Gollivudda hammayoq notinch

Posted November 15th, 2017 at 8:04 pm (UTC+0)
Leave a comment

People participate in a protest march for survivors of sexual assault and their supporters in Hollywood, Los Angeles, California, Nov. 12, 2017.

Gollivudda produser Xarvi Vaynshteynning jinsiy tajovuzkorlikda ayblanganidan bir oy o’tib, shunga o’xshash ishlar soni qariyb 40 taga yetdi. Ayollar va erkaklar tomonidan jinsiy tajovuz yoki tegajog’likda ayblanayotganlar orasida Gollivud yulduzlari – mashhur aktyor va rejissorlar, televizion boshlovchilar va qiziqchi, fotosuratchi, oshpaz va bloger qatorida siyosatchi va hatto AQShning sobiq prezidenti ota Jorj Bush ham bor.

Ulardan ikki nafari – Vaynshteyn hamda “Karta uyi” (House of Cards) serialida prezident rolini ijro etgan Kevin Speysi jinsiy muammolarni davolaydigan kasalxonaga yotganini e’lon qildi.

Qolgan hollarning aksariyatida jinoiy ishlar ochilgan, politsiya iddaolarni o’rganmoqda. Bunday sharmandali axloq shov-shuvga sabab bo’lgach, jinsiy tegajog’likda ayblanayotgan 38 erkakning aksariyati ishidan bo’shatildi.

Bu holatni “domino effekti” iborasi yaxshi ta’riflaydi. Tikka qo’yilgan dominoning birini yiqitsangiz, qolganlari birin-ketin qulay boshlaydi. Bu holda ham shunday bo’lyapti. Ayol va ayrim hollarda erkaklar bundan 20-30 va hatto 40 yil avval bo’lgan hollarni eslamoqda va bu haqda qo’rqmay gapirmoqda.

Nimaga aynan hozir? Nimaga shu paytgacha bu qurbonlar sukut saqlab keldi?

Avvalambor, har bir jamiyatda jinsiy masala haqida gapirish uyatli hisoblanadi. Ayniqsa, ayollar o’zlariga nisbatan qilingan tajovuz haqida gapirishni istamaydi, bundan or qiladi, baribir meni hech kim tushunmaydi, “o’zi aybdor” deyishadi, deb o’ylaydi.

Ikkinchidan, odatda jinsiy tajovuz yoki tegajog’lik ayol yoki erkakning o’zidan kuchliroq, qudratliroq odam tomonidan qilinadi. Misol uchun, Vaynshteynni olaylik. U yillar davomida nihoyatga katta qudrat va ta’sirga ega produser edi. Bir og’iz so’z bilan aktrisa yoki aktyor karyerasini puchga chiqara olardi. U o’ziga qaram odamlarga tajovuz qilgan, zo’rlagan, ularni qo’rqitgan, tergovchilar yollab ularga “kompromat” to’plagan (bu haqda “Nyu-York Tayms” gazetasi maqola chiqardi).

Yoki Kevin Speysi, yoki bo’lmasa Stiven Sigal. Axir bular afsona barobaridagi shaxslar, kinoaktyorlar. Ular birovga tegajog’lik qilsa, omma kimga ishonadi? Ulargami yoki hech kim tanimaydigan bir yigit yoki qizgami?

Uchinchidan, har bir jarayonning o’ziga xos bosqichlari bo’ladi. Bu masalada ko’plab ayol va erkaklarning sabr kosasi to’lishi uchun ancha vaqt ketdi. Shu bilan birga jamiyatdagi vaziyat shu qadar o’zgardiki, mashhur odamlarni jinsiy tajovuzlarda ayblab chiqayotganlar buni aslida uyat emasligini tushundi. Jamiyat ham, Amerika jamiyati buni nihoyat to’g’ri qabul qilmoqda.

To’rtinchidan, bu jarayonning boshlangani nafaqat Golivudda, balki butun Amerika jamiyatidagi umumiy vaziyatni sog’lomlashtirishi kerak. Bundan buyon boshqa birovga tajovuz qilish oldidan hamma bir emas, ikki marta o’ylab ko’rib, keyin ish tutadigan bo’ladi.

Zora bu jarayon o’zbek jamiyatiga ham ijobiy ta’sir ko’rsatsa. Chunki o’zbekistonlik ayollar orasida umrida kamida bir marta tegajog’lik nishoni bo’lmaganini topishning imkoni bo’lmasa kerak.

Vaynshteynga nisbatan ilk iddaolar yangraganidan keyin ijtimoiy tarmoqlarda ayollar Me too – Men ham heshtegi ostida kampaniya olib bordi (#Metoo). Bu haqda biz batafsil mana bu yerda hikoya qilgan edik.

O’zbek ayollar birin-ketin o’zining salbiy tajribasi haqida ma’lumot bilan o’rtoqlasha boshladi. Facebookdagi bitta shunday postning tagida men ham #Metoo deb, kim aslida bunday tegajog’lik nishoni bo’lmagan, bundaylar bormi o’zi, degan yozuv qoldirdim. Postni muhokama qilgan ayollar hammasi fikrimga qo’shildi. Aslida bunday holatlar shu qadar ko’p uchraydiki, ayollar bu ularning eng asosiy huquqlarining buzilishi ekani haqida o’ylamay ham qo’ygan. Zero, bu AQShdagi kabi jinoyat hisoblanishi kerak.

Jinoiy kodeksga kelsak, Rossiyanikida jinsiy tegajog’lik tushunchasi yo’q ekan. Demak, bunday xulq uchun jinoiy javobgarlik ham ko’zda tutilmagan. Men buni rus tilidagi matbuotdan bildim. Chunki Rossiyada bu masala keng muhokama qilinmoqda. O’zbekistonda ayni mavzuga bag’ishlangan maqolalarni ko’rmadim. Balki chiqqandir, balki chiqmagandir. Jinoiy kodeksni ham tekshirib chiqmadim, huquqshunosmasman. O’zbekistonda jinsiy tegajog’lik va tajovuz jinoyat hisoblanadimi, degan sagvolga agar Siz aniq javobni bilsangiz, menga, albatta, bildiring, aziz gapdoshim.

Gaplashamiz.

Inqilobdan 100 yil o’tib yoxud arosatda qolgan jamiyat

Posted November 11th, 2017 at 4:43 pm (UTC+0)
Leave a comment

Communist party supporters carry portraits of Soviet founder Vladimir Lenin, left, and Soviet dictator Josef Stalin during a demonstration marking the 100th anniversary of the 1917 Bolshevik revolution in Moscow, Russia, Nov. 7, 2017.

Shu hafta 7-noyabr kuni Oktabr inqilobi – yoki ayrim manbalarda qurolli to’ntaruv deb atalayotgan voqea – yuz berganiga 100 yil to’ldi.

20-asr tarixida keskin burilish yasagan va shu bois ulkan ahamiyatga ega bu voqeaga o’zbekistonliklar bugunda turli munosabat bildiradi.

Mendan so’rasangiz, fikrimcha, Oktabr inqilobi va uning natijasida hokimiyatga bolsheviklarning kelishi ham Rossiya, ham Turkiston – hozirgi O’zbekiston uchun katta salbiy oqibatlar olib keldi.

Albatta, tarix haqida “agar bu bo’lmay, u bo’lganida, bunday bo’lardi, unday bo’lardi”, deb taxmin qilish noto’g’ri. Chunki o’tmishni o’zgartirib bo’lmaydi. Lekin o’sha davrni tahlil qilsak, nazarimda, hozirgi O’zbekiston uchun chorizm barham topgach, ruslardan mustaqil bo’lgan va jadidlardan tarkib topgan demokratik hukumatni tuzsh ehtimoli bor edi. Jadidlar, hozirgi so’z bilan aytganda, islohotchilar bo’lgan. Ular siyosiy, iqtisodiy va hatto diniy tizim o’zgarishlarga muhtojligini, hozirgi so’z bilan aytganda, modernizatsiya kerakligini tushungan va shuni targ’ib qilgan. Ha, hatto shariat islohoti haqida, ayollar huquqlari haqida gap borgan. O’sha davrdagi manbalarni o’rgansangiz, aynan shu ko’zga tashlanadi.

19-asrda Rossiya va Britaniya o’rtasida tarixchilar “Buyuk o’yin” deb ataydigan jarayon boshlangan edi. Unda Rossiya va Britaniya hozirgi Hindiston va Pokiston barobarida, Afg’oniston va Markaziy Osiyo, shu jumladan, O’zbekiston uchun talashdi. Tarixdan bilasizki, Hind yarimoroli Britaniya mustamlakasiga aylandi. Bu jarayon haqida Redyard Kiplingning “Kim” romanini o’qishni tavsiya etaman. U hammamizga yaxshi tanish “Maugli” asaridan ham mukammal. (Darvoqe, “Buyuk o’yin” atamasini birinchi bo’lib aynan Kipling qo’llagan. Undan keyin olim va siyosatchilar ham bu atamadan foydalana boshlagan.)

O’zbekiston hududining ruslar tomonidan bosib olinishi, so’ngra bolsheviklar hokimiyati o’rnatilishini oqlaydiganlar bugungi kunda Britaniyaning sobiq mustamlakalari – Hindiston va Pokistonlardagi vaziyatni ko’rsatib, bu davlatlar qoloq ekanini aytadi va shu bois “Buyuk o’yin” oqibatida O’zbekiston Britaniyaga emas, Rossiyaga tekkanini ijobiy baholaydi. Aslida bu nimani qiyoslayotganingizga bog’liq. Masalan, demokratiyaning eng asosiy alomati – saylovlarni oladigan bo’lsak, bu borada Hindistonda mutlaqo erkin va adolatli saylovlar bo’lib o’tadi. Pokiston ham ortda qolmagan, zero bu davlat siyosiy tuzum jihatidan Hindistondan farq qilsa-da. Boshqa tarafdan, savod masalasida O’zbekiston ulardan ancha ustun.

Jadidlarning mafkurasini va ular kimlar bilan bordi-keldi qilgani hamda fikr almashganini olsak, XX asrning 20-yillarida Markaziy Osiyo Mustafo Kamol Otaturk Turkiyaga bergan yo’nalishida rivojlanishi mumkin bo’lganini tushunamiz.

Fikrimcha, Turkistonda ruslar, xususan, bolsheviklarning ustun kelganidagi salbiy oqibati shundaki, bugunda o’zbek jamiyati – arosatda qolgan bir jamiyat. Na Sharq emas, na-da G’arb. Na haqiqiy musulmon emas, na-da to’la dunyoviy. Iqtisodiy sohani oladigan bo’lsak, na sotsialist tizimiga xos aholining kuchli ijtimoiy himoyasi qolgan, na hukumat nazorati kam bo’lgan kapitalist tizim barpo etilgan.

Biroq, boyagi gapimni yana takrorlab aytamanki, “o’z vaqtida Markaziy Osiyo ruslar emas, inglizlar mustamlakasiga aylanganda nima bo’lardi” mavzuida mulohaza yuritishdan naf chiqmaydi. Tarixni o’zgartirib bo’lmaydi. 1991-yilda ruslardan nihoyat ozod bo’ldik. Bundan buyon shu mustaqillikni mustahkamlagan holda, jadidlar bundan 100 yil oldin istagan islohotlarga hanuz ehtiyoj borligini unutmaslik va modernizatsiyani amalga oshirishda davom etish kerak.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Nyu-York xurujidan keyin o’zbeklarga munosabat qanday?

Posted November 6th, 2017 at 4:24 am (UTC+0)
Leave a comment

31-oktabr kuni Nyu-Yorkda o’zbekistonlik Sayfullo Soipov amalga oshirgan terror xurujidan keyin o’zbeklarga munosabat yomonlashmoqda, deya yozadi o’zbek muhojirlari ijtimoiy tarmoqlarda.

Bruklinda bir erkak o’zi yashaydigan bino devorida “Ozbeklar, uyingga yo’qol” (Go home, Uzbeks) degan yozuv qoldirgan.

Bundan keyin politsiya binoga kelib, kameralardagi videoni tekshirib chiqqan va bu yozuvni yozgan odamning asli ukrainalik Dmitriy Gekman ekanini aniqlagan. Gekman hibsga olingan va unga rasman ayblovlar qo’yilgan.

Nyu-York huquq-tartibot organlarining tezda chora ko’rgani – quvonarli hol.

Biroq ijtimoiy tarmoqlarda ham o’zbeklarga nisbatan nafratga to’la gaplar ko’paygan. Ular, asosan, rus tilida gapiradigan va o’zlari ham AQShga immigrant sifatida kelganlar tomonidan bildirilmoqda.

Mana shunisi, ayniqsa, qiziq. Jamiyatshunoslardan tortib ruhshunoslargacha o’rganadigan mavzu. Yana qizig’i – bu rusiyzabon odamlarning aksariyati yahudiy ekanida. Axir ular ham Sovet Ittifoqida oz sonli etnik guruh sanalgan. O’zbeklar kabi. To’g’rirog’i, ma’lum ma’noda o’zbeklardan ham pastroq bir guruhdek qaragan ularga ruslar. Chunki o’zbeklarning o’z Sovet Sotsialistik Respublikasi bo’lgan. Bu SSSR tarkibidagi eng ko’p huquqli tuzilma edi. Yahudiylarga qarashli tuzilma esa avtonom oblast edi. Bu Sovet Ittifoqida eng past maqomga ega tuzilma bo’lgan.

Shuningdek, yahudiylar ruslar tomonidan eng ko’p xo’rlangan millat bo’lgan. Aynan shu sababdan ular 1970-1980-yillardan  boshlab Isroil, AQSh va Yevropa davlatlariga chiqib keta boshlagan.

Ular o’zbeklardan bor-yo’g’i 15-25 yil avval AQShga kelganiga qaramay, bu o’lkani o’ziniki deb, o’zbeklarni yot demoqda va haydamoqda. Zotan, ularning bunga hech qanday haqqi yo’q. Aslida bunga hech kimning haqqi yo’q, chunki Amerika – muhojirlar yurti. Faqat ba’zilar ertaroq, boshqalar kechroq bu yerda qo’nim topgan. Hech bir elat yoki irqning boshqalardan huquqlari ko’proq emas. Hammaning huquqi teng. Amerikaning buyukligi mohiyati ham shunda.

Qizig’i, AQShda tug’ilib o’sganlar tomonidan o’zbeklarga nisbatan bunday salbiy munosabat haqida hali eshitmadim. Mening asl amerikalik do’st va tanishlarimdan hech biri terror xurujini o’zbek amalga oshiribdi, ham demadi. Chunki biladi: alohida bir shaxs butun millatni aks ettirmaydi.

Shunga qaramay, bundan buyon o’zbeklarga munosabat yomonlashmasligini hech kim kafolatlamaydi. Shuning uchun o’zbek faollari, yoshlari, professionallarining xurujni qoralashi va nobud bo’lganlarga ta’ziya izhor etishi muhim.

Biroq ko’cha-ko’yda sizga birov yomon gap gapirsa, urishib o’tirmay, to’g’ridan to’g’ri politsiyaga murojaat qiling. “Facebook”da biror bir salbiy sharhni o’qisangiz ham, talashib, o’zbeklar undaymas, bunday, deb tushuntirib o’tirmay, “Facebook”ka shikoyat qiling. Buning uchun o’sha odam ismi to’g’risida o’ng knopkani bossangiz, “Report” degan so’z chiqadi. O’shani bosib, sababmni tushuntirasiz. Bu holda “it shoudln’t be on Facebook” va so’ngra “hate speech against race or ethnicity” qabilidagi sabablarni tanlashingiz kerak. “Facebook” shikoyatingizni ko’rib chiqib, hech bo’lmaganida, 1-2 kunga u odamni blok qilib qo’yadi. Unga bu saboq bo’lishi kerak.

O’zingizni asrang. Sog’ bo’ling.

O’zbeklar bolalarni urishni ma’qullaydimi?

Posted October 30th, 2017 at 5:14 pm (UTC+0)
Leave a comment

“Bolani urish yaxshi, tarbiya bu

Facebookdagi bir guruhda yaqinda shu mavzu muhokama qilindi: bolalarni urish mumkinmi?

Mingga yaqin odam fikr bildiribdi. Umumiy fikr – tarbiya maqsadida bolani urish mumkin va hatto zarur. Men qo’rqib ketdim.

Qizig’i, bunday fikrni onalar bildirdi. Balki guruhda asosan ayollar borligi uchundir. Balki haqiqatdan ham onalar bolani urishni yomon bir amaliyot deb bilmas.

Bu meni hayratga soldi. Men ham onaman.

Qonunga zid amaliyot

Mening fikrimcha, bolalarga ham, boshqa birovga ham hech qachon qo’l ko’tarib bo’lmaydi. Ayniqsa, u odam sendan zaifroq bo’lsa, u odam senga qaram bo’lsa. Bolalarimiz esa bizdan zaifroq va bizga qaram – ularni hech qachon jismoniy yoki ma’naviy ma’noda tahqirlash mumkin emas. Tahqirlash jinoyat sifatida ko’rilishi hamda jazolanishi kerak.

AQShda qonunlar aynan shunday. Bundan tashqari, dunyoning aksariyat mamlakatlarida bolalarni urish qonun bilan taqiqlangan va jazoni ko’zda tutadi.

AQShda har bir maktabning o’qituvchilar xonasida devorda bir plakatni ko’rish mumkin. Unda uyida kaltaklanadigan, tahqirlanadigan bola alomatlari rasmlar orqali tasvirlangan. Avvalambor, bolaning badanidagi yara-chaqa va ko’kargan joylarga e’tibor berish. Albatta, har bir bola yiqiladi, u yer-bu yerini tirnab yoki shilib oladi. Lekin bola doimiy ravishda ko’kargan badan bilan yursa, o’qituvchi politsiyaga va maxsus ijtimoiy xizmatga murojaat qiladi.

Bolaning kaltaklanishini axloqidan ham bilib olish mumkin. Masalan, uning yoniga katta odam yaqinlashsa, u bo’ynini qisib, boshini pastga qaratadi. Xuddi mushtni kutib, tayyorlangandek. Bu holda ham maktab ma’muriyati bola ishini maxsus xizmatga uzatishi mumkin.

“Siz mening oyim bo’ling”

Bundan bir-ikki yil oldin Bruklinda men bir o’zbekistonlik bilan tanishib qoldim. U katta mini-avtobus haydardi. Mini-avtobusni o’zi sotib olganini va bolalar huquqlarini himoya qiladigan maxsis xizmatda pudratchi sifatida haydovchi bo’lib ishlashini aytdi. O’zbek bolalar shu qadar ko’p-ki, atayin meni ishga olishdi, ba’zida tarjimonlik qilib turaman, dedi u menga o’shanda.

Qonunga ko’ra, ota-onasi urgan bolani oilasidan olib qo’yib, vaqtincha boshqa oilaga beriladi – sud yakuniy qaror qabul qilguncha. Bunday hollarda, o’sha odamning aytishicha, o’zbek bolalarning ba’zilari o’z ota-onasiga qaytishni istamas ekan. O’gay oilada qolaman, derkan. Chunki amerikaliklar bolani urmaydi, buning qonunga zidligini bilishdan tashqari ular har bir bolaga to’la huquqli insondek qaraydi. Albatta, hamma amerikaliklar ham avliyo emas. Orasida bolalarini kaltaklaydiganlar ham uchraydi. U yoki bu shtatda bolasini o’ldirib qo’ygan ota yoki ona haqida har oyda kamida bir marta eshitamiz. Lekin aksariyati bolani hurmat qiladi. Bolani hurmat qilmasa-da, qonundan qo’rqadi. Chunki jazo jiddiy.

Bola fikri

Sentabrda o’qish boshlanganida beshinchi sinfga chiqqan o’g’lim maktabdan kelib, maktabida o’zbek bolalar o’tgan yilga qaraganda ko’payganini aytdi. Keyin oramizda mana bunday suhbat bo’ldi:

– Oyi, o’zbeklarni qayerdan tanishimni bilasizmi?

– Qayerdan? Ko’rinishidanmi?

– Ha. Yana ismlaridan. Va yana bilasizmi nimadan?

– Nimadan?

– Qo’rqishidan?

– Qo’rqishidan? Kimdan qo’rqadi ular?

– Hammadan. Avvalambor, ota-onasidan. Chunki ota-onasi ularni juda ko’p urishadi. Mana, masalan, Amirjon onasi o’qituvchi oldida uni urishib, qo’lidan siltab-siltab tashladi. Axir onasidan qo’rqsa, hammadan qo’rqadi-da. Chunki ota-onasi bolani eng ko’p yaxshi ko’radigan odamlar. Butun dunyodagi odamlar orasida.

Keling, Amirjon onasidek bo’lmaylik. Bolalarimizni hurmat qilib katta qilaylik. Tarbiyada shirin so’z tayoqdan ham, hamma narsadan ham o’tkirroq. Axir bola o’z ixtiyori bilan sizni onasi etib tanlamagan-ku. Tanlash imkoni paydo bo’lsa, farzandingiz boshqa oilaga ketib qolishini bir tasavvur qiling-a. Sizni emas, notanish bir ayolni “shu endi mening oyim bo’lsin” desa?! Siz buni istamaysiz-ku, to’g’rimi? Vaholanki, bolangizning qandayligi to’la sizning qo’lingizda, uning bugungi xulq-atvori – sizning kechagi harakatlaringiz natijasi.

Siz nima deysiz?

Gaplashamiz.

 

Mening do’stim Alisher

Posted October 24th, 2017 at 1:49 am (UTC+0)
Leave a comment

Bundan roppa-rosa 10 yil oldin O’sh markazida otib o’ldirilganida Alisher Soipov 26 yoshda edi. U mening do’stim va hamkasbim edi.

2005-yil iyun oyida, Andijon qirg’inidan bir oy ham o’tmay men andijonlik qochqinlardan intervyu olish maqsadida janubiy Qirg’izstonga bordim.

Suzoq qishlog’i yaqinida o’rnatilgan qochqinlar lageri yonida meni Alisher kutardi. Tepasida “UNHCR” belgisi tushirilgan och kulrang palatkalar qattiq qo’riqlanardi, chunki O’zbekistondan xavfsizlik xizmati xodimlari kelib, qochqinlarni majburlab vataniga olib ketmoqchi bo’lgani haqida gaplar tarqalgandi.

Pasportlar tekshirilgach, Alisher bilan ikkimiz palatkalar tomon yura bordik. Ayol va yosh bolalar erkaklardan alohida palatkalarda joylashgan edi. Men ayollar bilan, Alisher esa erkaklar bilan suhbatlashdik. Keyin birgalashib intervyularda aytilgan gaplarni muhokama qilldik.

Bu mening Alisher bilan birinchi marta ishlashim edi.

Uni bir necha oy avval Bishkekda uchratgandim. 2005-yil fevralida Qirg’izistonda parlament saylovlari bo’lib o’tdi. Siyosiy vaziyatdan norozi xalq ko’chalarga chiqdi. Mart oyida Asqar Aqayev hokimiyatdan quvildi. Iyul oyida yangi prezident saylandi. Qirg’iziston tarixidagi katta ahamiyatga ega o’sha davrda jurnalist bo’lib, xodisalarni yoritish zo’r edi.

Alisher yordamida men O’shning eng tarafdorlari ko’p siyosiy arboblari, jamiyat faollari hamda fikrlari e’tiborga loyiq ziyolilari bilan tanishdim, ular bilan suhbatlashdim, ingliz tilida yozilgan maqolalarim orqali ularni dunyo ham tanidi. Lekin Suzoqda Alisher bilan birinchi marta yonma-yon ishladik, andijonliklarning boshdan kechirganlari, o’limdan zo’rg’a qutulganlari haqdagi samimiy hikoyalariga quloq tutarkanmiz birga ko’z yoshi to’kdik.

Bir necha kun o’tib Alisher bilan yana birga ishladik. Bu safar maqsad – O’zbekiston hukumati andijonlik isyonchilar yetakchisi degan Qobiljon Parpiyev bilan suhbatlashish edi. U o’sha kunlarda janubiy Qirg’izistonda yashirinardi. O’zbekiston va Qirg’izistonda qidiruvda edi, O’zbekiston Ichki ishlar vaziri Zokir Almatov uning kallasi uchun katta pul va’da qilgani aytilardi.

Qobiljon Parpiyev Alisherga qo’ng’iroq qilib, uchrashuv joyini belgiladi. Bir necha daqiqadan so’ng yana telefon orqali joyni o’zgartirdi. Biz zo’rg’a taksi topib, yangi aytgan joyiga yetib bordik. U telefon orqali yana uchrashuv joyini o’zgartirdi. Biz yana aytilgan joyga yetib bordik. U hilvat, tashlandiq bir joy edi. Katta minora ustida sizlarni kutaman, degan edi bizga Parpiev.

“Bunday hilvat joyni tanlab nima qilarkan-a u odam? Bozor yaxshiroqmasmi, qochish ham osonroq, birov quvsa, odamlar orasida g’oyib bo’lish ham,” – dedim men fotoapparat, mikrofon va diktofonni zo’rg’a ko’tarib bo’m-bo’sh yo’ldan yurarkanman.

“Sizga o’xshab shpionlar haqida kitob o’qimagandir-da u yoshligida”, – hazillashdi Alisher.

Parpiyev bilan uchrasholmadik. U yoki bizga ishonmadi, yoki bizning “dum” olib kelishimizdan qo’rqdi.

Men o’sha kuni samolyotda Bishkekka qaytdim. Kechasi studiyada o’tirib, yozilgan intervyularni montaj qilayotsam, telefon jiringladi. Qong’iroq qilayotgan odam Qobiljon Parpiyev edi. Shoshib-pishib “zapis”ni yoqdim. Parpiyev bilan 15 daqiqacha suhbatlashdik. Suhbatdan parchalar kirgan reportaj o’sha kuni efirga ketdi, ingliz tilida ham maqola internetda chop etildi. Biroq undan oldin men Alisherga “suhbatni siz ham ishlating, birga ishladik axir”, dedim. Alisher unamadi. “Siz efirga beravering. Parpiyev so’zlarini ingliz tilida berish juda muhim. Dunyo bilsin. Faqat O’zbekiston hukumati fikrini emas, balki bu odamlar fikrini ham bisin”, dedi.

Men Yevropaga qaytgach, Alisher bilan aloqa uzilmadi. U menga ishdan bo’shaganida qo’ng’iroq qilar, biz siyosat, din, jamiyat, O’zbekiston va Qirg’iziston kelajagi haqida soatlab suhbatashardik. U she’r yozardi, yozganlarini menga elektron pochta orqali jo’natardi va “bir tanishim yozipti, nima deysiz, yaxshimi? Menga yoqmadi”, deb xazillashardi. Men esa “tanishingiz juda iste’dodli ekan, she’riyatga qobiliyati bor ekan,” desam kulardi.

Keyingi safar do’stimni ko’rganimda, Alisherning yuzi ko’kargan, tepa labi yirtilgan, yuqori jag’ tishlari singan edi. Unga ko’chada hujum qilishgani haqida eshitgandim. Lekin mening “nima bo’ldi?” degan savollarimga u kulib, “e mushtlashdik, yigitlarda bo’lib turadigan hol”, deyishdan nariga bormasdi.

Alisher Soipov dovyurak, haqiqatgo’y, idrokli, adolatli, gapda chechan va ko’rinishi xushbichim, qalbi esa go’zal inson edi. U o’zbek va qirg’izlar uchun o’zgarishni istar, lekin kutishga sabri yetmay, o’zgarishni o’zi boshlashga bel bog’lagan edi. U 26 yoshda edi. Juda ko’p narsaga ulgurdi. Lekin yana qancha ishlar qilishi mumkin edi. Afsus, endi hech qachon qilolmaydi.

Alisher sevgan va sevilganini bilish menga dalda. Alisher uylanib, farzandli bo’lishga ulgurgani ham menga dalda. Uni otasi va onasi, to’rt ukasi, menga o’xshagan do’stlari va hamkasblari yaxshi ko’rgan va hurmat qilgan. Alisherga o’q uzilganida qizchasi Zulayho uch oylik edi.

U uylanganida menga o’zi kuyovlik zar-choponda, yonida kelinlik libosida suluv bir qiz tushgan rasmni yubordi. “Go’zal, a?”, deb yozilgandi o’sha sms-da. O’limidan bir oz oldin “men ota bo’ldim. Rosa qizchamni gapirib maqtanaverib, joningizga tegaman”, dedi menga. Bu gaplarda g’urur yangrardi.

Men o’shandan beri O’shga bormadim. Borsam, avvalambor Alisherning otasi Avaz akaga chuqur ta’zim qilardim. Chunki hech bir boshqa o’ta bu ota o’z o’g’li uchun kurashganidek kurashmagan. Avaz aka adolat izladi. Hozircha topmadi.

Alisher o’limidan beri Qirg’izistonda prezidentlar o’zgardi. Ammo uning qotili jazolanmadi. Adolar qaror topmadi. Men Alisher oilasini shu narsa qiynayotganini yaxshi bilaman. Chunki bu hammamizni mana 10 yildan beri qiynaydi.

Qirg’iziston 15-oktabr kuni yangi prezidentni sayladi. Shu paytgacha prezidentlar Alisher Soipov qotilini topishda yetarli chora ko’rmadi, iroda namoyish qilmadi. Yangi prezident bu ishning yopilishi va qotil hamda qotillikni buyurganlar jazolanishini ta’minlashi shart.

 

Kseniya Sobchak – prezidentlikka da’vogar

Posted October 21st, 2017 at 1:14 am (UTC+0)
Leave a comment
 
Rossiyada 2018-yil mart oyiga mo’ljallangan prezident saylovlarida Kseniya Sobchakning qatnashishi ma’lum bo’ldi. Aniqrog’i, Sobchakning o’zi buni rasman tasdiqladi. Chunki uning prezidentlikka da’vo qilishi haqdagi mish-mishlar yurganiga kamida ikki oy bo’lgan edi.

Ayrim manbalarga ko’ra, Sobchakning prezidentlikka da’vo qilishi ortida Kreml, to’g’rirog’i Prezident Vladimir Putin jamoasi turibdi. Gaplarga qaraganda, Putinga bu nomzodni uning atrofidagi yordamchilaridan biri taklif qilgan.

Haqiqatan ham, A dan Ya harfigcha tayyorlangan va Putin jamoasi tomonidan boshqariladigan “Saylov” nomli spektaklda Sobchak zo’r rol o’ynab bera oladi.

Birinchidan, saylovda ayol nomzod bo’lishi shart. 2004-yilda Irina Hakamada prezidentlikka da’vo qilganidan beri yana ikki saylov bo’lib o’tdi – 2008 va 2012- yillarda, ammo nomzodlar orasida ayollar bo’lmadi.

Ikkinchidan, Sobchak – Kreml uchun eng qulay nomzod: uni hamma taniydi, u gapga chechan, ko’rinishi ham chakki emas. Stil va modaga bag’ishlangan “L’Officiel” jurnali bosh muharriri-da axir. Ijtimoiy tarmoqlarda tarafdorlari ko’p.

“Ksyusha” o’z vaqtida o’zbeklar orasida uyatsiz deyilib, man qilingan “Dom-2” teleko’rsatuvini olib borib tanilgan. Ammo o’shandan beri u o’zini jiddiy fikrlovchi odam sifatida namoyish qilishga harakat qilib keladi. Yoshlikdagi sho’xliklari ham ortda. Undan beri 35 yashar Kseniya turmushga chiqib, bir farzandli bo’ldi. Umr yo’ldoshi – mashhur kinoaktyor Emmanuil Vitorganning o’g’li, aktyor va rejissor Maksim Vitorgan.

Darvoqe, Kseniya – badavlat odam, boyligi 1 million dollardan ko’p.

Siyosatdagi faoliyatiga kelsak, bu sohada Sobchakning hech qanday tajribasi yo’q. U otasi va Putinning ustozi, Peterburgning sobiq meri Anatoliy Sobchakdek siyosatchi bo’la olmaydi va buni o’zi ham, aftidan, yaxshi tushunadi.

Idrok va tafakkur jihatidan Kseniya Sobchakni yuqori baholab bo’lmaydi. Shunchaki, bir nechta kitob va maqola o’qigan, lekin kam bilimini ko’z-ko’z qilib, o’zini aqlli ko’rsata oladigan odam.

Lekin o’zini reklama qilishga kelganda Kseniyaga teng keladiganlar kam. U o’zi haqida ko’p gapiradi, lekin o’zi ustidan kulishni ham biladi. Bunday uslub ko’plarga ma’qul.

U vaqti-vaqti bilan o’zi haqida qiziq ma’lumotlarni tarqatish orqali tomoshabinlar va tarafdorlari qiziqishini doim bir darajada ushlab turishni biladi. Kim Rossiyada mashhur bo’lsa, kim haqida odamlar ko’p gapirayotgan bo’lsa, o’sha odam yonida Kseniyani ko’rasiz. Masalan, so’nggi oylarda u aksil-korrupsiyachi faol Aleksey Navalniy uyushtirgan namoyishlarda ham ko’rinish berdi. Chunki prezident bo’laman degan Navalniy hammaning og’zida edi. Kseniya birovning soyasida bo’lsa-da xalq oldida ko’rinish berish kerak, degan qoidaga rioya qiladi, chamasi.

Demak, kelasi yilgi saylov qiziqarli bo’ladi, lekin Sobchak unda g’alaba qozona olmasligiga ishonchim komil.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

UNESCOga arab-Isroil mojarosi soya soldi

Posted October 17th, 2017 at 1:19 pm (UTC+0)
Leave a comment


13-oktabr kuni BMTning ta’lim, ilm-fan va madaniyat bo’yicha tashkiloti – UNESCOning yangi rahbari saylandi. Bu o’rinni 45 yoshli fransuz ayol, Fransiya sobiq madaniyat vaziri Odri Azule egalladi. Endi uning nomzodini UNESCO Bosh konferensiyasi tasdiqlashi kerak.

Hozirda tashkilot tanazzulga uchragan desak mubolag’a bo’lmaydi.

Mana faktlar:

1. 12-oktabr kuni UNESCO tarkibidan AQSh chiqdi. 2011-yilda bu tashkilot Falastinni to’la huquqli a’zo sifatida qabul qilganini e’lon qilgach, AQSh (Isroil bilan yaqin aloqalarga egaligi sababli)  bundan norozilik tariqasida a’zolikni to’xtatishini bildirgan edi. Ammo shu paytgacha UNESCOning Vashingtondagi vakolatxonasi faoliyatini to’xtamagan edi. Endi esa Donald Tramp ma’muriyati 2018-yil oxirida AQSh UNESCOdan batamom chiqishini bildirdi. Bu tashkilot byudjeti uchun katta zarba. Chunki AQShning BMT tizimidagi barcha tashkilotlar byudjetidagi hissasi katta, UNESCOda – 20 foiz. Hozirda UNESCO rahbariyati o’tgan yillar uchun AQSh bizga 550 ming dollar qarz, demoqda.

2. AQShning 12-oktabr kungi qaroridan so’ng Isroil ham UNESCOdan chiqishini e’lon qildi. Gap yana Falastinda.

3. Tashkilotni sakkiz yildan beri boshqarib kelgan bolgariyalik Irina Bokova davrida tashkilotdagi poraxo’rlik, korrupsiya va moliyaviy firibgarliklarga oid iddaolar ko’p yangradi. Eng so’nggi bunday iddaolardan biri Bokovaning Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev va uning rafiqasi Mehribon Aliyeva bilan yaqin bo’lgani haqida taniqli ozarbayjonlik mustaqil jurnalist Xadicha Ismoilova tomonidan qilindi. (Uning ochiq xatini mana bu yerda ingliz tilida o’qish mumkin.)

Maktubda jurnalist, xususan, Ozarbayjonda madaniy merosni saqlab qolish masalasiga UNESCO ko’z yumgani va buning evaziga Aliyevlardan pora olgan bo’lishi mumkin ekanini iddao qiladi. Shuningdek, tanqidiy reportajlari uchun qamalib, 1,5 yil qamoqda o’tirib chiqqan Ismoilova uning ozod etilishi uchun Bokova hech narsa qilmagani, lekin keyinchalik ko’ksiga urib, bu uning yutug’i bo’lgani haqida gapirganini ta’kidlaydi.

Bokovaning poraxo’rligi haqidagi da’volar bu bilan cheklanmaydi.

4. Azule barobarida bosh lavozimga Qatar vakili nomzodi ham qo’yilgan edi. Hamad bin Abdulaziz al-Kavariyni barcha arab davlatlari dastakladi, chunki ular UNESCOni boshqarish navbati aynan arab davlati vakiliga keldi, deb keladi. Shu paytgacha tashkilotni boshqarganlar Yevropa, Amerika, Osiyo va Afrika vakillari bo’lgan.

Saylovning birinchi bosqichida Azule Misr vakili ustidan g’alaba qozondi va ikkinchi bosqichda al-Kavariy bilan yuzlashdi. (Darvoqe, Misr Tashqi ishlar vazirligi tanlov adolatli bo’lmaganini ta’kidlab, ovoz berish jarayoni taftish etilishini talab qilmoqda. Bu yuqorida aytganim gapda oid.)

Isroil bir necha oy davomida Kavariyni qoralashga qaratilgan kampaniya olib bordi. Uni antisemitlikda aybladi, yahudiylarga qarshi gapirgan yoki yozgan deya iddaolarni ilgari surdi, go’yoki dalillar keltirgandek bo’ldi. Yahudiy lobbichilar tashkilotidan biri Qatar vakili nomzodi ilgari surilayotganidan norozilik bildirib, tashkilot rahbariyatiga maktub yo’lladi.

Oxirgi ovoz berishda Azule uchun 30, Kavariy uchun esa 28 ovoz berildi.

Azule yahudiy, otasi marokashlik. Shu bois u murosaviy arbob sifatida ko’rilmoqda. Lekin Isroil ichida unga qarshi chiqayotganlar kam emas. Ayni vaqtda arab davlatlari ham ranjigan.

Azule tashkilotni isloh qilish niyatini bildirib, bayonot berdi. Zotan, UNESCO islohotlarga muhtojligiga shubha yo’q. Biroq yangi bosh direktor buning uddasidan chiqadimi yoki yo’q, buni vaqt ko’rsatadi. Avvalambor, yangi rahbar tashkilotga bo’lgan ishonchni qayta tiklashi lozim.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Avtoritar tuzum haqida shunchaki mulohaza

Posted October 10th, 2017 at 3:56 pm (UTC+0)
Leave a comment

Sovet Ittifoqida fikrlari va dunyoqarashi hukumatnikiga to’g’ri kelmagan odamlar, ya’ni dissidentlarning ko’pginasi mamlakatni tark etib, Nyu-Yorkda qo’nim topgan. Shundaylardan biri Sergey Dovlatov edi. Yozuvchi, journalist, millati yahudiy. SSSRda kitoblarini chop etolmagan. Chunki ularda bildirilgan fikrlar, aytganimdek, kommunistlar partiyasi mafkurasiga mos kelmagan.

Nyu-Yorkga kelganidan keyin  u rus va rusiyzabon yahudiy muhojirlar asos solgan gazetada ishlagan, “Svoboda” radiosida ishlagan, AQShning eng nufuzli jurnallaridan biri “Nyu-Yorker”da maqolalari chiqqan, kitoblar chop etgan.

Sergey Dovlatov kitoblari sobiq vatanidagi absurd tizim haqida, Nyu-Yorkda yashaydigan rusiyzabon aholi haqida. Hayot, sevgi, tanlov, ishonch, tafakkur, vijdon va insof haqida.

Asarlari bilan Dovlatov mashhur bo’ldi, kitoblari ingliz tiliga tarjima qilindi. Ammo 1990-yilda u yoshi ellikka kirmay turib yurak xurujidan vafot etdi. 2014-yilda Nyu-Yorkning Kvins dahasidagi ko’chalarning biriga Sergey Dovlatov nomi berildi.

Men bugun Dovlatovning “Hunar” nomli asarini o’qiyotib, bir gapga e’tibor berdim. Sovet tizimining erkin fikrlovchi odamga nisbatan qo’llaniladigan uslublari haqida mulohaza yuritar ekan, u bunday yozadi:

“Shunday uslub bor – tahqirlashning chegarasi bo’lishi kerak. Odamni o’ylamay qadam qo’yishga itarmaslik uchun”.

Nihoyatda to’g’ri aytilgan gap.

Avtoritar tuzumlar bu uslubdan hanuz foydalanadi. Dissidentni, aytaylik, hukumatni tanqid qilgan yozuvchini avval qamab, keyin qo’yib yuboradi, lekin unga qarshi ochilgan jinoiy ishni yopmaydi. Yoki bo’lmasa, hech qanday sababsiz qamalgan jurnalistni 10 yoki 15 yildan keyin ozodlikka chiqaradi-yu, biroq uni oqlamaydi. Jurnalistga xorijiy diplomat yoki inson huquqlari faollari bilan uchrashishga ruxsat etiladi-yu, lekin uning pasporti qaytarib berilmaydi. Ya’ni dissident ozodlikda-ku, lekin erkin emas.

Amerikaliklarning bir gapi bor: yarim homilador bo’lishning iloji yo’q. Yo u yoqlik bo’lishi kerak yoki bu yoqlik. Yo tizim demokratik bo’ladi va demak, erkin fikr bildirish jazolanmaydi, chunki bu Konstitutsiya kafolatlagan huquq. Yoki tizim avtoritar. Bu holda o’yinni yig’ishtirib, niqobni yechish lozim. Chunki xalqaro hamjamiyat vaziyatni kuzatar ekan, yangi rahbariyatga eskining egrisini to’g’irlash uchun biroz muddat beradi. Lekin vaqt o’tgandan keyin ishonch oqlanmasa, xorijliklar yuzini o’giradi. To’g’ri ma’noda emas. Diplomatiya degan narsa bor har holda. Lekin yolg’onchiga ishonch yo’qolgandek, bu yerda ham ishonch yo’qoladi. Vaqtni boy bermasdan qaror qabul qilish kerak. Yoki homilador yoki yo’q. Yoki demokratik yoki eski hammom, eski tos.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Kurdlar haqida so’ramoqchi bo’lganingiz savollar

Posted September 30th, 2017 at 1:52 am (UTC+0)
Leave a comment

25-sentabr kungi referendumda kurdlarning qariyb 93 foizi mustaqillik uchun ovoz berdi. Quyida masalaning eng muhim jihatlari:

Kurdlar kim?

Kurdlar Iroq, Eron, Suriya va Livan hududlarida yashaydi. Ayrim manbalarga ko’ra, Yaqin Sharq mintaqasida ular soni 35 million odamga teng, ya’ni hozirgi O’zbekiston aholisidan ko’proq. Kurdlar o’z davlatiga ega bo’lmagan eng katta millat hisoblanadi. Xo’sh, nima sababdan ular davlatini tuzmagan? Chunki kurdlar azaldan ko’chmanchi xalq bo’lgan, xuddi yaqin-yaqingacha Markaziy Osiyoda lo’lilar bir mamlakatdan boshqasiga o’tib yurgani kabi. Diniy jihatdan aksariyat kurdlar – musulmon, biroq yazidiy, nasoro va yahudiy kurdlar ham bor.

Referendum nimani anglatadi?

Referendum faqat Iroqning Kurdistonida o’tkazildi. Boshqa davlatlarning kurdlar yashaydigan hududlarida emas. Iroqlik kurdlarning qariyb 93 foizi mustaqillikka “ha” deb javob berdi. Ammo Iroqda referendum natijasi hech qanday huquqiy kuchga ega emas. U ramziy ma’noga ega. Bag’dod va Erbil o’rtasida boshi berk ko’chaga kirib qolgan muzokaralarda kurdlar hukumati referendum natijasini ro’kach qilishga urinadi. Ammo Bag’dod hozircha kurdlar bilan muzokara qilmoqchi emas.

Nimaga? Sabab ikkita – moliyaviy va siyosiy

Iroq Kurdistoni neftga boy. Shu paytgacha Bag’dod Kurdistondagi neft faqat markaziy hukumat orqali xalqaro bozorlarga olib chiqilsin, deb keladi. Biroq Kurdiston muxtoriyat maqomiga ega va o’z neftimizni o’zimiz sotamiz, deydi. Amalda kurdlar turli qonuniy va noqonuniy yo’llar bilan neftni chetga sotish imkoniga ega.

Xalqaro huquq nuqtai nazardan, kurdlar umumxalq referendum o’tkazish va mustaqilligini e’lon qilish huquqiga ega. Bu huquq barcha millat va elatlarga Ikkinchi jahon urushidan keyin vujudga kelgan xalqaro huquq tizimi doirasida berilgan.

Amalda Iroq Kurdistonining mustaqil davlatga aylanishidan keyin boshqa davlatlarda kurdlar separatizmi avj olishi mumkin. Turkiya, Eron va Livan hukumatlari aynan shundan xavotirda. Ma’lumki, ayniqsa, qo’shni Turkiyada kurdlar anchadan beri markaziy hukumatga qarshi kurashib keladi. Ularning Kurdiston ishchilar partiyasi (PKK) Anqara tomonidan terrorchi deb belgilangan. (AQSh va Yevropa Ittifoqida ham, chunki partiya a’zolari o’tmishda jiddiy terror xurujlarini amalga oshirgan).

Kurdlar yashamaydigan davlatlar ham bunday referendum natijalaridan xavotirda. Chunki bu hodisa butun dunyoda oz sonli milliy guruhlar orasida ayirmachilik ruhini kuchaytirishi mumkin.

Endi nima bo’ladi? 

Kurdlar orasida separatizmning kuchayishidan cho’chigan davlatlar Bag’dodning Kurdiston bilan havo reyslarini to’xtatish talabiga rozi bo’ldi. Xususan, Livan, Misr, Turkiya va Dubay aviakompaniyalari Erbil va Sulaymoniya shaharlariga parvozlarni 29-sentabr kuni to’xtatadi. Kurdistonda ishlashga bormoqchi bo’lgan xorijliklar vizani bundan buyon faqat Bag’dod orqali olishi mumkin, deya e’lon qilindi. Shu paytgacha xorijliklar Erbil aeroportida vizani pasportiga qo’ydirib olishi mumkin edi. Ijtimoiy tarmoqlarda ayrim xorijliklar Kurdistondan shoshilinch chiqib ketayotgani haqida xabarlar bor.

Uzoq muddat haqida gapiradigan bo’lsak, referendumdan so’ng ham kurdlarning mustaqil davlat bo’lishi ehtimoli kamligicha qolmoqda. Hozir na mintaqa davlatlari, na AQSh Iroq Kurdistoni ajralib chiqishini qo’llab-quvvatlaydi. Ma’lumki, AQSh Iroqda katta ta’sirga ega. Xalqaro siyosat mohiyati shundayki, qudratli davlatlar manfaatlari bir masalada uyg’unlashmasa, u hal bo’lmaydi. Hozircha, mintaqadagi yirik davlatlar Iroq, Turkiya va Eron kurdlar mustaqilligiga qarshi. Xalqaro hamjamiyatning asosiy o’yinchilari ham bunga qarshi.

Nima qilish mumkin?

Nazarimda, Iroq kurdlari yangi prezident saylashi kerak. Erbil va Bag’dod o’rtasidagi muzokaralar hokimiyatga yopishib olgan Mas’ud Barzaniy sababli to’xtab qolgan. Barzaniyning prezidentlik muddati 2015-yilda tugagan, lekin u turli huquqiy asoslarni topib, hokimiyat cho’qqisida qolmoqda. Agar uning o’rniga boshqa arbob kelsa, Bag’dodning u bilan ishlashi osonlashishi mumkin.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz

Kuchli rahbar va yetakchi Angela Merkel

Posted September 27th, 2017 at 12:51 pm (UTC+0)
Leave a comment

Aksariyat nemislar Angela Merkelni yaxshi ko’radi, uni “Mutti”, ya’ni onajon deb ataydi. U dunyodagi eng qudratli siyosatchilardan biri, Yevropa qit’asida esa eng nufuzlisi. Boshqa davlat rahbarlari uning fikriga quloq soladi – bunga sabab Germaniya iqtisodi ulkanligi ham, Merkelning siyosiy tajribasi kattaligi ham.

Kansler lavozimi

Germaniyada bir siyosatchi qayta-qayta kansler etib saylanishi mumkin, AQSh va ko’pgina boshqa davlatlardan farqli o’laroq, u yerda bu borada hech qanday cheklov yo’q. Shu sababli yakshanba kungi saylovda Angela Merkel to’rtinchi marta hukumat rahbari etib qayta saylana oldi.

Germaniya Federativ Respublikasiga bu lavozimga 1949-yilda asos solingan va birinchi kansler – by esa bosh vazir bilan barobar – etib Konrad Adenauer saylangan edi. Albatta, aslida Germaniya ham, hukumat rahbari lavozimi tarixi ham ancha uzunroq va birinchi nemis kansleri etib Otto fon Bismarkni hisoblash mumkin.

Ikkinchi jahon urushi, ya’ni Adolf Gitlerdan keyingi davrni oladigan bo’lsak, sakkiz siyosatchi kansler bo’lib xalqqa xizmat qilgan (AQShda ayni davrda 13 siyosatchi prezident bo’ldi). Ular orasida Konrad Adenauer va Helmut Ko’l to’rt muddatdan kansler bo’lgan va bu bilan “rekord” qo’ygan. Ular saflariga mana endi Angela Merkel ham qo’shildi – u ham to’rtinchi muddatga saylandi.

Merkel

2006-yildan 2016-yilga qadar har yili nufuzli “Forbs” jurnali Angela Merkelni dunyodagi eng qudratli ayol deb atab keladi (2010-yil bundan mustasno: unda bu “unvon”ga Mishel Obama loyiq deb topilgan edi).

Merkelning bu safargi saylovda g’alaba qozonishiga hech kim shubha qilmadi, biroq saylov kansler xonim uchun o’ziga xos zarba bo’ldi, chunki bu safar o’ta o’ng kuchlarning (oddiy qilib aytganda, natsistlarning) “Muqobil Germaniya” partiyasi parlamentga saylanishga muvaffaq bo’ldi. Bu haqda mana bu yerda batafsil hikoya qildik. “Muqobil Germaniya” mafkurasi Merkel platformasiga tubdan zid. Merkel Yevropa millat, din, madaniyat, til borasida rang-barang bo’lsin deydi, Germaniya qochqinlarni qabul qilishi kerak, deb hisoblaydi. “Muqobil Germaniya” esa Germaniya faqat nemislar uchun, qochqinlar kelib bizning madaniyatimizga putur yetkazmoqda, bizdan ishlarni olib qo’ymoqda, ularni mamlakatga kiritmaslik kerak, deydi.

Izolyatsionizmga qarshi

G’arbdagi manzarani o’rgangan kishi so’nggi yillarda mana shunday millatchilar kuchayayotganini payqagan bo’lsa kerak. AQShni olaylik. O’tgan yilda bu yerda noqonuniy muhojirlarga qarshi chiqqan, Meksika bilan devor qurishni va’da qilgan Donald Tramp prezident etib saylandi. Undan oldin Britaniya Yevropa Ittifoqidan ajralishga qaror qildi. Bu yili Fransiyada o’ng kuchlar vakili Marin le Penning yutishiga sal qoldi, lekin Merkel bilan hamfikr Emannuel Makron g’alaba qozondi va bu bilan, ehtimol, Yevropa integratsiyasini saqlab qoldi.

Agar Germaniyada saylovlar o’tgan yakshanba emas, bir yil oldin o’tkazilganida, millatchilar bundan ham ko’proq ovoz olgan bo’lardi. Balki Merkel qayta saylanmasdi, chunki bir yil oldin, yodingizda bo’lsa, Yevropaga Yaqin Sharqdan borgan qochqinlar inqirozi eng avjida edi va Merkelni tanqid qilayotganlarning tarafdorlari ham ko’paygan edi.

Murakkab vazifa

Endi esa Merkel oldida koalitsion hukumat tuzish vazifasi turibdi. Albatta, murosalarga ustaligi bilan tanilgan kansler buning uddasidan chiqadi. Kelasi to’rt yilda Germaniya tashqi siyosatida keskin o’zgarishlar yuz bermaydi, mamlakat ichida esa turli siyosiy guruhlar orasidagi ziddiyatlar to kuchayib, to pasayib boradi, lekin siyosiy tizim barqarorligicha qolaveradi.

2021-yilda esa cheklov yo’qligiga qaramay, Merkel kansler lavozimiga qayta saylanishga intilmasligi mumkin. Ana shunda mamlakat jiddiy jumboqqa yuz tutishi ehtimoli bor.

Siz nima deysiz, aziz gapdoshim?

Gaplashamiz.

Inter-Gap haqida

Gap, gap, gap… Biz, o’zbeklar uchun gap – ijtimoiy tadbir. Erkak va ayollar alohida yoki birgalikda juda bo’lmaganda oyiga bir marta yig’ilib, “gap o’ynaydi”. Gapga qo’shilgan odamlar bir-birining uyi yoki restoranda mehmon bo’lishadi. Xarajatini ham ko’tarishadi. Mezbonga berilgan pul nafaqat dasturxon xarajatlarini qoplashi shart, balki qo’shimcha daromad ham bo’lishi lozim. Gapdan maqsad aynan shu. Moliyaviy maqsad. Ijtimoiy jihatiga kelsak… Ha, miriqib gaplashish, muloqot qilish, u yoq, bu yoqdan eshitilgan xabarlar bilan o’rtoqlashish, fikr almashish. Ha, bunisi tushunarli, Inter-i nimasi, dedingizmi? Internet davrida yashayapmiz. Pichoqqa ilinadigan har bir gap internetga chiqadi. Biz ham “Amerika Ovozi” da siz bilan gap o’ynashga qaror qildik. Qo’lda bir piyola choy bilan gapdan olamiz. Men mezbon ekanman, gapni boshlab beraman. Siz qo’shiling, fikr-mulohaza bildiring. Xarajati yo’q. Tez ishlab turgan internetingiz bo’lsa bas. Sizga katta rahmat va Inter-GAPga marhamat.

TV dasturlar