UNESCOga arab-Isroil mojarosi soya soldi

Posted October 17th, 2017 at 1:19 pm (UTC+0)
Leave a comment


13-oktabr kuni BMTning ta’lim, ilm-fan va madaniyat bo’yicha tashkiloti – UNESCOning yangi rahbari saylandi. Bu o’rinni 45 yoshli fransuz ayol, Fransiya sobiq madaniyat vaziri Odri Azule egalladi. Endi uning nomzodini UNESCO Bosh konferensiyasi tasdiqlashi kerak.

Hozirda tashkilot tanazzulga uchragan desak mubolag’a bo’lmaydi.

Mana faktlar:

1. 12-oktabr kuni UNESCO tarkibidan AQSh chiqdi. 2011-yilda bu tashkilot Falastinni to’la huquqli a’zo sifatida qabul qilganini e’lon qilgach, AQSh (Isroil bilan yaqin aloqalarga egaligi sababli)  bundan norozilik tariqasida a’zolikni to’xtatishini bildirgan edi. Ammo shu paytgacha UNESCOning Vashingtondagi vakolatxonasi faoliyatini to’xtamagan edi. Endi esa Donald Tramp ma’muriyati 2018-yil oxirida AQSh UNESCOdan batamom chiqishini bildirdi. Bu tashkilot byudjeti uchun katta zarba. Chunki AQShning BMT tizimidagi barcha tashkilotlar byudjetidagi hissasi katta, UNESCOda – 20 foiz. Hozirda UNESCO rahbariyati o’tgan yillar uchun AQSh bizga 550 ming dollar qarz, demoqda.

2. AQShning 12-oktabr kungi qaroridan so’ng Isroil ham UNESCOdan chiqishini e’lon qildi. Gap yana Falastinda.

3. Tashkilotni sakkiz yildan beri boshqarib kelgan bolgariyalik Irina Bokova davrida tashkilotdagi poraxo’rlik, korrupsiya va moliyaviy firibgarliklarga oid iddaolar ko’p yangradi. Eng so’nggi bunday iddaolardan biri Bokovaning Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev va uning rafiqasi Mehribon Aliyeva bilan yaqin bo’lgani haqida taniqli ozarbayjonlik mustaqil jurnalist Xadicha Ismoilova tomonidan qilindi. (Uning ochiq xatini mana bu yerda ingliz tilida o’qish mumkin.)

Maktubda jurnalist, xususan, Ozarbayjonda madaniy merosni saqlab qolish masalasiga UNESCO ko’z yumgani va buning evaziga Aliyevlardan pora olgan bo’lishi mumkin ekanini iddao qiladi. Shuningdek, tanqidiy reportajlari uchun qamalib, 1,5 yil qamoqda o’tirib chiqqan Ismoilova uning ozod etilishi uchun Bokova hech narsa qilmagani, lekin keyinchalik ko’ksiga urib, bu uning yutug’i bo’lgani haqida gapirganini ta’kidlaydi.

Bokovaning poraxo’rligi haqidagi da’volar bu bilan cheklanmaydi.

4. Azule barobarida bosh lavozimga Qatar vakili nomzodi ham qo’yilgan edi. Hamad bin Abdulaziz al-Kavariyni barcha arab davlatlari dastakladi, chunki ular UNESCOni boshqarish navbati aynan arab davlati vakiliga keldi, deb keladi. Shu paytgacha tashkilotni boshqarganlar Yevropa, Amerika, Osiyo va Afrika vakillari bo’lgan.

Saylovning birinchi bosqichida Azule Misr vakili ustidan g’alaba qozondi va ikkinchi bosqichda al-Kavariy bilan yuzlashdi. (Darvoqe, Misr Tashqi ishlar vazirligi tanlov adolatli bo’lmaganini ta’kidlab, ovoz berish jarayoni taftish etilishini talab qilmoqda. Bu yuqorida aytganim gapda oid.)

Isroil bir necha oy davomida Kavariyni qoralashga qaratilgan kampaniya olib bordi. Uni antisemitlikda aybladi, yahudiylarga qarshi gapirgan yoki yozgan deya iddaolarni ilgari surdi, go’yoki dalillar keltirgandek bo’ldi. Yahudiy lobbichilar tashkilotidan biri Qatar vakili nomzodi ilgari surilayotganidan norozilik bildirib, tashkilot rahbariyatiga maktub yo’lladi.

Oxirgi ovoz berishda Azule uchun 30, Kavariy uchun esa 28 ovoz berildi.

Azule yahudiy, otasi marokashlik. Shu bois u murosaviy arbob sifatida ko’rilmoqda. Lekin Isroil ichida unga qarshi chiqayotganlar kam emas. Ayni vaqtda arab davlatlari ham ranjigan.

Azule tashkilotni isloh qilish niyatini bildirib, bayonot berdi. Zotan, UNESCO islohotlarga muhtojligiga shubha yo’q. Biroq yangi bosh direktor buning uddasidan chiqadimi yoki yo’q, buni vaqt ko’rsatadi. Avvalambor, yangi rahbar tashkilotga bo’lgan ishonchni qayta tiklashi lozim.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Avtoritar tuzum haqida shunchaki mulohaza

Posted October 10th, 2017 at 3:56 pm (UTC+0)
Leave a comment

Sovet Ittifoqida fikrlari va dunyoqarashi hukumatnikiga to’g’ri kelmagan odamlar, ya’ni dissidentlarning ko’pginasi mamlakatni tark etib, Nyu-Yorkda qo’nim topgan. Shundaylardan biri Sergey Dovlatov edi. Yozuvchi, journalist, millati yahudiy. SSSRda kitoblarini chop etolmagan. Chunki ularda bildirilgan fikrlar, aytganimdek, kommunistlar partiyasi mafkurasiga mos kelmagan.

Nyu-Yorkga kelganidan keyin  u rus va rusiyzabon yahudiy muhojirlar asos solgan gazetada ishlagan, “Svoboda” radiosida ishlagan, AQShning eng nufuzli jurnallaridan biri “Nyu-Yorker”da maqolalari chiqqan, kitoblar chop etgan.

Sergey Dovlatov kitoblari sobiq vatanidagi absurd tizim haqida, Nyu-Yorkda yashaydigan rusiyzabon aholi haqida. Hayot, sevgi, tanlov, ishonch, tafakkur, vijdon va insof haqida.

Asarlari bilan Dovlatov mashhur bo’ldi, kitoblari ingliz tiliga tarjima qilindi. Ammo 1990-yilda u yoshi ellikka kirmay turib yurak xurujidan vafot etdi. 2014-yilda Nyu-Yorkning Kvins dahasidagi ko’chalarning biriga Sergey Dovlatov nomi berildi.

Men bugun Dovlatovning “Hunar” nomli asarini o’qiyotib, bir gapga e’tibor berdim. Sovet tizimining erkin fikrlovchi odamga nisbatan qo’llaniladigan uslublari haqida mulohaza yuritar ekan, u bunday yozadi:

“Shunday uslub bor – tahqirlashning chegarasi bo’lishi kerak. Odamni o’ylamay qadam qo’yishga itarmaslik uchun”.

Nihoyatda to’g’ri aytilgan gap.

Avtoritar tuzumlar bu uslubdan hanuz foydalanadi. Dissidentni, aytaylik, hukumatni tanqid qilgan yozuvchini avval qamab, keyin qo’yib yuboradi, lekin unga qarshi ochilgan jinoiy ishni yopmaydi. Yoki bo’lmasa, hech qanday sababsiz qamalgan jurnalistni 10 yoki 15 yildan keyin ozodlikka chiqaradi-yu, biroq uni oqlamaydi. Jurnalistga xorijiy diplomat yoki inson huquqlari faollari bilan uchrashishga ruxsat etiladi-yu, lekin uning pasporti qaytarib berilmaydi. Ya’ni dissident ozodlikda-ku, lekin erkin emas.

Amerikaliklarning bir gapi bor: yarim homilador bo’lishning iloji yo’q. Yo u yoqlik bo’lishi kerak yoki bu yoqlik. Yo tizim demokratik bo’ladi va demak, erkin fikr bildirish jazolanmaydi, chunki bu Konstitutsiya kafolatlagan huquq. Yoki tizim avtoritar. Bu holda o’yinni yig’ishtirib, niqobni yechish lozim. Chunki xalqaro hamjamiyat vaziyatni kuzatar ekan, yangi rahbariyatga eskining egrisini to’g’irlash uchun biroz muddat beradi. Lekin vaqt o’tgandan keyin ishonch oqlanmasa, xorijliklar yuzini o’giradi. To’g’ri ma’noda emas. Diplomatiya degan narsa bor har holda. Lekin yolg’onchiga ishonch yo’qolgandek, bu yerda ham ishonch yo’qoladi. Vaqtni boy bermasdan qaror qabul qilish kerak. Yoki homilador yoki yo’q. Yoki demokratik yoki eski hammom, eski tos.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Kurdlar haqida so’ramoqchi bo’lganingiz savollar

Posted September 30th, 2017 at 1:52 am (UTC+0)
Leave a comment

25-sentabr kungi referendumda kurdlarning qariyb 93 foizi mustaqillik uchun ovoz berdi. Quyida masalaning eng muhim jihatlari:

Kurdlar kim?

Kurdlar Iroq, Eron, Suriya va Livan hududlarida yashaydi. Ayrim manbalarga ko’ra, Yaqin Sharq mintaqasida ular soni 35 million odamga teng, ya’ni hozirgi O’zbekiston aholisidan ko’proq. Kurdlar o’z davlatiga ega bo’lmagan eng katta millat hisoblanadi. Xo’sh, nima sababdan ular davlatini tuzmagan? Chunki kurdlar azaldan ko’chmanchi xalq bo’lgan, xuddi yaqin-yaqingacha Markaziy Osiyoda lo’lilar bir mamlakatdan boshqasiga o’tib yurgani kabi. Diniy jihatdan aksariyat kurdlar – musulmon, biroq yazidiy, nasoro va yahudiy kurdlar ham bor.

Referendum nimani anglatadi?

Referendum faqat Iroqning Kurdistonida o’tkazildi. Boshqa davlatlarning kurdlar yashaydigan hududlarida emas. Iroqlik kurdlarning qariyb 93 foizi mustaqillikka “ha” deb javob berdi. Ammo Iroqda referendum natijasi hech qanday huquqiy kuchga ega emas. U ramziy ma’noga ega. Bag’dod va Erbil o’rtasida boshi berk ko’chaga kirib qolgan muzokaralarda kurdlar hukumati referendum natijasini ro’kach qilishga urinadi. Ammo Bag’dod hozircha kurdlar bilan muzokara qilmoqchi emas.

Nimaga? Sabab ikkita – moliyaviy va siyosiy

Iroq Kurdistoni neftga boy. Shu paytgacha Bag’dod Kurdistondagi neft faqat markaziy hukumat orqali xalqaro bozorlarga olib chiqilsin, deb keladi. Biroq Kurdiston muxtoriyat maqomiga ega va o’z neftimizni o’zimiz sotamiz, deydi. Amalda kurdlar turli qonuniy va noqonuniy yo’llar bilan neftni chetga sotish imkoniga ega.

Xalqaro huquq nuqtai nazardan, kurdlar umumxalq referendum o’tkazish va mustaqilligini e’lon qilish huquqiga ega. Bu huquq barcha millat va elatlarga Ikkinchi jahon urushidan keyin vujudga kelgan xalqaro huquq tizimi doirasida berilgan.

Amalda Iroq Kurdistonining mustaqil davlatga aylanishidan keyin boshqa davlatlarda kurdlar separatizmi avj olishi mumkin. Turkiya, Eron va Livan hukumatlari aynan shundan xavotirda. Ma’lumki, ayniqsa, qo’shni Turkiyada kurdlar anchadan beri markaziy hukumatga qarshi kurashib keladi. Ularning Kurdiston ishchilar partiyasi (PKK) Anqara tomonidan terrorchi deb belgilangan. (AQSh va Yevropa Ittifoqida ham, chunki partiya a’zolari o’tmishda jiddiy terror xurujlarini amalga oshirgan).

Kurdlar yashamaydigan davlatlar ham bunday referendum natijalaridan xavotirda. Chunki bu hodisa butun dunyoda oz sonli milliy guruhlar orasida ayirmachilik ruhini kuchaytirishi mumkin.

Endi nima bo’ladi? 

Kurdlar orasida separatizmning kuchayishidan cho’chigan davlatlar Bag’dodning Kurdiston bilan havo reyslarini to’xtatish talabiga rozi bo’ldi. Xususan, Livan, Misr, Turkiya va Dubay aviakompaniyalari Erbil va Sulaymoniya shaharlariga parvozlarni 29-sentabr kuni to’xtatadi. Kurdistonda ishlashga bormoqchi bo’lgan xorijliklar vizani bundan buyon faqat Bag’dod orqali olishi mumkin, deya e’lon qilindi. Shu paytgacha xorijliklar Erbil aeroportida vizani pasportiga qo’ydirib olishi mumkin edi. Ijtimoiy tarmoqlarda ayrim xorijliklar Kurdistondan shoshilinch chiqib ketayotgani haqida xabarlar bor.

Uzoq muddat haqida gapiradigan bo’lsak, referendumdan so’ng ham kurdlarning mustaqil davlat bo’lishi ehtimoli kamligicha qolmoqda. Hozir na mintaqa davlatlari, na AQSh Iroq Kurdistoni ajralib chiqishini qo’llab-quvvatlaydi. Ma’lumki, AQSh Iroqda katta ta’sirga ega. Xalqaro siyosat mohiyati shundayki, qudratli davlatlar manfaatlari bir masalada uyg’unlashmasa, u hal bo’lmaydi. Hozircha, mintaqadagi yirik davlatlar Iroq, Turkiya va Eron kurdlar mustaqilligiga qarshi. Xalqaro hamjamiyatning asosiy o’yinchilari ham bunga qarshi.

Nima qilish mumkin?

Nazarimda, Iroq kurdlari yangi prezident saylashi kerak. Erbil va Bag’dod o’rtasidagi muzokaralar hokimiyatga yopishib olgan Mas’ud Barzaniy sababli to’xtab qolgan. Barzaniyning prezidentlik muddati 2015-yilda tugagan, lekin u turli huquqiy asoslarni topib, hokimiyat cho’qqisida qolmoqda. Agar uning o’rniga boshqa arbob kelsa, Bag’dodning u bilan ishlashi osonlashishi mumkin.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz

Kuchli rahbar va yetakchi Angela Merkel

Posted September 27th, 2017 at 12:51 pm (UTC+0)
Leave a comment

Aksariyat nemislar Angela Merkelni yaxshi ko’radi, uni “Mutti”, ya’ni onajon deb ataydi. U dunyodagi eng qudratli siyosatchilardan biri, Yevropa qit’asida esa eng nufuzlisi. Boshqa davlat rahbarlari uning fikriga quloq soladi – bunga sabab Germaniya iqtisodi ulkanligi ham, Merkelning siyosiy tajribasi kattaligi ham.

Kansler lavozimi

Germaniyada bir siyosatchi qayta-qayta kansler etib saylanishi mumkin, AQSh va ko’pgina boshqa davlatlardan farqli o’laroq, u yerda bu borada hech qanday cheklov yo’q. Shu sababli yakshanba kungi saylovda Angela Merkel to’rtinchi marta hukumat rahbari etib qayta saylana oldi.

Germaniya Federativ Respublikasiga bu lavozimga 1949-yilda asos solingan va birinchi kansler – by esa bosh vazir bilan barobar – etib Konrad Adenauer saylangan edi. Albatta, aslida Germaniya ham, hukumat rahbari lavozimi tarixi ham ancha uzunroq va birinchi nemis kansleri etib Otto fon Bismarkni hisoblash mumkin.

Ikkinchi jahon urushi, ya’ni Adolf Gitlerdan keyingi davrni oladigan bo’lsak, sakkiz siyosatchi kansler bo’lib xalqqa xizmat qilgan (AQShda ayni davrda 13 siyosatchi prezident bo’ldi). Ular orasida Konrad Adenauer va Helmut Ko’l to’rt muddatdan kansler bo’lgan va bu bilan “rekord” qo’ygan. Ular saflariga mana endi Angela Merkel ham qo’shildi – u ham to’rtinchi muddatga saylandi.

Merkel

2006-yildan 2016-yilga qadar har yili nufuzli “Forbs” jurnali Angela Merkelni dunyodagi eng qudratli ayol deb atab keladi (2010-yil bundan mustasno: unda bu “unvon”ga Mishel Obama loyiq deb topilgan edi).

Merkelning bu safargi saylovda g’alaba qozonishiga hech kim shubha qilmadi, biroq saylov kansler xonim uchun o’ziga xos zarba bo’ldi, chunki bu safar o’ta o’ng kuchlarning (oddiy qilib aytganda, natsistlarning) “Muqobil Germaniya” partiyasi parlamentga saylanishga muvaffaq bo’ldi. Bu haqda mana bu yerda batafsil hikoya qildik. “Muqobil Germaniya” mafkurasi Merkel platformasiga tubdan zid. Merkel Yevropa millat, din, madaniyat, til borasida rang-barang bo’lsin deydi, Germaniya qochqinlarni qabul qilishi kerak, deb hisoblaydi. “Muqobil Germaniya” esa Germaniya faqat nemislar uchun, qochqinlar kelib bizning madaniyatimizga putur yetkazmoqda, bizdan ishlarni olib qo’ymoqda, ularni mamlakatga kiritmaslik kerak, deydi.

Izolyatsionizmga qarshi

G’arbdagi manzarani o’rgangan kishi so’nggi yillarda mana shunday millatchilar kuchayayotganini payqagan bo’lsa kerak. AQShni olaylik. O’tgan yilda bu yerda noqonuniy muhojirlarga qarshi chiqqan, Meksika bilan devor qurishni va’da qilgan Donald Tramp prezident etib saylandi. Undan oldin Britaniya Yevropa Ittifoqidan ajralishga qaror qildi. Bu yili Fransiyada o’ng kuchlar vakili Marin le Penning yutishiga sal qoldi, lekin Merkel bilan hamfikr Emannuel Makron g’alaba qozondi va bu bilan, ehtimol, Yevropa integratsiyasini saqlab qoldi.

Agar Germaniyada saylovlar o’tgan yakshanba emas, bir yil oldin o’tkazilganida, millatchilar bundan ham ko’proq ovoz olgan bo’lardi. Balki Merkel qayta saylanmasdi, chunki bir yil oldin, yodingizda bo’lsa, Yevropaga Yaqin Sharqdan borgan qochqinlar inqirozi eng avjida edi va Merkelni tanqid qilayotganlarning tarafdorlari ham ko’paygan edi.

Murakkab vazifa

Endi esa Merkel oldida koalitsion hukumat tuzish vazifasi turibdi. Albatta, murosalarga ustaligi bilan tanilgan kansler buning uddasidan chiqadi. Kelasi to’rt yilda Germaniya tashqi siyosatida keskin o’zgarishlar yuz bermaydi, mamlakat ichida esa turli siyosiy guruhlar orasidagi ziddiyatlar to kuchayib, to pasayib boradi, lekin siyosiy tizim barqarorligicha qolaveradi.

2021-yilda esa cheklov yo’qligiga qaramay, Merkel kansler lavozimiga qayta saylanishga intilmasligi mumkin. Ana shunda mamlakat jiddiy jumboqqa yuz tutishi ehtimoli bor.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Turkiy Nelson Mandela

Posted September 22nd, 2017 at 12:15 pm (UTC+0)
Leave a comment

Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasi yig’ini davom etar ekan, matbuot e’tiboridan chetda qolayotgan bir mavzuni ko’tarmoqchi edim. Ukraina Prezidenti Petro Poroshenko BMT minbaridan turib so’zlagan nutqida turli masalalarni ko’tardi, Rossiya bosqinchiligi haqida gapirdi va xususan Qrim tatarlarini tilga oldi. Shunda operator kamerani Ukraina delegatsiyasi o’tirgan joyga burdi. U yerda diplomatlar orasida Mustafo Jemilev o’tirardi.

Yoshi 70 dan oshgan, gavdasi kichikkina, ko’zlari ham qayg’u hamda yosh yigitlarga xos qiziquvchanlikka to’la bu arbobni Nelson Mandela bilan qiyoslash mumkin.

1943-yilda, II Jahon urushi avj olgan paytda Jemilev Qrimning fashistlar bosib olgan hududida  tug’ilgan. Qizil armiya u yerlarni ozod etgandan keyin NKVD – Sovet Ittifoqining xavfsizlik xizmati – bu xalqni ona yeridan quvgan. Olti oylik go’dak Mustafoning ota-onasi minglab boshqa qrim-tatarlar bilan birgalikda poyezd vagonlarida O’zbekistonga keltirilgan.

Mustafo Jemilev aynan O’zbekistonda ulg’aygan. O’smirligidanoq faol bo’lgan. 1989-yilda Sovet Ittifoqida boshlangan qayta qurish siyosati natijasi o’laroq qrim-tatarlar vataniga qaytdi. Ungacha esa Jemilev Sovet hukumatini tanqid qilgani, qrim-tatarlar huquqlarini ilgari surgani uchun olti marta qamalgan, umrining kattagina qismi GULAG tizimidagi lager va koloniyalarda o’tgan. Norozilik tariqasida ochlik e’lon qilib, o’ziga xos “rekord” qo’ygan: ha, Jemilevning ochlik aksiyasi 303 kun davom etgan. Unga majburan ovqat yedirilgani sababli faol tirik qolgan.

Yoshligimda ota-onam Jemilev haqida gaplashganini men ko’p eshitganman. Bola bo’lganim sababli qulog’imga ko’p gap kirmasdi, lekin bu ism xotiramda muhrlangan. Otamning ishxonasida turli millatlar vakillari ishlardi, ular orasida qrim-tatarlar ham bo’lgandir, deb taxmin qilaman hozir, chunki bu ismni otam ko’p tilga olardi.

O’zbekistonda qrim-tatarlar haliyam kam emas. Bu borada O’zbekiston sobiq sovet respublikalari orasida – Qrim va Ukrainani aytmasa – birinchi o’rinda.

Qrim-tatarlarning eng katta diasporasi esa Turkiyada yashaydi – ayrim manbalarga ko’ra, 6 million odamga teng bo’lishi mumkin. Tasavvur qiling-a, bu Qirg’iziston aholisi bilan teng. Yevropa va AQShda ham bor.

Turkiya Qrim yarimorolining tub aholisi qrim-tatarlarni doim qo’llab-quvvatlab kelgan. 2014-yilda Qrimning Rossiyaga qo’shilishini Turkiya hukumati qoralab chiqdi. Bu aloqa ko’p asrlik tarixga ega. Qrim tatarlari – turkiy xalq, musulmon, tili ham turkiy.

Turk teleseriallari bilan tanish bo’lgan gapdoshlarim “Muhtasham yuz yil” serialida sulton Sulaymonning onasi Volida sulton Qrim tatarlaridan bo’lganini eslasa kerak. Bu rolni mashhur turk aktrisasi, go’zal Nabohat Chehra o’ynagan. Burak Ozchevit ijrosidagi Malkocho’g’li Bali Beyni ham eslasangiz kerak. U ham, film yodingizda bo’lsa, qrim-tatarlar qavmidan edi. Usmonli imperiyasida qrim-tatarlar dovyurak, mard va erksevar jangchilar bo’lgan, Yevropaga qarshi urushlarda birinchi qatorlarda jang qilgan.

Men bu maqolani yozayotganimda, Kiyevdan mana bu xabar keldi. 21-asrning ikkinchi o’n yilligida ham qrim-tatarlar kurashni davom ettirishga majbur.

Mustafo Jemilevga qaytadigan bo’lsak, u yana quvg’inda: Ukrainada yashaydi, o’z vatani Qrimga borolmaydi. Bugunda Qrim Rossiyaga qarashli. Rossiyaparast yangi hukumat qrim-tatarlarni uylaridan haydab chiqarmoqda. Tarixi qonli kunlarga to’la xalq hanuz o’z huquqlari va erkinliklari uchun kurashishga majbur.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Bir oydan so’ng Qirg’izistonda saylov

Posted September 15th, 2017 at 1:40 pm (UTC+0)
Leave a comment

Bir oydan so’ng, ya’ni 15-oktabr kuni voyaga yetgan qirg’izistonliklar yangi prezidentni saylash uchun saylov uchastkalariga yo’l oladi.

Bu lavozimni ko’zlaganlar avvalida juda ko’p bo’ldi – qariyb 60 kishi. Biroq asta-sekin ular soni kamaydi. Ayrimlari nomzod bo’lishga loyiq deb topilmadi, yana ba’zilari o’z fikrini almashtirdi, arizasini qaytarib oldi. Nihoyat poygaga 13 da’vogar chiqdi.

Bu nimasi bilan qiziq?

Avvalambor, Markaziy Osiyoning besh respublikasi orasida Qirg’iziston erkin saylovlar o’tkazib kelayotgan yagona mamlakatdir. Muammolar kuzatilgan bo’lsa-da, saylovlarning erkin o’tkazilganini YXHT kabi xalqaro tashkilotlar e’tirof etgan. Eng muhimi – saylovda tanlovning borligi.

Ikkinchidan, bu mamlakat Sovet Ittifoqi parchalanganidan beri saylangan prezidentlar soni bo’yicha Markaziy Osiyoda birinchi o’rinda. Shu kungacha 4 kishi – Asqar Akayev, Qurmonbek Bakiyev, Roza Otunbayeva va Almazbek Atambayev davlatni boshqardi.

Uchinchidan, Atambayevning Konstitutsiyani o’zgartirish orqali prezidentlik muddatini cho’zish va yana hokimiyatda qolish kabi qo’shni respublikalarda qayta-qayta qo’llanilgan uslublarni tanlamay, hokimiyatdan tinchgina ketayotgani ham huquq ustuvorligi va demokratiya belgisi.

To’rtinchidan, Boltiqbo’yi davlatlarini aytmasa, sobiq sovet respublikalari orasida Qirg’iziston ayolni prezident etib saylagan yagona davlat. (Gruziyada Nino Burjanadze ikki marta ikki oydan prezident vazifasini bajargan, ammo bu lavozimga saylanmagan). (Shu bilan birga, bu safar 13 nomzodning orasida ayolning yo’qligi achinarli hol, albatta).

Nomzodlarning ko’pligi – demokratiya alomati. Ammo ayni vaqtda beqarorlikka sabab bo’lishi mumkin. Ayniqsa, bu mamlakatda hokimiyat bir emas, ikki marta inqilob orqali o’zgarganini aytsak.

Yana bir muhim faktor – saylovga xorijiy davlatning aralashuvi ehtimoli. Masalan, Rossiya sobiq sovet makonida o’z ta’sirini kuchaytirishga harakat qilib keladi. Rossiya orbitasida bo’lgan mamlakatlar orasida Qirg’iziston ham bor. AQShdagi o’tgan yilgi prezident saylovlariga Rossiya aralashgani, xususan, Hillari Klintonga xalaqit berib, Donald Trampga yordamlashgani haqida iddaolar bor, bu borada Vashingtonda jiddiy taftish davom etmoqda. Shu bahorda Fransiyada prezident saylovlari bo’lib o’tganida Rossiya o’z targ’iboti orqali va kompyuterlarga uyushtirilgan xakerlik hujumlari yordamida Emmanuel Makronni emas, balki Marin Le Penni qo’llab-quvvatlagani haqida ma’lumotlar paydo bo’lgan edi. Qirg’izistondagi saylovga Kreml aralashmaydi, deb hech kim kafolat bera olmaydi. Qolaversa, Almazbek Atambayev oliy lavozimdan ketganidan keyin ham biznes-imperiyasini va o’z ta’sirini saqlab qolish maqsadida prezidentlik kursisiga o’z odamini qo’yishga intilmoqda. Bu borada u Rossiyadan yordam olishdan ham toymasligi mumkin.

Demak, keyingi to’rt hafta davomida Qirg’izistonni kuzatamiz.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz

Demokratiyaning kichik bir misoli

Posted September 12th, 2017 at 2:39 pm (UTC+0)
Leave a comment

10-sentabr kuni men AQSh senatori bilan uchrashuvga bordim. Kirsten Jillibrand – Nyu-York shtatidan senator, demokrat. Tarafdorlari ko’p. Kelajakda uning AQSh prezidenti bo’lishiga ishonadiganlar ham kam emas.

Uchrashuv bo’lib o’tadigan joyga yetib kelib, hayratga tushdim. Odam liq-liq. Hamma binoga kirish uchun navbatda turibdi. Bu qadar qiziqish bo’lishini kutmagandim, axir uchrashuv yakshanba kuni bo’lib o’tyapti. Men bilan navbatda turgan yoshi kattaroq rusiyzabon odamlar sovet paytida talaba bo’lganida dekan hammani nomzodlar bilan uchrashuvga haydaganini eslab, farqni qarang-a, deya kuldi.

Nima sababdan amerikaliklar bu qadar faol? Chunki ular siyosatga haqiqatan ham ta’sir qila olishini biladi, har bir saylovchining ovozi ahamiyatli ekanini biladi, senatorni saylagan men, deydi har bir saylovchi.

Darvoqe, uchrashuvga borganlar orasida respublikachilarni qo’llab-quvvatlaydiganlar ham bor edi. Men biri bilan gaplashganimda o’tgan yilgi prezident saylovlarida Donald Tramp uchun ovoz berganini aytdi.

Majlis bo’ronlar qurbonlari yaqinlariga, qolaversa, 2001-yil 11-sentabr kuni ro’y bergan terror xurujlaridan nobud bo’lganlar yaqinlariga hamdardlik bildirish va bir daqiqalik sukunat bilan boshlandi. Senatorning qisqa chiqishidan keyin saylovchilar faolligi kamaymadi. Birin-ketin mikrofon oldiga chiqib savol berishdi. Savollarning barchasi ichki siyosatga oid.

Hozirgi kunda eng dolzarb mavzu – DACA masalasi muhokamani ochib berdi. So’ngra senator saylovchilar bilan soliqlar, uy-joy, tibbiy sug’urta, iqlim o’zgarishi va ta’limdan tortib, qurol ishlatishda xavfsizlik, bo’ronlarga tayyorgarlik kabi masalalarga ham batafsil to’xtaldi.

Rossiyaning o’tgan yilgi prezidentlik saylovlariga ta’sir qilgani ehtimoli va hozirda bu borada olib borilayotgan taftish ham chetda qolmadi.

Biroq bu masala ham ko’proq ichki vaziyatga qaratildi, ya’ni bundan buyon o’tkaziladigan saylovlarga biz naqadar tayyormiz, xorijiy davlatning aralashuviga qarchi qanday choralar ko’rildi, qabilida savollar berildi. Umumiyat-la, saylovchi o’zi saylagan senatordan hisobot talab qildi. Hurmat va ehtirom ko’rsatgan tarzda keskin savollar berishdan o’zini tiymadi. Ko’plar esa hozirgi prezidentni nishonga olishdan ham o’zini tiyib o’tirmadi.

Amerikadagi demokratiya va siyosiy faollik mana shu 2,5 soat davom etgan majlisda mujassam edi. O’zining ishtiroki bilan mamlakatdagi ahvolni o’zgartira olishga ishonch bu. Mamlakatdagi ahvol aslida har bir odamga bog’liq, degan ishonch. Fikrini erkin bildirishi va buning uchun jazolanmasligiga ishonch. Amerikaliklarga havasim keldi, rosti. 26 yil oldin mustaqillikka erishgan mamlakatlarda odamlar qachon shunday bo’larkin, degan o’y bilan majlisdan qaytdim.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim.

Gaplashamiz.

“Biz bu kunni 25 yil kutdik”

Posted September 7th, 2017 at 1:48 am (UTC+0)
Leave a comment

O’zbekiston rahbariyati kelajakda mamlakatni rivojlangan o’lkalar darajasiga chiqara oladigan uchta muhim qadamni tashladi.

Birinchi qadam mamlakat ichida qo’yildi. Bu – konvertatsiya. O’zbek milliy valyutasi, so’m, rasman qariyb ikki baravar arzonlashtirildi va bu bilan hukumat “qora” va rasmiy bozorlardagi kurslarni birlashtirdi. Hozircha valyuta almashtirish shohobchalarida dollarlarni sotish mumkin, lekin naqd dollarni sotib olish mumkin emas. Dollar sotib olinganda u konversion xalqaro kartochkaga o’tkazib beriladi. Naqd sotib olish – keyingi bosqich bo’lishi aytilmoqda. Biroq bu haqiqatan ham ulkan qadam. Chunki mamlakatdagi ishlab chiqarish, savdo, eksport-importning oshilishiga va xorijiy sarmoyalarning O’zbekistonga kirishiga to’siq bo’lib kelgan aynan erkin konvertatsiyaning yo’qligi edi. O’zbekistonliklar shu kunlarda ijtimoiy tarmoqlarda faol, hammaning og’zida – valyuta almashtirish. Butun dunyo esa keyingi qadamni kutib turibdi.

Ikkinchi qadam mintaqa darajasida qo’yildi. 5-sentabr kuni Qirg’izistonga borgan Prezident Shavkat Mirziyoyev qirg’izistonlik hamkasbi Almazbek Atambayev bilan do’stona uchrashuvdan keyin “bu kunni biz 25 yil kutgandik,” deb aytdi. Gap hamkorlikni chuqurlashtirish, ikki xalq o’rtasidagi to’siqlarni yo’q qilish, rishtalarni qayta tiklash, chegaralarni ochish haqida. Va bu, aftidan, quruq gap emas: ikki davlat prezidentlari imzolagan hujjatga ko’ra, O’zbekiston va Qirg’iziston o’rtasidagi chegaraning 85 foizi aniqlandi, ya’ni qaysi hudud va qaysi qismi kimga tegishli ekani masalasida murosaga erishildi. Yana 15 foizi muhokamasi davom etadi. Eng muhimi – mojarolarga nuqta qo’yish borasida taraflarda siyosiy iroda bor.

Uchinchi qadam xalqaro darajada qo’yildi. Shu kunlarda “Human Rights Watch” xalqaro inson huquqlari tashkiloti delegatsiyasi O’zbekistonga tashrif buyurmoqda. Bu haqda batafsil mana bu yerda o’qishingiz mumkin.

O’tgan gaplarimizning birida, yodingizda bo’lsa, aziz gapdoshim, bunday qadam ahamiyati haqida alohida so’z yuritgan edim. Ko’p gapirib o’tirmay, bir narsani qayd etmoqchiman. O’zbekiston hukumatining demokratiya va inson huquqlarini hurmat qilish borasida xalqaro hamjamiyat va o’z xalqi oldida olgan majburiyatlarini bajarishi nihoyatda muhim, xalqaro investorlar uchun konvertatsiyaning erkinligi kabi ulkan ahamiyatga ega. Chunki bu mamlakat ichida faoliyat yurita boshlagan xorijiy kompaniyalar huquqlari ham himoya qilinishini, O’zbekiston xalqaro shartnomalarga rioya qilishi, sarmoyadorlarning mulki yoki mablag’i bir mahalliy mansabdor qarori bilan olib qo’yilmasligini anglatadi.

Shu paytgacha O’zbekistonni yaqindan kuzatib kelgan taraflar bundan buyon yanada diqqatlik va sinchkovlik bilan kuzatishda davom etadi. Chunki O’zbekiston rahbariyati haqiqatan ham o’zgarishlarga tayyorligini namoyish qildi. Va’da qilgandan keyin bajarish kerak. Aks holda endi paydo bo’layotgan ishonch yo’qoladi, umidlar puchga chiqadi. Bu safar bunday bo’lmaydi, degan umiddamiz.

Siz nima deysiz?

Gaplashamiz.

 

Prezident oldidagi eng katta vazifa

Posted September 2nd, 2017 at 3:03 am (UTC+0)
Leave a comment

Bundan roppa-rosa bir yil oldin O’zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimovning vafot etgani rasman e’lon qilingan edi. Ko’p o’tmay, mamlakatning yangi rahbari Shavkat Mirziyoyev ekani ma’lum bo’ldi. Dekabr oyida esa u, Konstitutsiyaga ko’ra uyushtirilgan saylovda qatnashib, g’olib chiqdi.

So’nggi 12 oy ichida Mirziyoyev oldida turgan muammolardan biri kadrlar masalasi ekani aniq bo’ldi. 

Birgina misol: O’zbekiston milliy teleradikompaniyasi (MTRK) rahbari bir necha bor o’zgartirildi. Kompaniyani 2005-yildan beri boshqargan Alisher Xo’jayev shu yil fevralida lavozimidan ozod etildi. Uning o’rniga tayinlangan Xurshid Mirzohidov besh oy ishlab, ishdan ketdi. Uning kursiga o’tirgan Bobur Alixonov esa bir oy o’tar-o’tmas ishdan bo’shatildi va bu lavozimga yana Alisher Xo’jayev qaytarilgani haqida xabar tarqaldi. Xuddi bolalar uchayotgan oto’yindek, a?

Nazarimda, prezident strategiyasini tushungan, dastaklagan va amalga oshira oladigan xodimni Mirziyoyev izlaydi-yu, ko’nglidagidek professionalni topolmaydi va eski kadrlarga tayanishga majbur. Eski kadrlar esa eskichasiga ishlashga o’rgangan. Yangichasiga ishlashni yoki xohlamaydi, yoki bilmaydi. Yangi kadrlar esa yo’q. Chunki yangicha uslubda ishlamoqchi bo’lgan odamlar hukumat deb nomlanadigan bahaybat tizimga kira olmaydi, chunki tanish-bilishchilik kuchli, tasodifan kirib qolsa ham, avvalambor lavozimida qolish, keyinchalik esa yuqoriroqqa ko’tarilish uchun tizim ichida qabul qilingan qonun-qoidalarga bo’ysunishga majbur. Tizimning mohiyati o’zi shunday. Uni o’zgartirgandan ko’ra u bilan murosaga borish osonroq. Aks holda tizim odamni yanchib tashlaydi va “tuf” deb chiqarib yuboradi. Ayniqsa 25 yil davomida kuchayib borgan tizim.

Tizimni tubdan o’zgarish kerak. Shu bilan birga yangi kadrlarni tayyorlashni yo’lga qo’yish lozim. 

Tizimni o’zgartirishga qarata birinchi va nihoyatda muhim qadam qo’yildi: Vazirlar mahkamasi “Davlat xizmati haqida”gi qonunni qabul qilish arafasida. Bu hujjat loyihasi hozircha muhokama jarayonida. 13-sentabrda muhokama yakunlanadi va qonun qabul qilinib, keyinchalik kuchga kiradi. Hozirda esa Siz, aziz gapdoshim, qonun loyihasini sharxlashingiz va o’zgartirishlar kiritishni taklif qilishingiz mumkin. Mana bu link orqali.

O’zbekistonliklar bu masalada naqadar faol, va qonun loyihasi bo’yicha bildirilgan takliflar ko’pmi yoki oz, bu menga qorong’u. Ijtimoiy tarmoqlardagi sharxlardan shu ayon bo’ladiki, ko’plar qonun mohiyatini tushunmagan va ahamiyatini anglab yetmagan. Boshqalar esa qonun qog’ozda qoladi, amalda “eski hammom, eski tos” bilan o’tiraveramiz, qabilida fikr bildirgan.

Men bu yerda qonun loyihasini tahlil qilib o’tirmayman. Qolaversa, huquqshunos emasman. Ammo asosiysi – davlat organlaridagi xizmat meritokratiyaga asoslangan bo’lishi lozim. Lotin va grek tillaridan kelib chiqqan bu so’z hokimiyat eng iste’dodli va qobiliyatli insonlardan tarkib topishi kerak, degan ma’noni beradi.

O’zbekiston katta davlat, aholisi mintaqada eng kop sonli. Iste’dodli odamlar ham serob. Demak, masala ularni yaxshi kadr etib yetishtirishda va hukumatda ishlashga qiziqtirishda.

Dunyodagi eng zo’r bilim maskanlari, Garvard yoki Kolumbiya universitetlarini tugatgan o’zbekistonliklar bor. Ular vatanga qaytib, hukumat idorasiga ishga kirsa, shunday maosh olsin-ki, O’zbekistondan yana boshqa mamlakatga ketishga qiziqmasin. Professional o’sish masalasida shunday istiqbollar va imkoniyatlarga ega bo’lsin-ki, vataniga, xalqiga jon-jon deb xizmat qilsin.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

 

Shavkat Mirziyoyev zamonaviy prezidentmi?

Posted August 28th, 2017 at 1:47 pm (UTC+0)
Leave a comment

Zamonaviy deganda bu o’rinda men rahbarning texnologiyalar bilan munosabatini nazarda tutyapman. Chunki aynan zamonaviy texnologiyalar yordamida prezident xalqning tashvish va quvonchlaridan boxabar bo’lib turadi, qolaversa, odamlarning rahbariyatga munosabatini ham bilib oladi. Zotan, Xorun ar-Rashiddek oddiy kiyim kiyib, ko’chama-ko’cha yuradigan podshohlar zamoni o’tib ketgan.

Prezident etib saylanganidan beri Mirziyoyev ko’p marta xalq bilan uchrashdi, oddiy odamlar xonadoniga kirib ko’rdi, ular va farzandlari bilan gaplashdi. Lekin bunday uchrashuvlar chog’ida olingan suratlarni tomosha qilsangiz, ulardagi sun’iylikni darrov payqaysiz. Rasmlarda bolalar eng chiroyli kiyimida, xuddi to’yga borishga otlangandek, qizchalar sochlarida lenta, o’g’il bolalarning bo’ynida galstuk, ayrimlari kostyum-shimda. Ota-onalar ham yasangan. Mirziyoyevning mehribonlik uyiga borganida olingan rasmlarni ko’rsangiz ham, tashrifga yaxshigina tayyorgarlik ko’rilganini payqaysiz. Karavotlar ustida yangi ko’rpalarga ko’zingiz tushadi.

Albatta, prezident tashrifiga tayyorgarlik ko’rish yomon narsa emas. Ammo bu yerda gap xalqning haqiqiy hayoti haqida ketyapti. Bu rasmlardan prezident haqiqiy hayotni ko’ra olganiga shubha tug’iladi.

Vaholanki, xalqning haqiqiy hayotini bilmoqchi, xalq, shu jumladan, aholining aksarini tashkil qiladigan yoshlar bilan hamnafas bo’lmoqchi rahbar oldindan tashkillashtirilgan uchrashuvlar, uning uchun yordamichilari-yu maslahatchilari tomonidan tayyorlangan ma’lumotnomalardan tashqari bugungi kunda internetga chiqishi kerak.

Islom Karimovning nevarasi Islom bir paytlar Rossiya televideniyesiga bergan intervyusida prezident bobosi undan internetdan foydalanishni o’tgatishni iltimos qilgani haqida hikoya qilgan edi. Ya’ni marhum prezident kompyuterdan foydalanishni bilmagan.

Rossiya rahbarini oladigan bo’lsak, Prezident Vladimir Putinning hech bir ijtimoiy tarmoqda profili yo’q. Bosh vazir Dmitriy Medvedevdan farqli o’laroq, Putinning uyali telefon ko’tarib rasmga tushganini ham ko’rmaysiz. Ma’lumotlarga ko’ra, u kompyuterdan foydalanishni ham bilmaydi, xalq bilan muloqoti esa bir yilda bir marta jonli deb ataladigan, ammo oldindan boshdan oxirigacha puxta tayyorlanadigan televizion muloqot bilan cheklanadi.

Eronni 2013-yildan beri boshqarayotgan, 2017-yil mayda qayta prezident etib saylangan Hasan Ruhoniy Twitterdan foydalana boshlagani o’z vaqtida katta shov-shuvga sabab bo’lgan edi.

AQSh Prezidenti Donald Tramp, ma’lumki, asosiy muloqotni aynan Twitter orqali olib  boradi. Prezidentlarning ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyati haqida mana bu yerda alohida gaplashgan edik.

Shavkat Mirziyoyevga qaytadigan bo’lsak, uning Facebookda sahifasi ochilganiga bir necha yil bo’ldi. Bosh vazirligida vijudga kelgan bu profil hanuz mavjud va yangilanib turadi. Yaqinda Prezidentning Instagramda alohida sahifa va Telegramda kanal ochgani haqida xabarlar tarqaldi. Uning Twitterda ham sahifasi, YouTubeda esa kanali bor.

Shu o’rinda aytib o’tish lozim, bular rasmiy sahifa va kanallarmi yoki boshqa odamlar tomonidan ochilib, Mirziyoyevga bag’ishlanganmi, bu bizga qorong’u. Odatda, rasmiy sahifalarni Twitter va boshqa kompaniyalar rahbariyati, sahifa egasi so’rovidan keyin rasman tasdiqlaydi. Bu holda, masalan, Twitterda profildagi ism yonida havorang belgi qo’yiladi. Mana, misol uchun, Turkiya rahbariniki. Mirziyoyev profilida bunday belgi yo’q, lekin bu uning soxta ekanini aglatmaydi. Biroq u haqiqatan ham O’zbekiston rahbariga tegishli bo’lsa, prezident yordamchilari Twitter rahbariyatiga murojaat qilib, profilni rasmiy ekanini tasdiqlashlari kerak. Bu Mirziyoyev uchun ham, Twitter foyalanavchilari uchun ham kerakli qadam.

Bundan tashqari, siyosatchining ijtimoiy tarmoqlarda profili mavjudligi ulardagi yozuvlarni siyosatchining o’zi yozishini anglatmaydi. Odatda, bunday ishni yordamchilar bajaradi. AQSh rahbari bundan mustasno.     

Eng muhimi esa yaqinda qilgan chiqishlarining biridan O’zbekiston rahbarining ayrim ma’lumotlarni mamlakat ichida ochilmaydigan veb-saytlardan olishi ma’lum bo’ldi. Balki, Mirziyoyev haqiqatan ham kompyuterdan foydalanishni biladi va kerakli ma’lumotlarni internetdan, shu jumladan, bloklangan saytlardan o’zi olishga qodir. Bu esa marhum Prezident Karimov yoki, aytaylik, Putinga qaraganda Mirziyoyevning zamonaviy rahbarligini anglatadi. Chunki 21-asrda quyosh botishi bilan oddiy kiyim kiyib, ko’chalarni kezish, hamshaharlar xonadonidagi gaplarga quloq tutish va xalq dardidan boxabar bo’lishning yo’li aynan global tarmoqqa chiqish.

Siz nima deysiz?

Gaplashamiz.

Inter-Gap haqida

Gap, gap, gap… Biz, o’zbeklar uchun gap – ijtimoiy tadbir. Erkak va ayollar alohida yoki birgalikda juda bo’lmaganda oyiga bir marta yig’ilib, “gap o’ynaydi”. Gapga qo’shilgan odamlar bir-birining uyi yoki restoranda mehmon bo’lishadi. Xarajatini ham ko’tarishadi. Mezbonga berilgan pul nafaqat dasturxon xarajatlarini qoplashi shart, balki qo’shimcha daromad ham bo’lishi lozim. Gapdan maqsad aynan shu. Moliyaviy maqsad. Ijtimoiy jihatiga kelsak… Ha, miriqib gaplashish, muloqot qilish, u yoq, bu yoqdan eshitilgan xabarlar bilan o’rtoqlashish, fikr almashish. Ha, bunisi tushunarli, Inter-i nimasi, dedingizmi? Internet davrida yashayapmiz. Pichoqqa ilinadigan har bir gap internetga chiqadi. Biz ham “Amerika Ovozi” da siz bilan gap o’ynashga qaror qildik. Qo’lda bir piyola choy bilan gapdan olamiz. Men mezbon ekanman, gapni boshlab beraman. Siz qo’shiling, fikr-mulohaza bildiring. Xarajati yo’q. Tez ishlab turgan internetingiz bo’lsa bas. Sizga katta rahmat va Inter-GAPga marhamat.

TV dasturlar