Arlinqton Milili Qəbiristanlığına baxan cinahını vuranda saatda 840 kilometr sürətlə hərəkət edirdi.  Həmin vaxt binada 18,000 adam işləyirdi.

Ən az təlafata səbəb olan “United 93” reysli təyyarə oldu ki, buna səbəb təyyarənin başqalarına nisbətən gec qaçırılması və buradakı sərnişinlərin müqavimət göstərməsi idi.  9:40 radələrində ərinə təyyarədən zəng etmiş sərnişin Barbara Olson öyrəndi ki, Əkiz Binalar oxşar qaçırmalardan sonra təyyarələrlə vurulub.  Xəbər sərnişinlər arasında yayıldıqdan sonra onlar öz aralarında səsvermə keçirərək təyyarəyə nəzarəti zor gücünə geri götürməyə qərar verdilər.  Pennsilvaniya ştatının Şanksvill qəsəbəsi yaxınlığında yerə dəyən təyyarədən operatorun telefon vasitəsilə eşitdiyi son sözlər sərnişin Todd Beamerə məxsus idi: “Uşaqlar, hazırsız? OK, getdik.” Ehtimal edilir ki, həmin təyyarənin hədəfi ya Ağ Ev, ya da Kapitoli binası olmalı idi.

11 sentyabr hücumunun qurbanları həmin gün həlak olan adamların sayı ilə məhdudlaşmır. Son 15 ildə “Ground Zero” adlanan hücum baş verdiyi ərazidə olmuş, orada təmizləmə işləri aparmış minlərlə adamda xərçəng xəstəlikləri aşkar olunub. 2014-cü ildə 2,500 polis, yanğınsöndürən, təcili yardım və sanitasiya işçisində müxtəlif növ terminal xəstəliklər qeydə alınıb.  Nyu York Yanğınsöndürmə Departamenti 863 yanğınsöndürən və təcili yardım içisinin məhz 11 sentyabr işləri ilə əlaqədar xərçəngə tutulduğunu müəyyən edib. Həkimlər ərazidə işləmiş adamlarda ciyərlərə “toksik toz” udulması nəticəsində prostat, thyroid, ağ qan, myeloma xərçəng riskinin yüksək olduğunu bildirir. Terrorun episentrində işlədiklərinə görə xəstələnmiş adamlara ümumilikdə 50 milyon dollar həcmində təzminat ödənilib.

"Bir Dünya Ticarət Mərkəzinin" Aşağı Manhattandan görünüşü

“Bir Dünya Ticarət Mərkəzinin” Aşağı Manhattandan görünüşü

Amerika tarixində çox az hadisə var ki, 11 sentyabr hücumları kimi yaddaşlara həkk olunsun.  2001-ci ildə yaşamış az qala hər bir amerikalı həmin anlarda harada olduğunu xatrılayır.  Merilend Universitetində sinif otağına daxil olarkən dəhlizdə işığı dəyişdirən ustanın kəmərinə bərkitdiyi ratsiyada eşidilən  “The second plane has hit” – “İkinci təyyarə vurdu” sözləri indiyədək də yadımdadır.  Eləcə də tələbələrimdən birinin Pentaqonda işləyən anasından xəbər gəlmədiyini və evə getmək üçün icazə alması.  Həmin səhər tələbələri sakitləşdirmək, yaranmış ajiotajın effektini azaltmaq üçün günün hadisələrini bir kənara qoyaraq tədris planına uyğun olaraq Qədim Romada respublikadan imperiyaya keçid, Oktavianın yüksəlişini müzakirə etdik.  Yalnız uzun günün sonunda axşamüstü evə qayıtdıqdan sonra hadisələrin cahanşümul miqyası bir qədər aydınlaşmağa başladı.

Həmin gün Amerika dəyişdi.  12 sentyabr Amerikası hüznlü, amma eyni dərəcədə hiddətli və qətiyyətli bir Amerika idi.  Hücumdan üç gün sonra Nyu Yorka gəlmiş Prezident Corc Buş ərazini təmizləyən könüllülərlə görüşdü.  Prezidentin ətrafında toplaşmış kütlə içərisindəkilərdən biri “Biz yaxşı eşidə bilmirik” deyə qışqıranda, əlini yanğınsöndürənin çiyninə qoymuş prezident dilləndi: “Mən sizi eşiriəm, bütün dünya sizi eşidir. Və o adamlar ki, bu binaları çökdürüblər, tezliklə onlar bizim hamımızdan eşidəcəklər.” Bu gün Prezident Buşun üzərində nitq söylədiyi dağıntıdan əsər-əlamət qalmayıb.  Düzdür, Nyu Yorkun, azad dünyanın simvolu sayılan əkiz binalar artıq orada yoxdur.  Əvəzində bu yerdə həmin binalardan da hündür Azadlıq Qülləsi ucalır.  Nyu York şəhərinin səmasını oxşayan bu tikili bəşəriyyətə xatırladır ki, azadlığın qüdrəti nifrəti və şəri üstələyir.  Burada yaşamaq, qurub-yaratmaq sevgisi terror, ölüm və dağıntı üzərində qələbə çalır.

Venesuela İbrəti

Posted August 16th, 2016 at 12:55 pm (UTC-5)
Leave a comment

People buy food and other staple goods inside a supermarket in CaracasAmerikada tez-tez işlənilən bir deyim var: Səfehliyin tərifi eyni şeyi təkrar-təkrar edib fərqli nəticələr gözləməkdir.  Bu gün Venesuelada yaşanan böhran zəmanəmizin asan proqnozlaşdırıla biləcək böhranlarındandır.  “Ya sosializm, ya da ölüm!” şüarı altında hakimiyyətə gəlmiş Uqo Çavez belə görünür ki, ölkəsinə həm sosializm, həm də kifayət qədər ölüm gətirib.  Son statistik rəqəmlərə görə, Venesuelada hər həftə 500-dən çox adam qətlə yetirilir. Amma nə qədər qəribə də görünsə, Venesuelanın daha böyük problemləri var.

“Venesuelada baş verənlər inqilabın öz balalarını yeməsi haqda deyimə tam yeni məna verir,” deyə Washington Post qəzetinin köşə yazarı Matt O’Brien Venesuelanın düşdüyü “ölüm spiralını” şərh edir.  “Bu ölkənin mağazaları boş, insanları ac-yalavac, hökuməti isə baiskardır.  Bu hökumət təchizat-təlabat qanununun əksinə gedərək bizneslərə nəyisə satmaq üçün bütün stimulları aradan qaldırıb. Nəticə budur ki, dünyanın ən zəngin neft yataqlarına malik ölkə indi özünü yedirtmək üçün fiziki zora əl atmaq məcburiyyətində qalıb.”

1999-cu ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra Uqo Çavezin atdığı addımlar Venesuelada demokratik azadlıqların, mülkiyyət hüquqlarının sistematik şəkildə məhdudlaşdırılması ilə müşayiət olunub.

1999-cu ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra Uqo Çavezin atdığı addımlar Venesuelada demokratik azadlıqların, mülkiyyət hüquqlarının sistematik şəkildə məhdudlaşdırılması ilə müşayiət olunub.

Venesuelanın bugünkü durumunun arxasında bir sıra səbəblər var, O’Brien izah edir. Ondan başlayaq ki, son iki ildə neft qiymətlərinin barrelə 110 dollardan 40 dollara enməsi qlobal iqtisadi düzənə, ələlxüsus neftdən ifrat asılı olan ölkələrə güclü təsir göstərib.  Venesuelaya gəldikdə isə hökumətin yürütdüyü sosialist siyasət vəziyyəti ola biləcəyindən qat-qat ağırlaşdırıb. Məsələn, Beynəlxalq Valyuta Fondu təxmin edir ki, bu il Rusiya iqtisadiyyatında kiçilmə 1.8 faiz təşkil etdiyi halda, proqnozlar göstəricinin Venesuelada 10 faiz təşkil edəcəyinə işarə edir.

O’Brien Venesuelanın iflasını keçmişdə müşahidə olunmuş stereotipik dörd mərhələli proseslə izah edir.

İnflyasiya: Hələ neft qiymətləri 100 dollardan yuxarı olanda da Venesuela hökumətinin çıxarı gəlirindən çox idi.  Çavez neft yataqlarının inkişafına yatırılmalı olan pulu sosial proqramlara xərcləməklə ölkənin maliyyə balansını bərbad duruma saldı.  O’Brien bu əməli qarğıdalı toxumlarını əkmək əvəzinə onları yeməyə bənzədir.  Nəhayət neft qiymətləri ucuzlaşmağa başlayanda, Çavez hökuməti bütün müflis rejimlərin işlətdiyi uğursuz kələyə əl atdı. O, istədiyi miqdarda pul çap etməyə başladı.  Beləliklə, inflyasiya 2012-ci ildə 19 faizdən bu ilki 720 faizə qalxdı.

Qətllərin sayına görə dünyada birinci yeri tutan Venesuelada yeganə çiçəklənən biznes tabut biznesidir, hərçənd ki, bu sahədə də taxta qıtlığı problemdir.

Qətllərin sayına görə dünyada birinci yeri tutan Venesuelada yeganə çiçəklənən biznes tabut biznesidir, hərçənd ki, bu sahədə də taxta qıtlığı problemdir.

Qiymətlərə nəzarət: Bazar qanunlarını qulaqardına vuran rəsmi Karakas daha sonra başqa qeyri-işlək taktikaya əl atdı.  Çavistlər qiymət artımına simptom kimi baxmaq əvəzinə hökumət sərəncamları əsasında onları süni şəkildə tənzimləməyə çalışdılar. Bizneslərə məhsullara hansı qiymətləri qoymağı diktə edən hökumət əvəzində onları dövlət büdcəsindən dotasiya etməyə başladı. “Faktiki, Çavist rejimi inflyasiyadan pul xərcləməklə qurtulmağa çalışdı.  Bu isə alınmadı,” O’Brien yazır.

Qıtlıq: “İndiyədək də Venesuela hökuməti anlaya bilmir ki, niyə şirkətləri itki ilə məhsul satmağa məcbur edəndə, onlar məhsul satmağı ümumiyyətlə dayandırırlar.” Oxşar dərsi sovet hökumətinə öyrənmək on illərlə vaxt aparmişdı, hərçənd ki, o qozbeli axırda qəbir düzəltdi.  Bu növ rejimlər sadə həqiqəti dərk etmirlər ki, “heç nə istehsal etməmək nəyisə itirməkdən daha yaxşıdır.”  Problem təkcə müstəqil yox, dotasiya ilə işləyən şirkətləri də əhatə edir.  Belə ki, hökumətdən dollarla subsidiya alan şirkətlər həmin dollarları məhsuldan daha gəlirli qiymətə sata bilərlər.  Ona görə də rəflərə məhsul qoyub onları dövlətin arbitrar şəkildə müəyyən etdiyi məntiqsiz qiymətlərə satmaq sərf etmir.  Bu gün Venesuelada ərzaqdan tutmuş tualet kağızınadək hər şey qıtdır.  O’Brienin yazdığına görə ötən ay Çavist hökuməti Kolumbiya ilə sərhədi 12 saat müddətinə açanda, 85 min venesuelalı qonşu ölkəyə cumaraq zənbillərini doldurmağa başladı.

Bu günlər Venesuelada yeni peşə meydana çıxıb. Qızmar tropik günəş altında qıt məişət malları yaxud ərzaq üçün saatlarla növbəyə dayanan adam öz yerini satmaqla cüzi miqdarda pul qazana bilər.

Bu günlər Venesuelada yeni peşə meydana çıxıb. Qızmar tropik günəş altında qıt məişət malları yaxud ərzaq üçün saatlarla növbəyə dayanan adam öz yerini satmaqla cüzi miqdarda pul qazana bilər.

Milliləşdirmə: Əslində, bu termin aldadıcıdır, çünki adamda belə təəssürat yaranır ki, özəl sahibkarlıqdan çıxarılan şirkət xalqa bəxş olunur. Reallıq isə budur ki, ələlxüsus avtoritar rejimlərdə, dövlət şirkətləri siyasi rejimin başında duran bir ovuc adamın mülkiyyətinə çevrilir. Venesuelaya gəldikdə isə, belə görünür, hökumət özü öz demaqogiyasına aldanıb.  2013-cü ildə tualet kağızı şirkətləri istehsalatı dayandırdıqdan sonra, hökumət onları sabotajda ittiham edərək, şirkətləri nəzarətə götürdü. Nəticə? Eynən ərzaq və başqa dövlət ixtiyarına verilən sənayelərin aqibəti.

O’Brien Venesuelaya yanaşmada bir qayda olaraq iki amili nəzərdə tutmağı tövsiyə edir.  “Birincisi budur ki, əgər nəsə pisləşə bilərsə, pisləşəcək. İkincisi isə odur ki, hər şey həmişə daha da pisləşə bilər.”  İndi vəziyyət o həddə çatıb ki, Venesuela hökuməti heç xalqı iqtisadi baxımdan da nəyəsə vadar edə bilmir.  Çarə qalır fiziki amilə.  “Bu hökumətin heç pul çap etməyə də pulu yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, adamları satın almaq çətinləşib.  Əvəzində onları qorxutmaq lazımdır.  Hökumət qəssablara 90 faiz itki ilə ət satmağa göstəriş verib.  Satmağa heç nəyi olmayanları isə məcburi iki aylıq tənəffüs götürərək yemək istehsal etməyə göndərəcəyini deyir.  Amnesty International bu praktikanı “məcburi əmək” kimi qiymətləndirərək müasir quldarlıqla müqayisə edib.  Sovet dövrünün əmək düşərgələri, iməclikləri, ərzaq talonları, mənzil növbələri, pambıq tədarükləri və başqa fundamental iqtisadi prinsiplərə zidd kollektivist hoqqalarını xatırlayanalar üçün Venesuelanın başına gələnlərdə yeni bir şey yoxdur.  Yeni olanı 20-ci əsrin ən sərsəm ideyalarının 21-ci əsrdə millətlərə xilas formulu kimi sırınmasıdır.

Əsgər Möhsümoğlu

Əsgər Möhsümoğlu on ildən çoxdur ki, Amerikanın Səsində çalışır. Ali təhsilini Saint Olaf Kolleci, Stanford Universiteti və Maryland Universitetində alıb. Tarix elmləri doktorudur. "Vaşinqtonun Nəbzi" azərbaycanlı oxuyucuları siyasi, iqtisadi və sosial mövzularda Qərbdə cərəyan edən müxtəlif debatlarla, mətbuat icmalları ilə tanış edir.

Videolarınızı bizə göndərin!

Azblog-dan ən son blog yazıları

Azərbaycanın İlk Blog Şəbəkəsi
<div style="background-color: none transparent;"></div>

Categories