Til – savod belgisi… Vodiydan maktub

Posted October 13th, 2014 at 5:08 pm (UTC+0)
Leave a comment

Tilni asrash va rivojlantirish uchun odamlar ongi, ma’naviy dunyoqarashida ham islohot bo‘lishi zarur.

Тошкент кучаларида

Ijtimoiy tarmoqlarda keng ulashilib, muhokama qilingan e’lon (fotograf noma’lum)

Bir qarashda ma’naviyatning chegarasi yo‘qdek, ilg‘ab bo‘lmasdek tuyuladi. Lekin ana shu ma’naviy muhit ihota qilinmasa, ma’naviyatga aloqasi yo‘q bitiklardan himoyalanmasa, beta’sir nag‘malar ko‘payib ketishini, muqaddas ma’naviyatimiz oyoqosti bo‘lishini vaqt yaqqol ko‘rsatdi.

Keyingi paytlarda ba’zan davlatning milliy ramzi sifatida e’tirof etilayotgan ona tilimizga o‘ta hafsalasizlik va beparvolarcha munosabatda bo‘layotganligimiz ham bor gap. Ko‘chalarni aylanarkansiz katta-katta bannerlarda donishmandlarning o‘gitlari, har xil chaqiriqlar, reklama lavhalari ko‘cha husniga yanada chiroy bag‘ishlayotgandek. Lekin ulardagi har xil imloviy va uslubiy xatolar chiroyga husnbuzar bo‘lib turibdi. Buyuk ajdodlarimizning nomlari, o‘gitlari, so‘zlarini «x» yoki «h» harfining farqiga bormasdan yozilishi, hattoki, lotin imlosidagi oddiy tutuq belgisining noto‘g‘ri qo‘llanilishi bir qarashda befarqlikka o‘xshab ko‘rinadi. Biroq buning tagida siyosiy g‘o‘rlik, bobolarga nisbatan hurmatsizlik yotibdi. Mabodo odam biror bir joyga mehmonga otlansa, sochlarini tarab, yangi, toza, chiroyli kiyimlarini kiyib boradi. Nega endi minglab odamlar o‘tadigan ko‘chalarda e’tiborsizlik oqibati savodsizlik namunasidek porlab turishi kerak?! Bu shunchaki beparvolik yoki oddiy hafsalasizlik emas… Chunki buning ortida yosh avlod tarbiyasi bor. Yosh bola bunday xatolarni ko‘rib ajablanadi, hayron bo‘ladi va asta-sekin shunga ko‘nikadi. Bu hol bolaning ko‘nglida buyuk shaxslarga nisbatan anglanishi qiyin beparvolik uyg‘otadi. Kattalarning ajdodlarimizga nisbatan munosabatini ko‘rib, soviydi. Yana bugun biz nimaga ko‘zida cho‘g‘i yo‘q, so‘nik bolalar paydo bo‘lyapti, otashin yigit-qizlarimiz kam deb, hayron bo‘lamiz. Aslida mana shular ham ularni siyosiy beparvolikka, hafsalasizlikka, hayotga nisbatan loqaydlikka olib kelayotgan omillardan biri!

UzbekistanUzbekistan streetsOna tili – millat mulki

Qachonlardir sobiq tuzumning ruslashtirish siyosati oqibatida familiyalar Djalolov, Xodjaev bo‘lib, Muhammadqulovlar Mamatqulov yoki Matqulov bo‘lib ketgan. Qoraqalpog‘istonlik bir do‘stim o‘zining pasportida qayd etilgan ismidan xafa bo‘lib aytgandi: “Olmas. Pasportimda shunday yozilgan. Aslida O‘lmas bo‘lishi lozim. Lekin olmas qoraqalpoqchada “o‘g‘il emas” ma’nosini beradi. Bu uyat emasmi?”

Nega endi biz bu familiyalarni to‘g‘rilamasligimiz va bunday buzuq familiyalarni ko‘tarib yurishimiz kerak?! Axir bu familiya butun bir avlod, ajdodlarimiz nomi-nishoni!

Yozning jazirama issig‘ida yo‘l chetida “O‘rik sharbati. Orrrzooon” degan yozuvga ko‘zim tushdi, hayron bo‘ldim. Menga hamrohlik qilayotgan do‘stim gapga chechanroq edi, hazilga burib, bu o‘rik sharbatining arzonligiga ishora, dedi. Bu haqida muhokamani tugatmasdan “O‘rik olamiz puli shtr” yozuvi chiqdi. “SHtr” bu jargonik tilda naqd, o‘sha zahoti shitirlatib sanab beramiz” degani emish.

Yangi ish boshlagan binolarni “AGAMA”, “GRANT”, “EZIDYOR” kabi boshqa tillar orqali kirib kelgan yoki bo‘lmasa arab tiliga xos “AL-MUBIN”, “AL-BARAKA”, turk tiliga taqlidan “MODALAR EVI” (“Modalar uyi” deyilmoqchi) kabi ajnabiy so‘zlar bilan atash hollari ham uchramoqda.

Bunday jumlalarni ko‘rganingda hashamatli, ko‘rkam binolar nomidan ham, chorlovlardan ham millatimizga xos nafas ufurib turishi kerak emasmi axir, deb o‘ylab qolasan. Yozuvlar, nomlarni o‘qib ko‘rib bu borada muammolar anchayin og‘riqli, tashvishli ekanini bilganimiz holda, tezroq chora-tadbirlar belgilash zarurati tug‘ilganini ta’kidlamoqchiman.

Quyidagi qo‘shiq matniga e’tibor bering-a:

Bir kun borib qoldim vodiyni Qo‘qoniga,

Adashib kirib qoldim «Charxiy»ning do‘koniga

Holvadan shirin so‘zlar, eritib yuragimni,

Do‘konchi yigit asta ushladi bilagimni.

Hay-hay asta-asta, akam unaqamasda,

Toshkonni tamannozi, ko‘nmaydi bir pasda.

Bu o‘zbek tili fonetik qonuniyatlarini buzish, ochiq-oshkora mensimaslik emasmi?!

Bunday qo‘shiqchilar, afsuski, mashina ustasi emas, tuzatib bergan mashinasini boshqarayotgan haydovchi bir joyda avtohalokatga uchrashi aniq. Yaxshiyam ular bola tarbiya qiladigan enaga emas, farzandingiz nosog‘lom muhitda o‘sgan bo‘lardi. Ustaning mashinangizga noto‘g‘ri tashxis qo‘yganini bilsangiz, ikkinchi unga ko‘rsatmaysiz, jigargo‘shangizning noto‘g‘ri yo‘ldan ketayotganini bilsangiz, savodsiz enagaga yaqinlashtirmaysiz, nari borsa mashinangizni sotib yuborasiz yoki tarbiyachini uydan haydab chiqarasiz. Afsuski, bular “san’atkor” (o‘z ta’birlarida). Bunday sayoz qo‘shiqlar natijasida butun jamoatchilik, omma, ayniqsa, yoshlar ko‘p zarar ko‘radi. Endigina o‘sib kelayotgan yoshlarning dunyoqarashi, ma’naviy immunitetida salbiy asorat qoldirishga sabab bo‘layotgan sayoz qo‘shiqlarni va uning ijrochilarini “to‘g‘ri yo‘l”ga solish ancha qiyin kechmoqda.

Bu ishlar ahamiyatsiz, mayda narsadek tuyulishi mumkin. E’tibor bersak, tog‘lardagi mayda irmoqlar yo‘li to‘silganda katta toshqinlarga sabab bo‘lgani kabi bugun savodga bo‘lgan befarqlik ertaga ommaviy savodsizlikni keltirib chiqarishi mumkin.

Daholar orasida oliy o‘ringa sazovor bo‘lgan bobokalonimiz hazrat Navoiyning o‘z asarlarida 26 mingta so‘zni betakror ishlatganini inobatga olsak,

oldimizdan oqqan suvni qadrini bilmaydiganlarga o‘xshamayapmizmi? Shu o‘rinda mutaffakkirning tilga ehtiyotsizlik, elga e’tiborsizlik degan ta’kidlari ham xuddi bugunning xitobiday eshitilayotganini anglab yetishimiz zarur.

So‘zlashuvda bo‘ladimi, targ‘ibot-tashviqot ko‘rgazmalaridami, baribir adabiy til me’yorlariga amal qilishimiz shart! Zero, bu qoida bugunning talabi. Milliy qadriyatlarimiz, an’analarimiz davomiyligini ta’minlaydigan ulug‘ vazifa.

Muxlis

12-oktabr, 2014

Atoqli o’zbek adibi Abdulla Qahhor 1936-yilda yozgan mana bu hikoyani o’qiganmisiz?

San’atkor

Konsert odatdagicha “navbatdagi nomerimizda… Kelganlaringa rahmat, o‘rtoqlar” bilan tamom bo‘ldi. Nomi chiqqan ashulachi-san’atkordan boshqa hamma xursand bo‘lib tarqaldi. San’atkor tajang edi: tanaffus vaqtida zalga chiqqan edi, bir traktorist uni savodsizlikda aybladi. Traktorist tanqid qilganiga san’atkor asli chiday olmas edi: traktor qayoqda-yu masalan, “chorzarb” qayoqda, traktorist qayoqda-yu ashulachi qayoqda!

San’atkor uyiga ketgani izvoshga o‘tirganida yana tutaqib ketdi: “Hech bo‘lmasa aytadigan ashulangni o‘rgan, so‘zlarini to‘g‘ri ayt” emish! Nimasini bilmayman, nimasi to‘g‘ri emas? Meni shu vaqtgacha muxbirlar, yozuvchilar ham tanqid qilgan emas, formalizm, naturalizmlardan o‘tdim – hech kim otvod bergani yo‘q. Otvod berish qayoqda, hech kim meni og‘ziga ham olmadi. Endi bir traktorist tanqid qilar emish!..

San’atkor izvoshchini hayron qoldirib, o‘zidan o‘zi g‘uldirab borar edi. Uyda xizmatchi ovqat qilib qo‘ygan ekan, san’atkorning tomog‘idan hech narsa o‘tmadi – ikki piyola choy ichdi, xolos. Unga turib-turib nasha qilar edi: “Ashulani mexaylistik aytar emishman! Tovushim yomon bo‘lsa nega plastinkaga oldi? Tanqid deganiga endi bu kishining ham tanqid qilg‘ulari kelipti… Amali traktorist… Obbo!..”

– O‘qishga bordingizmi? – dedi xizmatchiga qovog‘ini solib.

– Bordim… – xizmatchi ikki haftadan beri savod maktabida o‘qir edi.

– Xizmatchisi savod maktabida o‘qiyotgan bir kishini traktorist savodsiz, desa alam qilmaydimi? – dedi san’atkor o‘zicha bo‘g‘ilib, –“labingdan bo‘lsa olsam, e, shakarlab”, deganim u kishiga yoqmabdi, “bo‘lsa” emas, “bo‘sa” emish! O‘zi bilmaydi-yu, menga o‘rgatganiga kuyaman! Senga o‘xshagan savodsizlar “bo‘sa, bo‘masa” deydi. Artist kulturniy odam – gapni adabiy qilib aytadi – “bo‘lsa, bo‘lmasa” deydi.

Pojarni “gugurtni yerga tashlamang”, dedi, rejissyorimiz esa “gugurtning yerga tashamang”, dedi. Qanday chiroylik! Pojarnimi, pojarningmi? SHoshma, nima uchun pojarni? Pojarni, albatta! Rejissyorimiz juda kulturniy odam. Odam degan mana shunday bo‘lsa, urishsa ham xafa bo‘lmaydi kishi – ikki gapning birida “ta’bir joyiz ko‘rilsa” deb turadi. Bu traktorist menga shuncha dashnom berib bir marta “ta’bir joyiz ko‘rilsa”, demadi.

Xizmatchi daftar-qalam keltirib, san’atkorning oldigi qo‘ydi.

– “J”ning kattasi qanday yozilar edi? Domlamiz bir kuni ko‘rsatgan edi, esimda qolmapti.

San’atkorning jahli chiqdi:

– Endi “J” ga keldingizmi? Barjom deganda yoziladi. Kechagi barjom og‘zi ochiq qolipti, gazi chiqqandan keyin bir pulga qimmat. Siz ham dunyoga kelib kulturniy bo‘lsangiz-chi!.. Burningiz terladi, arting, ta’bir joyiz ko‘rilsa!

San’atkor o‘rnidan turib yotoqqa kirib ketdi.

– Yotasizmi? – dedi xizmatchi narigi uydan.

– Nima edi?

– “J” ning kattasini ko‘rsatib bermadingiz, ertaga domla so‘raydigan edilar. Qanaqa yoziladi?

– Kichigini yozib qattiqroq o‘qing!

San’atkor yechinib ko‘rpaga kirdi. Xizmatchi chiroqni o‘chirib chiqdi. San’atkor ko‘zini yumdi, ko‘ziga g‘ira-shira qorong‘i zaldagi son-sanoqsiz kallalar ko‘rindi. Bular ichida eng kattasi traktoristning kallasi, u iljayar edi.

– Afting qursin! – dedi san’atkor va narigi yonboshiga ag‘darildi.

Hayal o‘tmay uyquga ketib xurrak otdi. Uning xurragi ham nechukdir adabiyroq edi: “Pluq-qum-prr… pluq-qum-prr…”

1936 yil.

Тил- савод белгиси… Водийдан мактуб

Posted October 13th, 2014 at 5:00 pm (UTC+0)
Leave a comment

Тилни асраш ва ривожлантириш учун одамлар онги, маънавий дунёқарашида ҳам ислоҳот бўлиши зарур.

Тошкент кучаларида

Ijtimoiy tarmoqlarda keng ulashilib, muhokama qilingan e’lon (fotograf noma’lum)

Бир қарашда маънавиятнинг чегараси йўқдек, илғаб бўлмасдек туюлади. Лекин ана шу маънавий муҳит иҳота қилинмаса, маънавиятга алоқаси йўқ битиклардан ҳимояланмаса, бетаъсир нағмалар кўпайиб кетишини, муқаддас маънавиятимиз оёқости бўлишини вақт яққол кўрсатди.

Кейинги пайтларда баъзан давлатнинг миллий рамзи сифатида эътироф этилаётган она тилимизга ўта ҳафсаласизлик ва бепарволарча муносабатда бўлаётганлигимиз ҳам бор гап. Кўчаларни айланаркансиз катта-катта баннерларда донишмандларнинг ўгитлари, ҳар хил чақириқлар, реклама лавҳалари кўча ҳуснига янада чирой бағишлаётгандек. Лекин улардаги ҳар хил имловий ва услубий хатолар чиройга ҳуснбузар бўлиб турибди. Буюк аждодларимизнинг номлари, ўгитлари, сўзларини «х» ёки «ҳ» ҳарфининг фарқига бормасдан ёзилиши, ҳаттоки, лотин имлосидаги оддий тутуқ белгисининг нотўғри қўлланилиши бир қарашда бефарқликка ўхшаб кўринади.

Бироқ бунинг тагида сиёсий ғўрлик, боболарга нисбатан ҳурматсизлик ётибди. Мабодо одам бирор бир жойга меҳмонга отланса, сочларини тараб, янги, тоза, чиройли кийимларини кийиб боради. Нега энди минглаб одамлар ўтадиган кўчаларда эътиборсизлик оқибати саводсизлик намунасидек порлаб туриши керак?! Бу шунчаки бепарволик ёки оддий ҳафсаласизлик эмас…

Чунки бунинг ортида ёш авлод тарбияси бор. Ёш бола бундай хатоларни кўриб ажабланади, ҳайрон бўлади ва аста-секин шунга кўникади. Бу ҳол боланинг кўнглида буюк шахсларга нисбатан англаниши қийин бепарволик уйғотади. Катталарнинг аждодларимизга нисбатан муносабатини кўриб, совийди. Яна бугун биз нимага кўзида чўғи йўқ, сўник болалар пайдо бўляпти, оташин йигит-қизларимиз кам деб, ҳайрон бўламиз. Аслида мана шулар ҳам уларни сиёсий бепарволикка, ҳафсаласизликка, ҳаётга нисбатан лоқайдликка олиб келаётган омиллардан бири!

Uzbekistan Uzbekistan streets

Она тили – миллат мулки

Қачонлардир собиқ тузумнинг руслаштириш сиёсати оқибатида фамилиялар Джалолов, Ходжаев бўлиб, Муҳаммадқуловлар Маматқулов ёки Матқулов бўлиб кетган. Қорақалпоғистонлик бир дўстим ўзининг паспортида қайд этилган исмидан хафа бўлиб айтганди: “Олмас. Паспортимда шундай ёзилган. Аслида Ўлмас бўлиши лозим. Лекин олмас қорақалпоқчада “ўғил эмас” маъносини беради. Бу уят эмасми?”

Нега энди биз бу фамилияларни тўғриламаслигимиз ва бундай бузуқ фамилияларни кўтариб юришимиз керак?! Ахир бу фамилия бутун бир авлод, аждодларимиз номи-нишони!

Ёзнинг жазирама иссиғида йўл четида “Ўрик шарбати. Орррзооон” деган ёзувга кўзим тушди, ҳайрон бўлдим. Менга ҳамроҳлик қилаётган дўстим гапга чечанроқ эди, ҳазилга буриб, бу ўрик шарбатининг арзонлигига ишора, деди. Бу ҳақида муҳокамани тугатмасдан “Ўрик оламиз пули штр” ёзуви чиқди. “Штр” бу жаргоник тилда нақд, ўша заҳоти шитирлатиб санаб берамиз” дегани эмиш.

Янги иш бошлаган биноларни “АГАМА”, “ГРАНТ”, “EZIDYOR” каби бошқа тиллар орқали кириб келган ёки бўлмаса араб тилига хос “АЛ-МУБИН”, “АЛ-БАРАКА”, турк тилига тақлидан “МОДАЛАР ЭВИ” (“Модалар уйи” дейилмоқчи) каби ажнабий сўзлар билан аташ ҳоллари ҳам учрамоқда.

Бундай жумлаларни кўрганингда ҳашаматли, кўркам бинолар номидан ҳам, чорловлардан ҳам миллатимизга хос нафас уфуриб туриши керак эмасми ахир, деб ўйлаб қоласан. Ёзувлар, номларни ўқиб кўриб бу борада муаммолар анчайин оғриқли, ташвишли эканини билганимиз ҳолда, тезроқ чора-тадбирлар белгилаш зарурати туғилганини таъкидламоқчиман.

Қуйидаги қўшиқ матнига эътибор беринг-а:

Бир кун бориб қолдим водийни Қўқонига,

Адашиб кириб қолдим «Чархий»нинг дўконига

Ҳолвадан ширин сўзлар, эритиб юрагимни,

Дўкончи йигит аста ушлади билагимни.

Ҳай-ҳай аста-аста, акам унақамасда,

Тошконни таманнози, кўнмайди бир пасда.

Бу ўзбек тили фонетик қонуниятларини бузиш, очиқ-ошкора менсимаслик эмасми?!

Бундай қўшиқчилар, афсуски, машина устаси эмас, тузатиб берган машинасини бошқараётган ҳайдовчи бир жойда автоҳалокатга учраши аниқ. Яхшиям улар бола тарбия қиладиган энага эмас, фарзандингиз носоғлом муҳитда ўсган бўларди. Устанинг машинангизга нотўғри ташхис қўйганини билсангиз, иккинчи унга кўрсатмайсиз, жигаргўшангизнинг нотўғри йўлдан кетаётганини билсангиз, саводсиз энагага яқинлаштирмайсиз, нари борса машинангизни сотиб юборасиз ёки тарбиячини уйдан ҳайдаб чиқарасиз. Афсуски, булар “санъаткор” (ўз таъбирларида). Бундай саёз қўшиқлар натижасида бутун жамоатчилик, омма, айниқса, ёшлар кўп зарар кўради. Ёшларнинг дунёқараши, маънавий иммунитетида салбий асорат қолдиришга сабаб бўлаётган саёз қўшиқларни ва унинг ижрочиларини “тўғри йўл”га солиш анча қийин кечмоқда.

Бу ишлар аҳамиятсиз, майда нарсадек туюлиши мумкин. Эътибор берсак, тоғлардаги майда ирмоқлар йўли тўсилганда катта тошқинларга сабаб бўлгани каби бугун саводга бўлган бефарқлик эртага оммавий саводсизликни келтириб чиқариши мумкин.

Даҳолар орасида олий ўринга сазовор бўлган бобокалонимиз ҳазрат Навоийнинг ўз асарларида 26 мингта сўзни бетакрор ишлатганини инобатга олсак, олдимиздан оққан сувни қадрини билмайдиганларга ўхшамаяпмизми? Шу ўринда мутаффаккирнинг тилга эҳтиётсизлик, элга эътиборсизлик деган таъкидлари ҳам худди бугуннинг хитобидай эшитилаётганини англаб етишимиз зарур.

Сўзлашувда бўладими, тарғибот-ташвиқот кўргазмаларидами, барибир адабий тил меъёрларига амал қилишимиз шарт! Зеро, бу қоида бугуннинг талаби. Миллий қадриятларимиз, анъаналаримиз давомийлигини таъминлайдиган улуғ вазифа.

Мухлис

12 октябрь, 2014 йил

Атоқли ўзбек адиби Абдулла Қаҳҳор 1936 йилда ёзган мана бу ҳикояни  ўқиганмисиз?

Санъаткор

Концерт одатдагича “навбатдаги номеримизда… Келганларинга раҳмат, ўртоқлар” билан тамом бўлди. Номи чиққан ашулачи-санъаткордан бошқа ҳамма хурсанд бўлиб тарқалди. Санъаткор тажанг эди: танаффус вақтида залга чиққан эди, бир тракторист уни саводсизликда айблади. Тракторист танқид қилганига санъаткор асли чидай олмас эди: трактор қаёқда-ю масалан, “чорзарб” қаёқда, тракторист қаёқда-ю ашулачи қаёқда!

Санъаткор уйига кетгани извошга ўтирганида яна тутақиб кетди: “Ҳеч бўлмаса айтадиган ашулангни ўрган, сўзларини тўғри айт” эмиш! Нимасини билмайман, нимаси тўғри эмас? Мени шу вақтгача мухбирлар, ёзувчилар ҳам танқид қилган эмас, формализм, натурализмлардан ўтдим – ҳеч ким отвод бергани йўқ. Отвод бериш қаёқда, ҳеч ким мени оғзига ҳам олмади. Энди бир тракторист танқид қилар эмиш!..

Санъаткор извошчини ҳайрон қолдириб, ўзидан ўзи ғулдираб борар эди. Уйда хизматчи овқат қилиб қўйган экан, санъаткорнинг томоғидан ҳеч нарса ўтмади – икки пиёла чой ичди, холос. Унга туриб-туриб наша қилар эди: “Ашулани мехайлистик айтар эмишман! Товушим ёмон бўлса нега пластинкага олди? Танқид деганига энди бу кишининг ҳам танқид қилғулари келипти… Амали тракторист… Оббо!..”

– Ўқишга бордингизми? – деди хизматчига қовоғини солиб.

– Бордим… – хизматчи икки ҳафтадан бери савод мактабида ўқир эди.

– Хизматчиси савод мактабида ўқиётган бир кишини тракторист саводсиз, деса алам қилмайдими? – деди санъаткор ўзича бўғилиб, –“лабингдан бўлса олсам, э, шакарлаб”, деганим у кишига ёқмабди, “бўлса” эмас, “бўса” эмиш! Ўзи билмайди-ю, менга ўргатганига куяман! Сенга ўхшаган саводсизлар “бўса, бўмаса” дейди. Артист културний одам – гапни адабий қилиб айтади – “бўлса, бўлмаса” дейди.

Пожарни “гугуртни ерга ташламанг”, деди, режиссёримиз эса “гугуртнинг ерга ташаманг”, деди. Қандай чиройлик! Пожарними, пожарнингми? Шошма, нима учун пожарни? Пожарни, албатта! Режиссёримиз жуда културний одам. Одам деган мана шундай бўлса, уришса ҳам хафа бўлмайди киши – икки гапнинг бирида “таъбир жойиз кўрилса” деб туради. Бу тракторист менга шунча дашном бериб бир марта “таъбир жойиз кўрилса”, демади.

Хизматчи дафтар-қалам келтириб, санъаткорнинг олдиги қўйди.

– “Ж”нинг каттаси қандай ёзилар эди? Домламиз бир куни кўрсатган эди, эсимда қолмапти.

Санъаткорнинг жаҳли чиқди:

– Энди “Ж” га келдингизми? Баржом деганда ёзилади. Кечаги баржом оғзи очиқ қолипти, гази чиққандан кейин бир пулга қиммат. Сиз ҳам дунёга келиб културний бўлсангиз-чи!.. Бурнингиз терлади, артинг, таъбир жойиз кўрилса!

Санъаткор ўрнидан туриб ётоққа кириб кетди.

– Ётасизми? – деди хизматчи нариги уйдан.

– Нима эди?

– “Ж” нинг каттасини кўрсатиб бермадингиз, эртага домла сўрайдиган эдилар. Қанақа ёзилади?

– Кичигини ёзиб қаттиқроқ ўқинг!

Санъаткор ечиниб кўрпага кирди. Хизматчи чироқни ўчириб чиқди. Санъаткор кўзини юмди, кўзига ғира-шира қоронғи залдаги сон-саноқсиз каллалар кўринди. Булар ичида энг каттаси трактористнинг калласи, у илжаяр эди.

– Афтинг қурсин! – деди санъаткор ва нариги ёнбошига ағдарилди.

Ҳаял ўтмай уйқуга кетиб хуррак отди. Унинг хурраги ҳам нечукдир адабийроқ эди: “Плуқ-қум-прр… плуқ-қум-прр…”

1936 йил.

Тил болалигимизданоқ онгимиз кўзгуси… Руҳшунос Маҳмуд Йўлдошев таҳлили

Posted October 8th, 2014 at 3:44 pm (UTC+0)
Leave a comment

Ўзбек тили ойлиги давом этар экан, ҳамон кенг ишлатиладиган кирилл алифбосида ҳам мақола беришга аҳд қилдик. Азиз мухлис, умид қиламизки, ўзбек тили ва бугунги жамият ҳақида ўз фикрларингизни билдиришда давом этасиз. Қуйидаги мақола Тошкентдан психология фанлари номзоди Маҳмуд Йўлдошев қаламига мансуб. Мутахассис ўз мулоҳазаларини биз ва сиз билан бўлишаётганлари учун миннатдормиз.

“Болангиз ёшлигида ким бўлган бўлса кейинчалик ҳам ўшалигини кўрасиз”

БОЛАНИНГ ТИЛИ ШИРИН

Болаларнинг тили ширин, деймизда уларнинг тили ақлидан озиқланишини, бу ақл эса боланинг вужудга келишидан бошлаб бизнинг ёрдамимизда шаклланаётганини ўйлаб ҳам ўтирмаймиз. Болаларда ақлнинг, сўз бойлигининг энг фаол шаклланиш даври 2-5 ёшлар бўлишини кўпчилигимиз педагог ёки психолог бўлмасак ҳам аниқ кузатамиз. Айни шу даврда улар билан жуда кўп мулоқотда бўлиш ва уларнинг барча берган саволларини жавобсиз қолдирмаслик ўта зарурлиги педагогик нуқтаи назардан муҳимлигини унутмаслик зарур. Бу ўз ўрнида психологларнинг бола тарбияси борасида сизга берадиган алоҳида маслаҳатларидан бири.

Қизиғи шундаки, боланинг мана шу даврдаги суҳбатлари жуда ширин бўлишини ҳам унутмаслик керак. Бола катта бўлганида айнан мана шу даврдаги унинг турли хилдаги суҳбатлари, сўзлари, иборалари бизнинг ва унинг ўзининг хотирасида ўчмас излар қолдиради.

Ҳар бир ота, она, бола атрофидаги бошқа катта кичиклар боланинг айнан мана шу ҳаётий даврига тўғри келадиган турли сўзлар, иборалар ва бошқа оригинал қилиқларини ўз хотираларида сақлаб юришади ва керакли ҳолларда келтириши мумкин. Бу хотиралар, сўз ва иборалар ўз йўналишида боланинг ёшлигида қандай бўлганлигини кўрсатиш билан бир пайтнинг ўзида унинг келгусида қандай киши бўлиб етишганлигига етарли изоҳ бўла олади, унинг қандай кишилигини тўлиқ кўрасата олади, дейиш мумкин. Ўзингиз ўз болангиз айтган сўз ва ибораларни эслаб кўринг ва болангизнинг ҳозирги фаолияти, хулқи, фикрлаш услуби ва бошқа томонлари билан солиштиринг. Кўрасизки, улар бир бирига ўта мутаносиб. Болангиз ёшлигида ким бўлган бўлса кейинчалик ҳам ўшалигини кўрасиз.

Болаларда икки ёшдан беш ёшгача биргина сўз бойлиги эмас бошқа маънавий (асосан абстракт) туйғулар ҳам шаклланиб боради. Улар масалан ҳали уялиш, ачиниш, қайғуриш каби тушунчаларни тўлиқ англаб етолмайди. Аммо шу билан бирга бизнинг ёрдамимизда бу туйғуларга ўзлари тушунмаган ҳолда ўргатилиб борилади.

Ўз ҳаётимдан биргина мисол келтирмоқчиман. Уч ярим, тўрт ёшларимда менинг онам қаттиқ касал бўлиб қолади. Катталар унга ачинган ҳолда “Саломатга худо қувват берсин”, “Худо ўзи асрасин”, “Худо шифо берсин” ва бошқа шунга ўхшаган ибораларни ишлатиб менинг онам Саломатга ҳамдард бўлган бўлсалар керак. Кейинчалик бувим шу воқеа атрофида бўлган бир иборани доимо эслаб юрар эди. Бу шундай бўлган эканки, мен ўз ўйинчоқларимни йиғиштириб юрган бир пайтда ўзимча “Саматга худой, Саматга худой”, деган ибораларда куюниб онамга ҳамдард бўлган эканман. Бувим буни менинг бошқаларга ҳамдардлик кўрсатган пайтларимда доимо қувонч билан эслаб юрар эди.

Бундай ибораларни ҳар бир оилада ва ҳар биримизга боғлиқ ҳолда эслай оламиз. Ва бу иборалар боланинг айнан мана шу иборалари йўналишида шаклланаётганини кўрсатишини унутмаслик керак.

Педагогик жиҳатдан бола тарбиясида бу давр ўта муҳимлигини таъкидловчи яна бир ҳолатга эътиборни қаратмоқчиман. Бу ҳам бўлса боланинг шаклланиш даврида унинг ёнида, у эшитиб турган бир пайтда турли хилдаги иборалар, уй ичидаги жанжал ва бошқа салбий ҳолатлар боланинг онгидан йироқ бўлишини таъминлаш. Яъни ота-оналарнинг ўзаро муносабатларини болалар олдида ҳал қилмасликлари, бола олдида ким яхши ва ким ёмонлигини аниқламаслик масалалари. Бола ҳали тушуниб етмайди, деган хулосада боланинг онгига салбий таъсир берувчи, унинг фикрини чалғитувчи савол ва тушунчаларни унга бермаслик, етказмаслик муҳим. Болага ота бирон иш ёки юмуш топширганда, унга танбеҳ берганда онанинг ёки бошқа кишининг бу ҳолатга аралашмаслиги, айниқса бу топшириқ ёки койишга салбий ёки ижобий баҳо бермаслик, лозим бўлса бу ҳақда боланинг қулоғидан узоқ ҳолда маслаҳатлашиб олиш зарурлигини уқтириб ўтмоқчиман.

Шу ҳолатларга бир мисол келтираман, масалан бизнинг кўпчилик оилаларда катталар, қўшни ва бошқа кишилар томонидан ҳеч бир салбий ҳолати ўйлаб кўрилмаган ҳолда ўта бежиримдай кўринган жуда “оддий” савол, деб қараладиган саволлардан бири бу боладан “фалончи, сен кимни кўпроқ яхши кўрасан, ойингними ё дадангни” қабилидаги саволлар.

Бундай саволлар боланинг руҳини майиб қилиш даражасигача олиб келишини унутмаслик керак. Бола отасини ҳам онасини ҳам бирдай кўриши табиий ҳол бўлиши керак ва у шу руҳда  тарбия топиши шарт. Демак, бундай саволлар боланинг руҳига отаси ёки онасига нисбатан салбий раҳна солишини унутмаслик лозим.

Бола руҳияти жуда нозик бўлади, ҳар бир эшитган сўзи унга қаттиқ таъсир қилиши тайин

Яқинда қизиқ бир ҳодисанинг бевосита гувоҳи бўлдим. Тўй арафасида бўладиган йиғинларнинг бирида катталар орасига беш ёшлардаги бола кириб келди, ҳамма билан саломлашганидан кейин унинг ширинлигини кўрган катталар унга турли хилдаги саволлар бериб, мулоқот қила бошлашди.

Бола зиёли оиланинг фарзанди бўлганлиги унинг саволлари ва жавобларидан жуда аниқ кўриниб турар эди. Ширин бола билан суҳбатлашишнинг ўзи ширин. Шу суҳбат давомида катталардан бири болага ўша эски саволлардан бирини берди, яъни, “фалончи сиз ойингизни кўпроқ яхши кўрасизми ё дадангизни?”- деди. Давра бирдан сукутга чўмди. Бунинг сабаби, боланинг бу саволни берган кишига синчковлик билан бир неча сония жим қараб туриши сабаб бўлди.

Ўринсиз савол берганлигини тушунган одам ҳам ўзича терга ботиб қараб турар эди, шунда бола бу ноқулай муҳитдан “бу яхши савол эмас”, деган ибора билан чиқди.

Тўғри, бола бу жойда савол берувчини анча ноқулай аҳволга солди, аммо саволнинг ўзи ўта ноқулайлигини ўйлаб кўрсак бола ҳолатдан анча яхши чиққанига рози бўламиз.

Болаларнинг баъзи ҳолларда катталарга берадиган саволлари беўрин, ноқулай, андишасиз, қўпол ёки бошқа кўринишларда бўлиши мумкин. Аммо биз унутмаслигимиз керакки, улардаги бу саволлар болаларнинг аҳмоқлиги, кичкиналиги, катталар орасига бирор раҳна солиш ва бошқа мақсадларда эмас, фақатгина уларда ҳаётий тажрибаларнинг камлигидан келиб чиқади.

Ширин бола билан суҳбатлашишнинг ўзи ширин

Шу ўринда болаларда бу пайтларда қизиқ-қизиқ, уларнинг ёшларига тўғри келмайдиган мулоҳазаларни ҳам учратиш мумкин. Бу ҳолатлар ҳам айнан мана шу сабабларга кўра, яъни уларда ҳали ҳаётий тажрибаларнинг етишмаслигидан келиб чиқаётганлигини кўриш мумкин. Бунга мисол қилиб тўрт ярим ёшдаги неварам Бойирнинг мана бу мулоҳазасини кўрсатишими мумкин.

Бойир бир куни суҳбатлашиб ўтирганимизда тўсатдан ота “Сиз энамга уйлангансиз-а, дадам ойимга уйланган, мен ҳам уйланаман”, деб қолди. Мен бу мулоҳаза нимага олиб келар экан, деб Бойирнинг мулаҳазасининг давомини кутдим. У шунда “Мен ҳам Санобар холамга ўхшаган чиройли қизга уйланаман, аммо у Санобар холамдан анча ақллироқ бўлиши керак”, деб мулоҳазасини тамомлади.

Тўрт ярим, беш ёшли боланинг ўз ҳаётий тажрибасидан келиб чиққан ва мана шу ҳали ўта кичкина ҳаётий тажриба асосидаги хулоса даражасига келган мулоҳазаси ичидаги катталар томонидан бевосита билиб билмай, сезиб сезмай сингдирилган салбий ва ижобий хулосаларнинг жамини чиқариб олиш сиз ўқувчига ҳавола қилинади.

Маҳмуд Йўлдошев 

Психология фанлари номзоди

Тошкент

Bloglarga tushov solindimi?

Posted September 12th, 2014 at 4:43 pm (UTC+0)
Leave a comment

http://4.bp.blogspot.com/-YB-_B-xUsMo/UGsnnApQ12I/AAAAAAAAB_M/ApieNLPWpuo/s320/blocked+websites.pngO’zbekistonda jurnalistlar biroz bo`lsa-da o`zlarini erkin his qilishi mumkin bo`lgan maydon – blogchilar faoliyatiga ham chang solindi.

Senatning yalpi majlisida ma`qullanib, 5-sentabrdan kuchga kirgan qonun blogdagi yozuvlar uchun jinoiy javobgarlikdan ogoh etadi.

Rasman belgilanishicha, blogerlar ijtimoiy-siyosiy hayotga taalluqli noto`g`ri, asosiz axborot tarqatsa, davlat sirini fosh etsa javobgarlikka tortilishi mumkin.

Gap shundaki, O`zbekistondagi vaziyat bilan tanish jurnalist hukumat nazarida noto`g’ri va asossiz axborot nima ekanligini yaxshi biladi. Mamlakatdagi mavjud muammolar – diktatura, korrupsiya, ishsizlik, qashshoqlik yoki jurnalistni bezovta qilgan boshqa illatlar haqida yozish hukumat nazarida noto’g'ri va asossiz axborot tarqatishdir.

Butun dunyo uchun allaqachon yaqqol haqiqatga aylangan fakt – O`zbekistonda so`z erkinligi yo`qligi haqida yozish ham hukumat nazarida asossiz, jinoyat.

Blog aynan axborotga erkin yondashuv imkoniyatini berishi bilan, ijtimoiy hayot, siyosatdagi voqelikka nisbatan jurnalist shaxsiy kuzatuvlari, mushohadasi bilan munosabat bildira oladigan janr. “Xalq so`zi” dagi dabdabali matnlarni blogga ko`chirish ancha qiyin.

Qolaversa, jurnalist hukumat nashridagi zo`rakilikni  “zamon talabi“ sifatida qabul qilishi mumkindir, ammo ijtimoiy siyosiy vaziyatga shaxs sifatida qarar ekan, atrofdagi muammolarga ko`z yumishi, mushohada qilmasligi va yolg`on yozishi qiyin.

Achinarlisi shuki, prezident devoni senzurasi matbuot tilini allaqachon qolipga tushirib, sayozlashtirib bo`ldi. Rasmiy nashrlardagi biron bir maqolani o`qish bugun azob. Ular bungungi matbuot tili va uslubi haqida noxush bir taassurot qoldiradi. Bu cheksiz muammo qarshisida blogerlik  tilni, usulni jonlantiruvchi bir imkoniyatdek edi.

Ammo yer ostidagi ilonning qimirlashini ham avvaldan biluvchi hukumatimiz o`zbek jurnalistikasida hali o`z qaddini tiklashga ulgurmagan bu janrga ham bolta urmoqda.

Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkilotining matbuot erkinligi bo`yicha vakili Dunya Miyatovich fikricha O`zbekiston hukumatining bu qarori shundoq ham og`ir bo`lgan vaziyatni yanada salbiylashtiradi.

Hukumat erkinlikni yanada kishanlar ekan, ertaga bu choralarni albatta qo’llaydi. Biladiki, kimdir bu qoliplarga chidamasligini, ko`rib-sezib turgan haqiqatni baribir yozadi.

MALIK MANSUR

Gulnora Karimova serialining navbatdagi qismi: Voqealar rivojida nima yangilik bor?

Posted July 17th, 2014 at 5:19 pm (UTC+0)
Leave a comment

O’zbekistonni qariyb chorak asrdan beri boshqarib kelayotgan Islom Karimovning qizi Gulnora Karimova mashmashasining navbatdagi qismi ham ko’pchilikni qiynayotgan savollarga javob bermadi. Maqsad nima? Gulnorani xalqaro tergov-surishtiruvlardan himoya qilishmi yoki siyosiy maydondan chetlatishmi?

Bir qarashda oilaviy ziddiyatdan boshlangan bu serial, kutilmaganda, mamlakatdagi siyosiy jarayonga ham ta’sir qilishi mumkin.

Tabiiyki, prezidentning qizi oz jinoiy qilmishlarii uchun qonun oldida javob berayapti degan farazga hech kim ishonmaydi. Qonun oldida hammaning teng ekanligiga hozircha faqat nazariy jihatdan qanoat qilishga majburmiz.

Bosh prokuratura tarixidagi eng shov-shuvli bu ishda Gulnoraning o’zi qolib, uning yaqinlari qamoqqa tashlanayotganiga e’tibor qaratsak, birinchi faraz haqiqatga yaqindek.

Istalsa, O`zbekiston sudlov tizimi har qanday jarayonni biror “izsiz va hidsiz” o’tkazib berishi mumkin. Ammo prezident qizi aralashgan mahkama jarayoni salkam ochiq o’tayapti.

Mahkama ochiq, jamoatchilik muhokamasi ostida o’tishidan manfaatdorlik borligi aniq. Shuningdek, bu sud Yevropada Karimova gumonlangan jinoiy ishlarga nisbatan javob ekaniga ham shubha yo’q.

Gulnoraning bu ishlarga daxlsizligi isbotlandi deb xulosa qilishsa, xayron bo’lmayman.

Yevropadagi jinoiy ishlarning ancha jiddiyligini esa avvaliga O’zbekistondan chiqarilmagan Karimovaning keyinchalik uy qamog’iga otkazilganidan payqash mumkin.

Biznes imperiya vositasida yig’ilgan mablag’ning xorijda muzlatilishi, ko’chmas mulkning ro’yxatga tushishi hisobga olinsa, bu uzoq yillar qudratda turgan prezident qizi uchun sezilarli yo’qotish.

Bu mablag’ kimga, qachon va qanday qaytariladi? Har holda bu jarayon hozirgidek “ochiq” kechmasa kerak.

Albatta, bu qarashlar mojarodagi ikkinchi faraz – Gulnora Karimova siyosiy vorislik uchun ketayotgan kurash qurboni ekani haqidagi talqinlarni inkor eta olmaydi.

Agar shunday bo’lganida, muhim siyosiy voqelikka aylangan taxt vorisligi uchun kurash haqidagi bashoratlar afsonaga aylanardi.

Hukumatdagi guruhlarning hokimiyat uchun kurash olib borayotgani haqidagi qarashlar majorodan avvalo ham mavjud edi, ammo Gulnora bu jang yetakchisi sifatida qaraladigan Rustam Inoyatov va Rustam Azimovni nishonga olishi bu bashoratlarga o’t qaladi.

Xullas, aniq bir xulosa qilish  qiyin – agar hokimiyat uchun kurash kechayotgan bo’lsa, Gulnora undan chetda bo`lmagan. Bunday kurash afsona deb qaralgan taqdirda ham bu bashoratlar hozir Karimova mojarosi foydasiga ishlamoqda.

Gap shundaki, siyosiy kurashlar qurboni ekanligini Gulnoraning o`zi taqdim etayapti, ammo bu borada u yolg’iz emas. Mamlakatdagi qiynoqlar, MXX faoliyati, korrupsiya haqidagi tvitlari bilan yangicha qiyofada nom qozongan Gulnora Karimova rejimning navbatdagi qurboni sifatida ham ta’riflana boshladi.

“Eurasianet.org” sayti yaqinda e’lon qilgan maqolada Gulnora Karimova yaqinlaridan biri jinoiy ishni mamlakatda kutilayotgan prezidentlik saylovlari bilan bog`lagan.

O’zbek muxolifati, huquq himoyachilari va jurnalistlari orasida ham ayrimlar fikricha Gulnora Karimova prezident vorisligiga asosiy nomzod bo’lgani uchun sahnadan chetlatildi.

Karimovaning fosh qiluvchi tvitlari, maktublari ortidan shakllangan bu qarashlar asosida Gulnora otasining tuzumidan yuz o’girib, o’marilgan mablag’lar uchun o’z xalqidan uzr so’raydi degan umid bor edi.

Raqiblarining boyligini “oshkor” etgan Gulnora Karimova o’z pullari haqida lom-mim demadi. Davomli mashmasha ortidagi o’yin, uning haqiqiy sabablari faqat unga va uning atrofidagi juda tor doiraga ma’lum xolos.

Malik Mansur, Germaniya

“Gallup” ning erkinlik bo’yicha so’rovi natijalari bir cho’pchak

Posted July 2nd, 2014 at 6:24 pm (UTC+0)
Leave a comment

“Gallup” so`roviga ko`ra, o’zbekistonliklarning 92 foizi to'la erkinlikka ega ekanini aytgan.

“Gallup” so`roviga ko`ra, o’zbekistonliklarning 92 foizi to’la erkinlikka ega ekanini aytgan.

AQShda asoslangan “Gallup” omma fikrini o’rganuvchi tashkilot o’tkazgan so’rov  natijalariga ko’ra, O’zbekistonda respondentlarning 92 foizi mamlakatidagi erkinlik darajasidan qoniqishini aytgan.

To’g'risi, menda bu ko’rsatkich biroz umid uyg’otdi. Har holda, “Ijtimoiy fikr” markazining 99 foizlik natijasidan oz bo`lsa ham farq qiladi. Demak, 30 million kishilik mamlakatda vaziyatni to’g'ri ko’rayotgan kimdir bor.

Hukumatning e’tiboriga kirish uchun har qanday “qahramonlik“ ka tayyor “Ijtimoiy fikr” markazini tushunish mumkin, ammo “Gallup” O’zbekiston hukumati marhamatiga qarab qolmagan. Albatta, agar so’rov O’zbekiston bilan hamkorlikda yoki u joriy etgan qolipda o’tkazilmagan bo’lsa.

“Gallup” ma’lumotiga ko’ra, yuzma-yuz o’tkazilgan so’rovda har bir mamlakatdan 1000 dan oshiq odam qatnashgan. Savol-javob o’zbek, rus va qoraqalpoq tillarida olib borilgan.

Xulosa shuki, O’zbekiston ahli erkinlikdan qoniqishda Daniya, Islandiya, Kanada va AQSh kabi mamlakatlarni ortda qoldirib, Gollandiya bilan bir qatorda turibdi.

Bu borada Amerikadagi vaziyat bizdagidan ko’ra ancha achinarli ko’rinadi. Amerikaliklar korrupsiya va matbuot bo’g'ilayotganidan noligan. Ularning atigi 79 foizi erkinlik darajasidan rozi.

Agar kinoyani yig’ishtirib, so’rov natijalariga real ko’z bilan qarasak, u bizga oddiy haqiqatni ochadi – Gollandiya va O’zbekistondagi vaziyat farqi yer bilan osmoncha. Bizda jamiyat hamon turg’unlikda; odamlar hukumatga ham, uning matbuotiga ham ishonmaydi. Aniqrog’i ular uchun matbuot bilan hukumatning farqi yo’q va haqiqatda ham shunday!

Mamlakatdagi real vaziyat shundaki, bugun aholidan masalan “Siz mamlakatdagi so’z erkinligidan qoniqasizmi?” deb so’rash “Siz Islom Karimov boshqaruviga qarshi emasmisiz?”, degan savolni berish bilan barobar.

Qarshiman deb aytishga jur’at yo’q. Nega jur’at yo’qligini esa Andijon fojeasi, bu xunrezlik ortidan kuchaygan repressiya va jamoatchilikning tahdidlarga bo’ktirilganidan so’rash kerak.

Kuni kecha mustaqil jurnalist Sid Yanishev odamlar huquqini himoya qilishga oid tanqidiy maqolasi uchun 3200 dollar jarimaga tortildi.

Uylari buzilib, ko’chaga haydalgan odamlar bu muammoni ko’tarishga jur’at etgan jurnalistning borligiga shukr qilishgan bo’lsa, tahdidlardan keyin undan yuz o’girishgan va ustidan shikoyat qilishgan. O’zbekistondagi erkinlikdan qoniqqanlar orasida ehtimol shu kabi odamlar ham bordir.

Jurnalistning noni – uning qalami, maqolasi. Ehtimol, unga muammo ko`tarib, 3200 dollar jarima to’lagandan ko’ra, hukumatni maqtovlarga ko’mib, jimgina yashasang bo’lmaydimi, istasak, sen himoya qilgan odamlarning o`zi seni sotib beradi, deyishmoqchidir.

Afsuski, bu haqiqat. Hukumat istasa, shunday bo’ladi. Buni tanqidchi jurnalistlar ham, erkinmiz deya maqtayotgan odamlar ham juda yaxshi biladi.

Shunday ekan, “Gallup” ning O’zbekiston bo’yicha xulosasi adolatli shoh, to’q va farovon zamonlar haqidagi cho’pchakka o’xshaydi.  Ehtimol, shuning uchun ham bizda odil shohlar va farovon zamonlar ko’proq ertaklarda uchrasa kerak.

Malik Mansur,

Ukraina

Vitaliy Klichko Kiyev meri sifatida qasamyod keltirdi

Posted June 5th, 2014 at 1:13 pm (UTC+0)
Leave a comment

5-iyun kuni Ukraina poytaxti Kiyevga mer etib saylangan “UDAR” partiyasi rahbari Vitaliy Klichko qasamyod keltirib, rasman o’z vazifasiga kirishdi. U kiyevliklar uchun yaxshiroq hayot yaratishga va poytaxtni Yevropaning eng zamonaviy shaharlaridan biriga aylantirishga va’da berdi.

Quyida qasamyod jarayoni aks etgan suratlarni e’tiboringizga havola etamiz.

Suratlar muallifi Malik Mansur.

_DSC0107_DSC0127Read the rest of this entry »

Maydon o’z vazifasini bajarib bo’ldimi?

Posted June 4th, 2014 at 3:11 pm (UTC+0)
Leave a comment

Kiyev meri Vitaliy Klichko maydonchilar davrasida jurnalistlar bilan muloqot qilmoqda.

Kiyev meri Vitaliy Klichko maydonchilar davrasida jurnalistlar bilan muloqot qilmoqda.

Ukrainadagi inqilobning o’xshashi O`zbekistonda hali veri kutilmasa-da, vaziyatning shu tariqa ketishi bizda ham bu jarayon bir kun kelib boshimizdan o’tishini shart qilib qo`yadi.

Ukraina misoli esa nafaqat korrupsiyaga botgan hukumatni  ag`darish, o`zgartirish, balki uni nazorat qilish tajribasi bilan ham ahamiyatlidir.

Chunki kechagi inqilobning yetakchilari  bugun hukumatga aylangan, ularni hukumatga keltirgan xalq aniq o`zgarishlar kutayapti.

Dastlabki natijalar esa biroz ziddiyatli, hukumatga nisbatan ishonch emas, nazorat kuchi lozimligini ko`rsatmoqda.

Bu ziddiyat inqilob qahramonlaridan, bugun esa Kiyev merligiga saylangan Klichko va Maydon munosabatida yaqqolroq ko`rinadi.

Klichko o`zini siyosiy sahnada yulduzga aylantirgan Maydon bilan to`qnashuvga borayotgani bir qarashda g`alatiroq, ammo bu Ukrainadagi hozirgi reallik.

Vitaliy Klichko Maydonda qurilgan sahnadan turib yig'ilganlarga murojat qildi.

Vitaliy Klichko Maydonda qurilgan sahnadan turib yig’ilganlarga murojat qildi.

Bugungi Maydon inqilob paytidagi kabi yuz minglab odamlarni yig`ish imkoniyatida emas, ammo u hamon asosiy funksiyasini -  o`zgarishlar ortida xalq borligini anglatib turibdi.

Kiyevda o`tkazilgan navbatdagi “vecha”da 10 ming atrofida odam yig`ildi, bu bir oylar oldin yarim million aholini to`plagan avvalgi maydon qarshisida ancha ojiz ko`rinadi.

Qolaversa, mamlakat matbuotida Maydon bugun marginallardan iborat  to`daga aylangani haqidagi chiqishlarni ham uchratish mumkin.

Nima bo`lganda ham, bu ojiz belgi ortida ertagayoq maydonni to`ldirishga tayyor millionlab ukrainlar turganini nazardan soqit qilmaslik kerak.

Biz uchun muhimi o`zgarishlar ortidagi Maydon va yangi hukumat aloqasining qanday rivojlanayotgani. Chunki hukumatga aylangan muxolifat va fuqarolik jamiyati o`rtasidagi munosabat rivojlanish yo`lini, tuzumni  belgilovchi eng muhum ustun hisoblanadi.

Har holda Ukarina misolida buni payqash mumkin.

Ukarinada hukumat va Maydonni tasnif etuvchi fuqarolik jamiyati munosabatlari esa hozircha ishonch doirasida shakllanayapti deyish juda qiyin.

Ayniqsa, Kiyev meri Vitaliy Klichkoning dastlabki bayonoti Maydonni  yanada sergaklantirdi.

Maydonga to'planganlar Vitaliy Klichko so'zlarini tinglamoqda.

Maydonga to’planganlar Vitaliy Klichko so’zlarini tinglamoqda.

Ko`plar Klichko tomonidan ehtiyotkorlik bilan aytilgan Maydonni tarqatish, chodirlarni yig`ishtirish rejasi shahar hokimyati ehtiyojidan emas, xalq nazoratidan qochayotgan yangi hukumat xohishi o`laroq yuzaga chiqqanini e`tirof etadi.

Nima bo`lganda ham Maydon Klichko timsolida hukumat bilan munosabatlarini oydinlashtirish uchun qurultoy chaqirdi, yangi merni rasman taklif qildi.  Hatto Klichkoning maydonga kelishi yoki kelmasligi yuzasidan ham turli qarama qarshi xabarlar yurdi.

Vitaliy Klichko maydonga ortiqcha shov-shuvlarsiz kirib keldi. Maydon sahnasiga ko`tarilishidan oldin jurnalistlar bilan muloqotda bo`ldi. Uning so`zlarida Maydon o`z vazifasini bajarib bo`lgani haqidagi tushuncha ustun edi, shahar meri sifatida ko`zlayotgan rejalari haqida gapirdi. Bu rejalar esa ko`proq maydonni obodonlashtirish bilan bog`liq bo’ldi.

Sahnaga chiqqach, Klichko yana Maydon o`z vazifasini bajargani, Ukarinaga demokratiya olib kelgani, odil saylovlar o`tgani haqida gapira boshladi, ammo bu maydondagilar tomonidan qabul qilinmadi, Klichkoning nutqi noroziliklarga ko`mildi.

Klichko bu norozilikka e`tibor bermaslikka urindi, ammo shovqin kuchayib, norozi ovozlar yanada balandlashdi.

klichko 100

Klichkoning Maydon o’z vazifasini bajarib bo’lgani haqidagi so’zlari noroziliklarga sabab bo’ldi.

Klichko parlament saylovlarini muddatidan oldin o`tkazish, tuzumning faqatgina  yuzi o`zgargani, ammo sistema hali o`zgarishga ulgurmagani, Maydonni hech kim tarqatishni o`ylamayotgani haqida gapirish bilan olqishlarni qaytardi.

Maydon tomonidan qabul qilingan deklaratsiya nusxasi Klichkoga topshrildi. Bu hujjatda  hukumat oldiga qo`yilgan talablar bajarilmaguncha Maydon o`z o`rnini bo`shatmasligi yozilgan.

Kiyev merligini osonlik bilan yutgan Vitaliy Klichko siyosiy sahnadagi dastlabki haqiqiy jangini Maydon bilan o`tkazdi, deyish mumkin. Bu jang hozircha yangi hukumatdan aniq natijalar kutayotgan maydonchilar foydasiga hal bo`ldi.

Ukrain ekspertlari Klichko uchun siyosiy sahnadagi dastlabki janglar o`ta o`g`ir kechishini aytishmoqda. Shahar hokimligiga tegishli ko`plab binolar hamon maydonchilar nazorati ostida qolmoqda, markaziy ko`chalarda barrikadalar turibdi.

Odamlar yangi hukumatga ishonchdan ko’ra ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lmoqda. Bu ehtiyotlik qarshisida Petro Poroshenkoning 45 foizga yaqin ovoz yig’gani g`alatiroq ham ko`rinadi.

Ko`plab ukrainlar siyosiy sahnada eski tuzum, korrupsiya bilan aloqasi bo`lmagan yangi liderlarni ko`rishni istashadi, ammo bu avlod shakllanmagan,  tanlov esa mavjud imkoniyatlardan kelib chiqqan holda olinmoqda. Ehtiyotkorlik ham ko`proq shu bilan bog`liqdek.

Shu ma`noda, Maydon o`z vazifasini to`liq bajardi deyishga rostdan ham hali ertadek.

Malik Mansur,

Kiyev, Ukraina

Qrim tatarlari qatag’onning 70 yilligini xotirladi

Posted May 20th, 2014 at 1:14 pm (UTC+0)
Leave a comment

Qatag’onlarning 70 yilligini Qrim yarimoroli Rossiyaga qo’shib olingan bir vaziyatda o’tkazayotgan tatarlar birinchi bor ommaviy miting o’tkazish huquqidan mahrum qilindi. Mahalliy hukumat bu qarorini Ukrainadagi beqaror vaziyat bilan izohlaydi.

Kiyev markaziy xiyobonida qilgan nutqida Mustafo Jemilov xotira kuni Rossiya harbiylari nazoratida o’tayotgani, ammo qatag’onlarni boshdan kechirgan xalqni qo’rqitib bo’lmasligi haqida gapirdi.

18-may kuni Rossiyaning Kiyevdagi elchixonasi oldida norozilik aksiyasi bo’lib o’tdi. Ukrain va tatarlardan iborat yuzdan oshiq kishi Rossiyadan tazyiqlarni to’xtatishni, qrim-tatarlar huquqi ta’minlanishini, shuningdek, Mustafo Jemilovni o’z vataniga kiritilishini talab
qilishgan.

Quyida Kiyevda bo’lib o’tgan tadbirlar davomida olingan suratlar e’tiboringizga havola etiladi.

Matn va suratlar muallifi Malik Mansur.

_DSC0129Read the rest of this entry »

Erkin matbuot – Rossiya tahdidiga qarshi eng yaxshi qurol

Posted May 18th, 2014 at 4:30 am (UTC+0)
Leave a comment

http://gdb.voanews.com/05074F4C-EE77-4FFD-A3F7-4220C542BBCD_mw1124_mh421_s.jpgO`zbek matbuoti har yili bir guruh mahalliy jurnalistlarga beriluvchi “Oltin qalam” mukofotini tantana qilayotgan bir paytda qozoq matbuoti mamlakat jamoatchiligi Rossiya ommaviy axborot vositalari ta’siriga tushib qolgani yuzasidan jiddiy xavotir bildirdi.

Qozoq ziyolilari bugun mahalliy matbuotni kishanlash bilan band bo`lgan hukumatni ertaga o`z jamotchiligini yo`qotib qo`yishidan ogoh etmoqda.

Qo`shnilarda matbuot nisbatan erkinroq, har holda bu muammoni aytish, tahlil qilish imkoniyati bor.

Bizning matbuotdagi kishan esa ancha og`ir, bo`shliq chegarasi ham shunga muvofiq tarzda, hozir bu kenglikni o`zbek jamoatchiligi muammosi bilan ham, og`riqlari bilan ham bir chaqalik ishi bo`lmagan Rossiya mediasi egallaganiga  shubha qilmasa ham bo`ladi.

Qolaversa, yuz minglab odamlarimiz Rossiyada bu oqim bilan bevosita bog`langan bo`lsa, qolipdagi matbuotdan charchgan vatandoshlar uchun ham rus matbuoti to`siqsiz ishlayotgan yagona manba hisoblanadi.

Qrim bosqinidan so`ng o`zbek jamoatchiligida qalqqan munosabatlar bizdagi dunyoqarash allaqachon Rossiya OAVlari doirasida shakllanayotganini ko`rsatdi. O`z jamiyatidagi og`riqlar haqida lom-mim demaganlar ham to`satdan Putin siyosatini yoqlashga kirishdi, bu qandaydir urfga aylandi.

Ma`lumotlarga ko`ra, Rossiya ommaviy axborot vositalari orqali targ`ibot yuritishni moliyalash bo`yicha dunyoda yetakchi o`ringa ko`tarilgan. Bu borada Xitoyni ham, AQShni ham, Yevropani ham ortda qoldirgan.

Bugun axborot qudrati ommaviy qurol kuchiga tenglashtirilayotgan bir paytda bu ajablanarli emas.

So`nggi hodisalar Rossiya mintaqani o`z axborot oqimi doirasiga qaytarganini yana bir bor isbotladi. O`zbeklar tasavurida sobiq ittifoq ruhiyati tiriltirilmoqda, Rossiya xaloskor sifatida gavdalantirilmoqda.

Albatta, bunday sharoitda kishanlangan, tili tortilgan o`zbek matbuoti biron qarshilik ko`rsatishga ojiz.

Agar senzura ostidagi matbuotda vatanparvarlik, yuksak milliy ma`naviyatga asoslangan jamoatchilikni shakllantirish qudrati bo`lganda, 20 yildan buyon bu haqda tinimsiz yozayotgan o`zbek matbuoti allaqachon buni uddalagan bo`lar edi.

Agar maqsad, odatda, tez-tez takrorlanadigan ro`kach – jamoatchilikni axborot xurujidan asrash bo`lsa ham, bugungi vaziyat odamlarimiz allaqachon o`zga bir axborot oqimida  yashayotganini ko`rsatmoqda.

Ammo, afsus, maqsad boshqa  – erkin matbuot bu erkin jamiyatda yashashdir, hukumat esa buni hazm qila olmaydi, buning uchun jamoatchilik ham, qadriyatlar ham qurbon qilinishi mumkin.

Malik MANSUR

Muallif haqida:

Malik Mansur Toshkent Davlat Universitetini (hozirda O'zbekiston Milliy Universiteti) bitirgan. Professional jurnalist. Bu sohada 1990-yilardan beri ishlab keladi. O'zbekistonda qator nashrlarda faoliyat yuritgan. "Amerika Ovozi" bilan 2002-yildan buyon hamkorlik qilib keladi. Vatandagi siyosat, iqtisod va ijtimoiy hayotni yoritadi. Malik Mansur tanqidiy maqolalari uchun 2010-yilda davlat organlariga tuhmat qilganlik, haqoratlaganlik va jamoat xavfsizligiga tahdid solganlik aybi bilan Toshkentda sudga tortilgan. Jurnalist va uning reportajlarini efirga uzatgan "Amerika Ovozi" bu ayblovlarni asossiz deb hisoblab, sud ishini so'z va matbuot erkinligini cheklash uchun qilingan qadam deb atagan. Bafurja ma’lumotlar...

Ushbu blog haqida:

O'zbekiston va butun Markaziy Osiyodagi bugungi ahvol, siyosat, iqtisod, jamiyat... Yurtdoshlar nima fikrda? Ularni qanday masalalar qiynamoqda? Marhamat, shu sahifada munozara yuriting. Bu blog siz uchun ochiq. Vatandagi bugungi manzara sizga qanday ko'rinayotganini izohlab berishingiz mumkin.